So’zboshi

O’n yil oldin maktab psixologi sifatida faoliyatimni boshlaganimda, oldimda turgan qiyinchiliklarga umuman tayyor emasdim. Faqatgina nekbinlik, biroz jasorat hamda bir necha yillik amaliyot va o’quv kurslariga tayanib, o’zimni katta shahar maktabida ishlashga tayyor deb o’ylardim. O’zimni xuddi "Xavfli fikrlar" (Dangerous Minds) filmidagi Mishel Pfayferning maktab psixologi versiyasidek tasavvur qilib, har bir o’quvchining hayotini o’zgartirib, dunyoni qutqarmoqchi edim. Ammo, ish jarayonida menga kerak bo’ladigan ko’plab amaliy ko’nikmalarga ega emasligimni va har o’n daqiqada yangi narsa o’rganishimga to’g'ri kelishini u paytlar bilmasdim. Baxtimga, xatoga yo’l qo’ygan og’ir dastlabki yillarimda menga to’g'ri yo’l ko’rsatgan Minoo Shohdek ajoyib rahbarim bor edi. Shunday zo’r ustozga ega bo’lmagan maktab psixologlarini o’ylab, ularga achinardim. Magistraturada menga o’rgatilmagan narsalar shunchalik ko’pligiga ishonolmasdim. Lekin bu universitetimning aybi emas: ba’zi narsalarni faqatgina ish jarayonida o’rganasiz.

Bu kasbga kirib kelishimdan oldin hech kim menga bu ish odamni yolg’izlatib qo’yishi mumkinligini aytmagan. Har kuni o’qituvchilar, bolalar va ota-onalar qurshovida bo’lsam-da, o’z hamkasblarimni faqatgina oyiga bir marta yig’ilishlarda ko’rardim. Hamkasblardan olinadigan yordam va maslahatlar hissiy toliqishning (burnout) oldini olishda va yaxshi mutaxassis bo’lishda juda muhim rol o’ynaydi. Shuning uchun ham, 2007-yilda boshqa maktab psixologlari bilan bog’lanish va ishni boshlashimdan oldin o’zim bilishni xohlagan bilimlarni ulashish maqsadida "Maktab psixologining qaydlari" (Notes from the School Psychologist) blogini yuritishni boshladim.

Yig’ilishlarda qaysar himoyachilar bilan qanday muomala qilish kerakligi yoki guruh terapiyasida tasodifan bolalarni "to’da"ga (gang) aylantirib qo’ymaslik haqida yozganlarim orqali boshqa psixologlarga o’z xatolarimdan o’rganishlariga yordam berayotganimdan xursand edim. Blogim va keyinchalik uning Facebook sahifasi meni butun mamlakat bo’ylab hamkasblarim bilan bog’lashini, ular bilan foydali ma’lumotlar va tajribalar almashishimizni, shuningdek, o’zimga shunchalik zarur bo’lganini o’zim ham bilmagan hissiy qo’llab-quvvatlashni topishimni o’shanda xayolimga ham keltirmagandim. Men har doim hamkasblarimdan mahoratimizni, kasbimizni va maktab psixologi sifatidagi kundalik ish tajribamizni qanday yaxshilash mumkinligi haqida eshitishni yaxshi ko’raman.

Keyinchalik elektron pochtamga muvaffaqiyatli ishlash uchun zarur bo’lgan amaliy ko’nikmalarni o’rganishga yordam beradigan biror manba tavsiya qilishimni so’rab xatlar kela boshladi. Ammo men qanday qilib samarali maktab psixologi bo’lish haqida haqiqiy va amaliy maslahatlar beruvchi bunday qo’llanmani bilmasdim. Bu kitob ana shunday ehtiyojdan dunyoga keldi. Umid qilamanki, ushbu kitob siz uchun foydali, qiziqarli va amaliy yordamchi bo’ladi. Kasbimizdagi turli tajribalarni kitobda to’liq qamrab olish maqsadida ko’plab hamkasblarim bilan maslahatlashish men uchun juda maroqli bo’ldi. Barchangizga o’z hissangiz uchun rahmat, o’qib zavqlaning!

Kirish

Maktab psixologlari — bu maktab okruglarida, odatda maxsus ehtiyojli o’quvchilar uchun ruhiy salomatlik va ta’lim xizmatlarini ko’rsatadigan mutaxassislardir. Maktab psixologiyasi 2009-yilda U.S. News and World Report jurnali tomonidan eng yaxshi yigirmata kasbdan biri sifatida e’tirof etilgan bo’lib, tez o’sib borayotgan sohalardan biridir. AQSh Mehnat departamenti ham ushbu sohadagi mutaxassis va doktorantura darajasidagi ish o’rinlarini psixologiyaning barcha yo’nalishlari orasida eng yaxshilaridan biri deb ataydi.

Maktab psixologining ishini bajarishdagi texnik jihatlar, masalan, o’rganish nazariyalari, kognitiv baholash prinsiplari va maslahat berish (counseling) nazariyalari haqida ko’p kitoblar yozilgan. Biroq, kasbning bevosita kundalik amaliy jihatlari — maktab psixologlari ish jarayonida nimalarni boshdan kechirishi haqida ma’lumotlar hozirgacha juda kam. Maktab byurokratiyasi sharoitida ishlash, katta ish hajmini boshqarish, ish joyidagi huquqiy va axloqiy muammolarni hal qilish, shuningdek, inqirozli holatlarni boshqarish kabi kundalik qiyinchiliklarni yengib o’tish bo’yicha "omon qolish qo’llanmasi"ga ehtiyoj ortib bormoqda. Magistraturada o’rgangan nazariyalarni kundalik ish jarayonida yuzaga keladigan amaliy muammolar bilan qanday bog’lash kerakligi borasida maktab psixologlari uchun o’quv materiallari yetishmaydi.

"Maktab psixologining omon qolish qo’llanmasi"ning maqsadi nazariya va haqiqiy amaliyot o’rtasidagi aynan shu bo’shliqni to’ldirishdir. Sohaga endigina qadam qo’ygan maktab psixologlari odatda kundalik ishda "omon qolish" uchun amaliy maslahatlarga muhtoj bo’lishadi, sababi, magistraturada o’rganilgan nazariyalar maktablardagi sifatli xizmat ko’rsatishning haqiqiy ish sharoitlariga doim ham to’g'ri kelavermaydi. Bu qo’llanma yangi maktab psixologlariga o’z ish jarayonlarini tartibga solish va har kungi qiyinchiliklarni yengish uchun tayyor vositalarni taqdim etadi. Shuningdek, sohada ishlab kelayotgan tajribali psixologlar ham o’z amaliyotini yaxshilash va hissiy toliqishning oldini olish bo’yicha yangi g’oyalardan foyda ko’rishadi.

"Maktab psixologining omon qolish qo’llanmasi" maktab psixologlari har kuni duch keladigan eng yirik muammolarni ko’rib chiqadi va ularga hayotiy yechimlar beradi. Kasb va xizmat vazifalari haqidagi quruq hamda zerikarli darslik bo’lish o’rniga, kitob eng yaxshi ilmiy amaliyotlar va maktab okruglaridagi (ko’pincha resurslar cheklangan) byurokratik jarayonlar o’rtasidagi tafovutni qanday yengib o’tishni jonli tasvirlab beradi. Asosiy maqsad — yangi mutaxassislarni har kuni ishlata oladigan tayyor strategiyalar va vaqtni tejovchi materiallar bilan ta’minlashdan iborat.

Butun mamlakat bo’ylab maktab psixologlarining turli tajribalarini kitobda to’g'ri aks ettirishga harakat qilgan bo’lsam-da, qonun va qoidalarning shtatlar, okruglar va maktablar darajasida qanday talqin qilinishida ba’zi farqlar borligini unutmang. O’z hududingizdagi mahalliy qoidalar va qonunlardan doimo xabardor bo’lishingiz, ushbu amaliy vosita hamda strategiyalarni sharoitingizga qarab qo’llash bo’yicha rahbarlaringiz va maktab ma’muriyati bilan maslahatlashib turishingiz tavsiya etiladi.

Ushbu qo’llanma maktab psixologining ishi, jumladan, biz har kuni bajaradigan turli rollar haqidagi katta va umumiy ma’lumotlar bilan boshlanadi. 2 va 3-boblar biz yuzma-yuz keladigan kundalik logistik muammolarga qaratilgan — ortiqcha ish yuklamasidan tortib, farroshlar xonasida ishlashga majbur bo’lish va keraksiz qog’ozbozlikka qarshi kurashishgacha bo’lgan masalalar hamda ularni qanday hal qilish yo’llari ko’rib chiqiladi. Keyingi boblar maktab psixologlarining maktabdagi eng ko’p bajaradigan vazifalariga qarab ajratilgan. Bu boblarni ketma-ket o’qish shart emas, chunki har bir psixologning ishi u tayinlangan maktabga qarab turlicha bo’lishi mumkin. 4-dan 7-bobgacha bo’lgan qismlarda akademik va xulq-atvori bilan bog’liq muammolarga duch kelayotgan o’quvchilar bilan ishlashda qanday qilib samaraliroq bo’lish yo’llari batafsil tushuntirilgan. 4-bob muammolarning oldini olish va erta aralashuv jarayonlariga qo’shilishning amaliy usullarini muhokama qilsa; 5-bob "Aralashuvga munosabat" (Response to Intervention — RtI) tizimini joriy qilayotgan maktablarda samarali ishlash strategiyalarini belgilab beradi. 6 va 7-boblar esa maxsus ta’limga yo’naltirish, baholash jarayonlarini qanday osonlashtirish va "Yakka tartibdagi ta’lim rejasi" (IEP) yig’ilishlarida qanday qilib yaxshi taqdimotchi bo’lish mumkinligini yoritib beradi.

Baholash va aralashuv jarayonlari bo’yicha maslahatlar va resurslardan tashqari, ushbu qo’llanmada samarali maslahatchi (konsultant) bo’lish (8-bob) hamda psixologik maslahat xizmatlarini ko’rsatish (9-11-boblar) bo’yicha eng muhim texnikalar ham keltirilgan. Yakka tartibdagi maslahat (9-bob), guruh terapiyasi (10-bob) va inqirozli holatlardagi maslahatlar (11-bob) bo’yicha ham ko’plab o’ziga xos strategiyalar hamda tayyor formalar bilan tanishasiz. Qo’llanma hissiy toliqishning oldini olish va ishdan olinadigan qoniqish hissini oshirish haqidagi juda muhim yakuniy bob bilan tugaydi (12-bob).

Umuman olganda, "Maktab psixologining omon qolish qo’llanmasi" yangi va tajribali maktab psixologlariga yanada samarali mutaxassis bo’lishga, maktabdagi o’zlarining ko’plab rollarida malakalarini oshirishga va ishdan ko’proq zavq olishlariga yordam berishni maqsad qilgan. Amaliy, tayyor formalar va vaqtni tejaydigan maslahatlar orqali ushbu qo’llanma universitetda sizga hech qachon o’rgatilmagan vaziyatlarni yengib o’tishda eng asosiy yordamchingizga aylanadi.

Qo’llanma davomida biroz psixologik hazillar ham qo’shib ketilgan, chunki bu kasbda "omon qolish" uchun hazil tuyg’usi hammamizga albatta kerak!

1-BOB
KO’PLAB VAZIFALARNI BAJARISH
Maktab psixologining rollari

Menga har doim o’z kasbingizni notanish odamga liftda bir necha qavat ko’tarilguncha tushuntirib bera olishingiz kerakligini aytishardi. Men maktab psixologi sifatidagi shu qisqa "lift nutqim" ustida yillardan beri ishlayman, lekin o’z vazifalarimni to’liq tushuntirib berishim uchun menga juda ham baland binoning lifti kerak bo’lsa kerak deb o’ylayman. Sababi, maktab psixologlari juda ko’p turli vazifalarni bajarishadi va ularning roli maktabdan maktabga, okrugdan okrugga yoki shtatdan shtatga qarab keskin farq qiladi. Oxir-oqibat, men shu ta’rifda to’xtadim: "Maktab psixologi — bu xuddi o’qituvchi va psixologning farzandiga o’xshaydi. Biz o’quvchilarning maktabda o’zlashtira olmasligining oldini olish uchun yordam beramiz, qiynalayotgan o’quvchilarni testdan o’tkazib, o’qishdagi muammolarining sabablarini aniqlaymiz va ularga mos yechimlarni taklif qilamiz. Bu yechimlar maxsus ta’lim xizmatlari, ruhiy maslahat berish yoki o’quvchilarga o’zlariga kerakli sohalarda yordam ko’rsatish uchun o’qituvchi va ota-onalar bilan hamkorlik qilishni o’z ichiga olishi mumkin". Shundan so’ng kimdir albatta: "Ha, demak, siz maslahatchi ekansiz-da?" deb javob beradi. Eh. Haqiqatan ham, buni tushuntirib berish ancha qiyin kasb.
Umuman olganda, maktab psixologlari maktabda asosan to’rtta "qalpoq" kiyishadi: baholovchi, maslahatchi (konsultant), profilaktika va aralashuv bo’yicha mutaxassis hamda ruhiy maslahatchi (psixoterapevt). Har bir magistratura dasturi bu rollarning turli jihatlariga urg’u beradi, lekin maktabda ishlay boshlaganingizdan so’ng, sizdan bu vazifalarning barchasini bo’lmasa ham, ko’p qismini qay darajadadir bajarishingiz kutiladi. Bundan tashqari, maktabingizga qarab ishda norasmiy vazifalaringiz ham bo’ladi. Ular darsdan so’ng o’quvchilarning xavfsiz ketishini nazorat qilishdan tortib, ma’muriy qo’mitalarda ishlashgacha bo’lishi mumkin. Ushbu bob maktab psixologining eng asosiy to’rtta vazifasini qisqacha yoritib beradi va har bir yo’nalishda malakangizni oshirib, samaradorligingizni ko’tarishga yordam beradigan kitobdagi boshqa boblarni topishga yo’l ko’rsatadi.

BAHOLASH

O’quvchilarni baholash ko’pincha maktab psixologining asosiy vazifasi hisoblanadi, garchi bu okruglar va maktablarga qarab farq qilsa ham. Tarixan maktab psixologlari 1975-yilda birinchi maxsus ta’lim to’g'risidagi PL94-142 qonunining bir qismi sifatida maydonga chiqqan. Ushbu qonunga ko’ra, maktab psixologlari o’quvchilarning maktabdagi faoliyatini maxsus ta’lim nogironlik mezonlariga qarab sinovdan o’tkazish va baholashga mas’ul mutaxassislar sifatida belgilangan. Hozirgi kunda ham ko’plab okruglardagi maktab psixologlari uchun qobiliyati cheklangan deb taxmin qilingan yoki allaqachon maxsus ta’limga qabul qilingan o’quvchilarni baholash asosiy vazifa bo’lib qolmoqda.
Magistraturada birinchi o’qigan kurslarim testlar tarixi va ularni o’tkazish tartibini o’z ichiga olgan psixo-ta’limiy baholash hamda test natijalarini qanday talqin qilishni o’rgatuvchi amaliy statistika fanlari edi. Yangi usullarni o’rganish, IQ testlarini o’tkazishni mashq qilish (asosan professorlar va do’stlarimning bolalarida) hamda standartlashtirilgan baholash san’atini mukammallashtirish haqiqatan ham juda qiziqarli edi. Birinchi marta ijaraga olgan test to’plamim xuddi 1980-yillar uslubidagi o’zim bilan teng keladigan og’ir portfelda bo’lganini eslayman. O’sha portfelni "chiq" etib ochish va ovozini o’chirib qo’ygan yepyangi sekundomerim bilan test o’tkazish o’zimga shu qadar zamonaviy va zo’r tuyulardiki, bu juda hayajonli edi.
O’n yildan so’ng, bu testlarni o’tkazishdagi ilk hayajonim va qiziqishim ancha so’ndi, mittigina sekundomerim o’rnini iPhone egalladi, 1982-yilgi portfelni ham tashlab yubordim. IQ testlarini shu qadar ko’p o’tkazganimdan endi ularni yoddan bilaman. Maktab psixologi bo’lganimdan beri bir xil testni taxminan yetti yuz marta o’tkazgan bo’lsam kerak. Garchi bu holat ba’zan juda zerikarli bo’lib qolishi mumkin bo’lsa-da, buni qiziqarli qilib turadigan bitta narsa bor: bu ham bo’lsa har bir bolaga o’rganishni osonlashtirish va samaraliroq qilish yo’lini topish qiyinchiligidir. Har bir bola xuddi bir jumboqqa o’xshaydi, biz o’tkazadigan har bir test esa bola qanday qilib yaxshi o’zlashtirishi va uning o’rganishiga nima to’sqinlik qilayotganini tushunishga yordam beradigan bu jumboqning muhim bir qismidir. Hech qaysi ikki bola testga bir xil yondashmaydi. Bolalar haqida ko’p narsani ularning "Bugun biz sen qanday qilib yaxshiroq o’rganishingni bilish uchun bir nechta qiziqarli mashqlarni bajaramiz!" degan so’zlarga bo’lgan munosabatidanoq bilib olish mumkin. "Menga tegmang, men maxsus ta’limga muhtoj emasman!" degan gapdan tortib "Ura! Kettik!" degan quvnoq javobgacha — raqamlar sizga aytib berolmaydigan juda ko’p ma’lumotlarni aynan shu reaksiyalardan bilib olasiz. Baholash jarayonini yanada mazmunli qilishning o’ziga xos usullari ko’p, bu nafaqat olinadigan raqamlarda, balki bolalar muammolarni qanday hal qilishini sifat jihatidan kuzatishda ham o’z tasdig’ini topadi. Oltinchi bobda sizning baholashlaringiz orqali o’quvchilarga, ularning ota-onalariga va o’qituvchilariga yordam beradigan foydali ma’lumotlarni qanday qilib olish mumkinligi tushuntirilgan.
Sizning test o’tkazish bilan bog’liq ish yuklamangiz maktab okrugining kattaligiga, siz ishlayotgan mamlakat hududiga, ishlash joyingiz turiga (qishloq, shahar atrofi yoki shahar) va har bir okrugning umumiy ta’lim (aralashuv va profilaktika) hamda maxsus ta’limga oid siyosatiga qarab keskin farq qiladi. Maktab psixologi sifatida sizga ko’pincha ham yangi murojaatlar (odatda "boshlang’ichlar" deyiladi) ham qonun doirasida talab qilinadigan uch yillik baholashlar (ko’pincha "uch yillik" yoki "qayta baholash" deyiladi) topshiriladi. Bu baholashlarning har birini tugatish uchun o’zining qonuniy muddatlari bor, bu esa maktab psixologi uchun qo’shimcha bosim demakdir. Birinchi yili katta shahar maktab okrugiga ishga kirganimda, menga har birida taxminan besh yuztadan o’quvchisi bor uchta maktab biriktirilgan edi. O’sha yili men yakunlashim kerak bo’lgan majburiy uch yillik baholashlar ro’yxati yetmish beshtaga yetgandi. Buning ustiga men haftasiga atigi uch kun ishlardim! Hammasini belgilangan muddatlarda qanday qilib ulgurishimni aqlimga sig’dirolmasdim, bundan tashqari, birinchi ish kunimda eshikdan kirganimdayoq ko’plab ishlarning muddati o’tib bo’lgandi. Hatto hech qanday yangi murojaatlar bo’lmagan taqdirda ham, har bir o’quvchi bilan puxta ishlashni xohlasam, oldimda turgan ish hajmini bajarishning deyarli iloji yo’qdek tuyulardi.
Ish yuklamasidagi bunday keskin farqlar haqida men o’zimning "Maktab psixologining qaydlari" blogim orqali ko’proq bilib oldim (www.studentsgrow.blogspot.com). Blogni kuzatib boradigan maktab psixologlari hamjamiyatidan blogning Facebook sahifasida o’zlarining test o’tkazish yuklamalari haqida yozishlarini so’radim. To’liq stavkada ishlaydigan psixologlarning yillik ish yuklamasi 4 tadan 120 tagacha ekani, o’rtacha ko’rsatkich esa taxminan 60 atrofida ekani ma’lum bo’ldi. Ish yuklamasini belgilovchi asosiy omillardan biri bu okrugda o’zlashtirishdagi muammolarni aniqlash va ularga javob berish bo’yicha profilaktika va erta aralashuvga katta e’tibor qaratuvchi "Aralashuvga munosabat" (RtI) usulining joriy qilingan-qilinmagani edi. Ish yuklamangiz qanday bo’lishidan va maktabingiz RtI ni joriy qilgan-qilmaganidan qat’i nazar, To’rtinchi va Beshinchi boblarda yakka tartibdagi baholashlarga ketadigan vaqtni kamaytirish maqsadida aralashuvning profilaktik modelini kundalik ishingizga qanday kiritish haqida ko’proq o’rganib olasiz.
Ish yuklamasini belgilovchi yana bir muhim omil bu siz tayinlangan maktab darajasidir. Boshlang’ich maktablardagi psixologlarda ko’proq boshlang’ich baholashlar bo’lsa, o’rta va yuqori sinf maktablaridagi psixologlarda uch yillik qayta baholashlar ko’proq bo’ladi. Maktabgacha tashxis markazlari, ikki tilli (bilingual) baholash jamoalari, charter maktablar jamoalari va nodavlat maktablarga tayinlangan psixologlar ko’pincha ancha cheklangan vazifalarga ega bo’lishadi; ularning kundalik faoliyatining deyarli to’liq qismini faqatgina baholash bilan bog’liq majburiyatlar tashkil qiladi.
Agar o’quvchilaringiz orasida ingliz tilini ikkinchi til sifatida o’rganayotganlar ulushi yuqori bo’lsa, maktabingizda boshpanasiz yoki tez-tez ko’chib yuruvchi o’quvchilar ko’p bo’lsa yoki qashshoqlikda yashaganligi sababli ko’plab o’quvchilar bepul yoki arzonlashtirilgan tushlik olish huquqiga ega bo’lsa, ishingiz yanada murakkablashishi mumkin. Bunday maktablarda baholash jarayonlari uzoqroq davom etadi va o’rganish hamda hissiy qiyinchiliklarga sabab bo’layotgan atrof-muhit va vaziyat bilan bog’liq omillarni ajratib olish ancha qiyinlashadi. Oltinchi bobda maktab okruglaridagi aynan shu kabi o’ziga xos vazifalar haqida batafsil ma’lumot berilgan. Maktab psixologiyasi kasbining eng ajoyib tomonlaridan biri shundaki, bu yerda turli yoshdagi va toifadagi o’quvchilar bilan ishlab, ishingizni xilma-xil qiziqarli qilish imkoniyati mavjud.
Baholash ishlari ko’p bo’lgan maktablarda barcha psixologlar uchun eng qiyin muammolardan biri — bu sifatli baholashlarni qonuniy belgilangan muddatlar ichida tugatishdir. Baxtimizga, bu jarayonni tartibga solishga yordam beradigan bir nechta usullar bor. Uchinchi bob sizga o’z ishlaringizni tizimlashtirishga va belgilangan muddatlarda baholashlarni muvaffaqiyatli yakunlashga yordam beradi.

MASLAHATLASHUV

Direktorlar, o’qituvchilar va ota-onalar eng ko’p qadrlaydigan xizmatlardan biri bu sizning maslahatlaringizdir. O’zingizni kerakli mutaxassis sifatida ko’rsata olganingizdan so’ng, eshigingizni taqillatib, maslahat so’rab qo’ng’iroq qiladigan yoki o’quvchilari haqidagi xavotirlarini aytib xat yozadigan "mijozlar"ingiz ko’payib ketadi. Tajribamdan kelib chiqib aytamanki, ko’pincha maktabdagi pochtamda ma’lum bir o’quvchilar haqida gaplashishni so’rab yozilgan bir talay kichik xat-xabarlarni ko’raman. Boshqa barcha majburiyatlaringizni va kun davomida o’qituvchilar bilan gaplashish uchun vaqtingiz cheklanganligini hisobga olsak, o’quvchilar masalasida sifatli maslahat berish uchun vaqt topish sizga biroz qiyin bo’lishi mumkin. Ba’zida xuddi "psixologik saralash" (triage) qilayotgandek, ya’ni barcha qo’ng’iroqlar, xatlar va so’rovlarni ularning qanchalik shoshilinch ekanligiga qarab ajratayotgandek his qilishingiz mumkin.
Maktab psixologlaridan ko’plab sohalarda, jumladan, bolalar rivojlanishi, nogironlik, baholash, o’qitish, ota-onalik ko’nikmalari, o’zlashtirish, maxsus ta’lim qonunchiligi, umumiy ta’lim qonunchiligi, intizom, okrug qoidalari, sinfni boshqarish, munosabatlar, aralashuv, profilaktika, ma’lumotlarni tahlil qilish, inqirozlarni boshqarish va ruhiy maslahat berish bo’yicha bilimga ega bo’lish kutiladi. Talabni qarang-a! Eslayman, maktab psixologi sifatida amaliyot o’tayotganimda, odamlar doim mening oldimga qanday javob berishni umuman bilmaydigan juda qiyin savollar bilan kelishardi. Hatto hozir ham, deyarli o’n yillik tajribadan so’ng, ba’zi yuzaga keladigan vaziyatlardan gangib qolaman.
Samarali maslahatchi bo’lish — bu barcha savollarga javob bilish degani emas. Ko’p jihatdan, bu to’g'ri savollarni bera olishni bilishdir. Samarali maslahatlashuv, shuningdek, siz, maslahat so’rayotgan shaxs va muhokama qilinayotgan o’quvchi (yoki o’quvchilar) o’rtasidagi munosabatlarni tushunishni ham talab qiladi. Qiyinchiliklariga qaramay, maslahatlashuvning ijobiy tomonlari ko’p. Agar siz xodimga yordamga muhtoj bola bilan qanday ishlash haqida samarali maslahat bersangiz, siz uni kelajakda shunga o’xshash bolalar bilan qanday ishlashga o’rgatgan bo’lasiz va bundan o’qituvchi sinfidagi barcha bolalar yangi bilimlardan foyda ko’radi. Magistraturadagi o’quv dasturingizga qarab, sizga qanday qilib maslahat berishni, ayniqsa, siz bilan maslahatlashishni xohlamaydigan xodimlar bilan qanday ishlashni aniq o’rgatishgan yoki o’rgatishmagan bo’lishi mumkin. Maslahatlashuvning turli xil modellari mavjud bo’lib, o’zingizga mosini topish juda muhim. Sakkizinchi bobda qanday qilib samarali maslahatchi bo’lish, O’n birinchi bobda esa inqirozli vaziyatlarda maslahatlashuvdan qanday foydalanish haqida so’z boradi.

PROFILAKTIKA VA ARALASHUV

2004-yilda Maxsus ta’lim to’g'risidagi qonunning (Nogironligi bo’lgan shaxslar ta’limi to’g'risidagi qonun — IDEA) qayta ko’rib chiqilgan tahririda "Aralashuvga munosabat" (Response to Intervention — RtI) atamasi ilk bor kiritilishidan oldin ham, maktab psixologlari o’quvchilarning ijobiy natijalarini oshirishda profilaktikaning qanchalik muhimligini yaxshi tushunishgan. Maktabingizda profilaktika va erta aralashuv tadbirlarini qo’llab-quvvatlaydigan mavjud tizimlar bo’ladimi yoki yo’qmi, siz ko’pincha o’zingiz uchun profilaktika xizmatlarini ko’rsatish vazifasini yaratib olishingiz mumkin. Vaqt va kuchingizni profilaktikaga sarflashning afzalliklaridan biri shundaki, bu sizning baholash bo’yicha ish yuklamangizni kamaytiradi hamda o’quvchilarning o’qishdan ko’ngli qolib, orqada qolib ketishlarining oldini oladi.
Maktab psixologlari ko’pincha ilmiy tadqiqotlarga asoslangan eng yaxshi amaliyotlar hamda maxsus ta’lim xizmatlariga muvofiqlik bo’yicha maktab okrugi siyosati va qonuniy ko’rsatmalar realligi o’rtasidagi tafovutlarga duch kelishadi. Men ko’p marta o’z og’zimdan shunday bema’ni gaplar chiqqanini eshitganman: "U o’zlashtirishdan orqada qolyapti, lekin uning holatini nogironlik deb hisoblash uchun yetarli darajada past emas, shuning uchun unga maxsus xizmatlar ko’rsatilmaydi". Nima?! Bunga umuman aql bovar qilmaydi. Erta aralashuv va profilaktikaning asosiy g’oyasi shundaki, bolalar orqada qolishidan yoki maktabdan bezib qolishidan oldin aniq yo’naltirilgan xizmatlarni olishlari kerak. O’quvchi o’ziga juda zarur bo’lgan yordamni olishi uchun avval albatta muvaffaqiyatsizlikka uchrashi shart emas.
Qiyinchilikka uchrayotgan o’quvchilar uchun to’g'ri aralashuv yo’llarini ishlab chiqishda maktab psixologi muhim rol o’ynaydi. IDEA qonuniga kiritilgan o’zgarishlardan so’ng, o’quvchilarning boshidanoq qiyinchilikka uchrashining oldini olish imkoniyatlari tobora kengayib bormoqda. Sizning rolingiz maktab okrugining siyosati va moliyalashtirish tuzilmalari qanday ekanligiga, shuningdek, shtatingiz yoki maktabingiz RtI (Aralashuvga munosabat) tizimini qabul qilgan-qilmaganiga bog’liq bo’ladi. Afsuski, ko’plab maktab psixologlari mantiqqa to’g'ri kelmaydigan hamda profilaktika va erta aralashuvning kuchi haqidagi ishonchli tadqiqotlar bilan tasdiqlanmagan siyosat va qoidalarga amal qilishdek qiyin vaziyatga tushib qolishlari hamon kuzatilmoqda. Ba’zi maktab okruglari profilaktika haqidagi tadqiqotlarga tayanib, xizmat ko’rsatishning RtI modelini qabul qilganlar. RtI ning umumiy konsepsiyasi shundan iboratki, profilaktika va erta aralashuv har qanday muammoni keyinchalik to’g'rilashdan ko’ra (moliyaviy, axloqiy va amaliy nuqtai nazardan) afzalroqdir. Biroq, maktab psixologining an’anaviy roli shundan iborat ediki, o’quvchi uchun hamma narsa shu qadar og’irlashib ketgandan keyingina psixolog ishga kirishardi (bunda bolada qandaydir nogironlik bor deb gumon qilinardi va maxsus ta’limga zarurat tug’ilardi). Ushbu "muvaffaqiyatsizlikka uchrashini kutish" modeli ilmiy tadqiqotlarga ham, oddiy mantiqqa ham to’g'ri kelmaydi. Maktab psixologlari ko’pincha ilg’or tajribalar va okrug siyosati o’rtasida foydali yo’lni topish bo’yicha amaliy maslahatlarga muhtoj bo’lishadi. To’rtinchi bob aralashuvning profilaktika modelini kundalik ish rejangizga qanday kiritish haqida so’z yuritadi, Beshinchi bob esa RtI doirasidagi maktab psixologlarining turli rollarini batafsil yoritib beradi.

RUHIY MASLAHAT (KONSELTING)

Maktab psixologiyasi kasbi haqida birinchi marta eshitganimda, men shinamgina, o’yin terapiyasi materiallariga to’la xonada, o’simlik choyi ichib, jajji do’stlarim kelishini kutib, ular bilan his-tuyg’ular haqida suhbatlashadigan issiqqina, qulay mashg’ulotni orzu qilgandim. Zo’r eshitilyapti-a? Lekin ko’p kunlarim kundan-kunga tinimsiz o’sib borayotgan qilinadigan ishlar ro’yxatini qanday qilib birinchi o’ringa qo’yish va ularni hal qilishga sarosima ichida urinish bilan o’tishini u paytlar bilmagan ekanman. Maslahat berishga ajratadigan yagona vaqtim faqat inqirozli vaziyatlardagina bo’lishi xayolimga ham kelmagan. Butun mamlakat bo’ylab hamkasblarim "Maktab psixologining qaydlari" blogining Facebook sahifasida o’z maktablarida umuman ruhiy maslahat berishga ruxsat etilmasligini yozishgan. Juda achinarli! Maslahat berish ishimning eng yoqimli qismlaridan biridir, chunki bu menga o’quvchilar bilan to’g'ridan-to’g'ri, muntazam aloqada bo’lish imkonini beradi. Biroq, buning uchun alohida sifatli vaqt ajratishning o’zi ham bir muammo.
Boshqa majburiyatlarimni (baholash, hisobot yozish, IEP yig’ilishlarida qatnashish va ularni olib borish) bajarishda samaradorligim oshgani sari, maslahat berishga ajratish uchun ko’proq vaqt bo’shata oldim. Tushlik paytida o’quvchilarga to’g'ridan-to’g'ri yordam ko’rsatish hamda profilaktika jarayoniga hissamni qo’shayotganimni his qilish uchun bir nechta maslahat guruhlarini tashkil qildim. Sizning maslahat berish bo’yicha ish yuklamangiz maktabga, moliyalashtirish tuzilmalariga, jismoniy joylashuvingiz va okrugdagi ustuvor yo’nalishlarga qarab farq qilishi mumkin. Hatto maslahat berish sizga ruxsat etilgan vazifa bo’lmasligi yoki bu rolda o’zingizni erkin his qilish uchun yetarli malakaga ega bo’lmasligingiz ham mumkin. Ba’zi shtatlarda psixologik maslahat xizmatlari uchun, ayniqsa, boshlang’ich maktab darajasida maktab maslahatchilari mas’uldir. Boshqa shtatlarda maktab psixologlari va maktab psixologik-ekspertlari o’rtasida farq bor va faqat maktab psixologlarigina maslahat (terapiya) bilan shug’ullanishi mumkin. Shuni ta’kidlash kerakki, garchi sizga ruxsat berilgan bo’lsa ham, maslahat berish hamma uchun ham mos kelavermaydi. Men kabi maslahat berishni yaxshi ko’radigan va hozirgi vazifasi doirasida buni bajarishga ruxsat etilganlar uchun To’qqizinchi (yakka tartibdagi maslahat) va O’ninchi (guruh maslahati) boblar siz o’z zimmangizga olishingiz mumkin bo’lgan maslahatchi rollarini batafsil muhokama qiladi.
Maslahat berishni yoqtiradiganlar uchun dalda sifatida shuni aytmoqchimanki, boshqa okrugga ishga o’tganimda u yerda haftada ikki to’liq kunlik maslahat va profilaktika tadbirlari uchun maxsus mablag' ajratilgan edi. Nihoyat, o’zim orzu qilganimdek, mitti do’stlarim bilan his-tuyg’ular haqida muntazam suhbatlashish imkoniga ega bo’ldim. To’g'ri, shinamgina kichkina ofisimni yana uchta odam bilan baham ko’rishga to’g'ri keldi, o’z terapiya materiallarimni o’z yonimdan sotib oldim, o’simlik choyi damlash uchun choynakni suqishga elektr rozetka ham yo’q edi, lekin men baribir o’quvchilar bilan bo’ladigan bu to’g'ridan-to’g'ri muloqotni yaxshi ko’raman.

XULOSA QILAMIZ (HAMMASINI JAMLAYMIZ)

Maktab psixologlari sifatidagi barcha majburiyatlarimiz ro’yxatini o’qish kishini biroz cho’chitib yuborishi mumkin. Bu ro’yxat hali hammasi emas! Shunday kunlar bo’ladiki, men goh hovlida navbatchilik qilaman, goh ishdan bo’shamoqchi bo’lib yig’layotgan o’qituvchilarni yupataman, hovlida mushtlashgan bolalar uchun muzli xaltachalar tashiyman, yo’qolgan hujjatlar jildini qidiraman, qog’ozbozlik bilan ovora bo’laman, noto’g'ri to’langan maosh ustida Xodimlar bo’limi bilan tortishaman, ota-onalar uchun ta’lim kechalarini o’tkazaman, maktab tadbirlarida qatnashaman, men bilan ishlashni xohlamaydigan bolani test qilish uchun boshqa maktabga boraman, hujjatlarga imzo chekishi uchun ota-onasini qidirib o’quvchining uyiga chopaman, yoxud steepler yoki ishlaydigan printer qidirish bilan sarson bo’laman. Bunday kunlarda o’zimni shunchalik ko’p yo’nalishlarga bo’linib ketgandek his qilamanki, natijada na yaxshi ishlay olaman, na samarali bo’laman. Ammo yaxshi yangilik shuki, ko’plab maktab psixologlari bunday hayajonli, qiyin va doimiy o’zgarib turadigan muhitni yaxshi ko’rishadi, ular hatto shunday tartibsizlik ichida ham o’z ishlaridan zavqlanadilar. Biz bunga moslashamiz, ajoyib boshqaruv va rejalashtirish ko’nikmalarini o’rganamiz va o’quvchilarimiz hayotida ijobiy o’zgarishlar qila olayotganimizdan o’zimizni kuchli his qilamiz.
Stress va tartibsizlikni boshqarish uchun bizga kuchli va ishonchli yengish ko’nikmalari ham kerak. Agar shaxsiy stresslaringizni boshqarish bo’yicha yetarli usullarga ega bo’lmasangiz, boshqalarga samarali yordam bera olmaysiz. Bu kasbda hissiy toliqish juda yuqori bo’lishi mumkin va har qanday kasbda bo’lgani kabi, kundalik stresslarni yengishni hamda ish qiyinchiliklariga qarshi turishni o’rganishingiz kerak. Ko’pincha bevosita bolalar bilan ishlash emas, balki vaqtingizni to’g'ri boshqarish, hissiy chegaralarni o’rnatish va byurokratiya bilan kurashish kabi qiyinchiliklar hissiy toliqishga sabab bo’ladi. Uchinchi bobda "Byurokratiya maxluqi"ni jilovlash bo’yicha amaliy maslahatlar berilgan, O’n ikkinchi bobda esa samarali va ruhan sog’lom maktab psixologi bo’lishda o’z-o’ziga g’amxo’rlik qilishning muhimligi muhokama qilinadi. Ehtimol, shu boblarni xatcho’p bilan belgilab qo’yishni xohlarsiz!

Asosiy fikrlar

• Maktab psixologi sifatida siz ko’plab "qalpoqlar kiyasiz" (vazifalar bajarasiz) va turli xil rollarga ega bo’lasiz. Sizning vazifalaringiz ko’pincha o’zingiz ishlayotgan maktab okrugi, maktabingiz yoki shtat tomonidan belgilanadi.
• Maktab psixologining asosiy to’rtta roliga baholovchi, maslahatchi, profilaktika va aralashuv mutaxassisi hamda ruhiy maslahatchi kiradi.
• Magistratura dasturlari turli rollarga turlicha urg’u beradi va sizning har bir roldagi tayyorgarligingiz va o’zingizga bo’lgan ishonchingiz farq qilishi mumkin.
• Maktab okrugiga ishga qabul qilinganingizdan so’ng, sizdan ko’pincha okrug tartib-qoidalari va ustuvorliklari tomonidan belgilanadigan ko’plab turli xil rollarni bajarish kutiladi. Shuni yodda tutish kerakki, sizning rolingiz maktabdan maktabga, shuningdek, okrugdan okrugga o’zgarishi mumkin.
• Bir nechta vazifalar o’rtasida harakatlanish stressli bo’lishi mumkin. Sizga ham amaliy ko’nikmalar, ham stressni boshqarish ko’nikmalari kerak bo’ladi.
• Ushbu qo’llanma barcha to’rtta rol haqida ma’lumot beradi va siz o’zingizning hozirgi lavozim yo’riqnomangizga eng mos keladigan boblarni tanlab o’qishingiz mumkin. Shuningdek, rahbaringiz yoki maktab ma’muriyati bilan o’z vazifalaringiz doirasini kengaytirish haqida suhbatlashish uchun, hozirgi vazifalaringizdan tashqarida bo’lgan rollar haqidagi boblarni ham o’qib chiqishingiz mumkin.

MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR

1. Maktabingiz yoki okrugingizda maktab psixologining hozirgi vazifalari qanday? Ular qanday ta’riflanadi? Vazifalarda qandaydir erkinlik bormi yoki ular siz uchun qat’iy belgilab qo’yilganmi?
2. Agar siz hali maktabda ishlamayotgan bo’lsangiz, qaysi rol sizga eng jozibador tuyuladi? Qaysi biri unchalik yoqmaydi? Nima uchun?
3. O’z maktabingizda o’z vazifalaringiz chegarasini qanday o’rnatasiz? Qo’shimcha vazifalarni rad etish qiyin bo’lishi mumkin, ayniqsa siz yangi xodim bo’lsangiz yoki vazifalaringiz maktabda aniq belgilanmagan bo’lsa. Juda qattiqqo’l yoki qo’shimcha ishni o’z bo’yniga olishni xohlamaydigan xodim bo’lib ko’rinmasdan, o’z rolingizni aniq belgilash uchun qanday strategiyalar bor?
4. Ba’zida maktab psixologining rollari undan oldin ishlagan mutaxassisning faoliyatiga qarab belgilanadi. Yangi maktabingizdagi xodimlar bilan o’z vazifalaringizni qanday qilib qayta ko’rib chiqasiz (kelishasiz)?
5. Sizningcha, bu to’rtta roldan qaysi birida ko’nikmalaringizni rivojlantirish uchun eng ko’p yordamga muhtojsiz? Kasbiy rivojlanish va amaliy maslahatlar olish uchun sizda qanday imkoniyatlar mavjud?
6. Agar siz maktab okrugida ishga kirish uchun suhbatda bo’lsangiz, maktab psixologlaridan kutilayotgan rollar haqida qanday muhim savollarni bergan bo’lardingiz?

MASLAHATLASHUV

Direktorlar, o’qituvchilar va ota-onalar eng ko’p qadrlaydigan xizmatlardan biri bu sizning maslahatlaringizdir. O’zingizni kerakli mutaxassis sifatida ko’rsata olganingizdan so’ng, eshigingizni taqillatib, maslahat so’rab qo’ng’iroq qiladigan yoki o’quvchilari haqidagi xavotirlarini aytib xat yozadigan "mijozlar"ingiz ko’payib ketadi. Tajribamdan kelib chiqib aytamanki, ko’pincha maktabdagi pochtamda ma’lum bir o’quvchilar haqida gaplashishni so’rab yozilgan bir talay kichik xat-xabarlarni ko’raman. Boshqa barcha majburiyatlaringizni va kun davomida o’qituvchilar bilan gaplashish uchun vaqtingiz cheklanganligini hisobga olsak, o’quvchilar masalasida sifatli maslahat berish uchun vaqt topish sizga biroz qiyin bo’lishi mumkin. Ba’zida xuddi "psixologik saralash" (triage) qilayotgandek, ya’ni barcha qo’ng’iroqlar, xatlar va so’rovlarni ularning qanchalik shoshilinch ekanligiga qarab ajratayotgandek his qilishingiz mumkin.
Maktab psixologlaridan ko’plab sohalarda, jumladan, bolalar rivojlanishi, nogironlik, baholash, o’qitish, ota-onalik ko’nikmalari, o’zlashtirish, maxsus ta’lim qonunchiligi, umumiy ta’lim qonunchiligi, intizom, okrug qoidalari, sinfni boshqarish, munosabatlar, aralashuv, profilaktika, ma’lumotlarni tahlil qilish, inqirozlarni boshqarish va ruhiy maslahat berish bo’yicha bilimga ega bo’lish kutiladi. Talabni qarang-a! Eslayman, maktab psixologi sifatida amaliyot o’tayotganimda, odamlar doim mening oldimga qanday javob berishni umuman bilmaydigan juda qiyin savollar bilan kelishardi. Hatto hozir ham, deyarli o’n yillik tajribadan so’ng, ba’zi yuzaga keladigan vaziyatlardan gangib qolaman.
Samarali maslahatchi bo’lish — bu barcha savollarga javob bilish degani emas. Ko’p jihatdan, bu to’g'ri savollarni bera olishni bilishdir. Samarali maslahatlashuv, shuningdek, siz, maslahat so’rayotgan shaxs va muhokama qilinayotgan o’quvchi (yoki o’quvchilar) o’rtasidagi munosabatlarni tushunishni ham talab qiladi. Qiyinchiliklariga qaramay, maslahatlashuvning ijobiy tomonlari ko’p. Agar siz xodimga yordamga muhtoj bola bilan qanday ishlash haqida samarali maslahat bersangiz, siz uni kelajakda shunga o’xshash bolalar bilan qanday ishlashga o’rgatgan bo’lasiz va bundan o’qituvchi sinfidagi barcha bolalar yangi bilimlardan foyda ko’radi. Magistraturadagi o’quv dasturingizga qarab, sizga qanday qilib maslahat berishni, ayniqsa, siz bilan maslahatlashishni xohlamaydigan xodimlar bilan qanday ishlashni aniq o’rgatishgan yoki o’rgatishmagan bo’lishi mumkin. Maslahatlashuvning turli xil modellari mavjud bo’lib, o’zingizga mosini topish juda muhim. Sakkizinchi bobda qanday qilib samarali maslahatchi bo’lish, O’n birinchi bobda esa inqirozli vaziyatlarda maslahatlashuvdan qanday foydalanish haqida so’z boradi.

PROFILAKTIKA VA ARALASHUV

2004-yilda Maxsus ta’lim to’g'risidagi qonunning (Nogironligi bo’lgan shaxslar ta’limi to’g'risidagi qonun — IDEA) qayta ko’rib chiqilgan tahririda "Aralashuvga munosabat" (Response to Intervention — RtI) atamasi ilk bor kiritilishidan oldin ham, maktab psixologlari o’quvchilarning ijobiy natijalarini oshirishda profilaktikaning qanchalik muhimligini yaxshi tushunishgan. Maktabingizda profilaktika va erta aralashuv tadbirlarini qo’llab-quvvatlaydigan mavjud tizimlar bo’ladimi yoki yo’qmi, siz ko’pincha o’zingiz uchun profilaktika xizmatlarini ko’rsatish vazifasini yaratib olishingiz mumkin. Vaqt va kuchingizni profilaktikaga sarflashning afzalliklaridan biri shundaki, bu sizning baholash bo’yicha ish yuklamangizni kamaytiradi hamda o’quvchilarning o’qishdan ko’ngli qolib, orqada qolib ketishlarining oldini oladi.
Maktab psixologlari ko’pincha ilmiy tadqiqotlarga asoslangan eng yaxshi amaliyotlar hamda maxsus ta’lim xizmatlariga muvofiqlik bo’yicha maktab okrugi siyosati va qonuniy ko’rsatmalar realligi o’rtasidagi tafovutlarga duch kelishadi. Men ko’p marta o’z og’zimdan shunday bema’ni gaplar chiqqanini eshitganman: "U o’zlashtirishdan orqada qolyapti, lekin uning holatini nogironlik deb hisoblash uchun yetarli darajada past emas, shuning uchun unga maxsus xizmatlar ko’rsatilmaydi". Nima?! Bunga umuman aql bovar qilmaydi. Erta aralashuv va profilaktikaning asosiy g’oyasi shundaki, bolalar orqada qolishidan yoki maktabdan bezib qolishidan oldin aniq yo’naltirilgan xizmatlarni olishlari kerak. O’quvchi o’ziga juda zarur bo’lgan yordamni olishi uchun avval albatta muvaffaqiyatsizlikka uchrashi shart emas.
Qiyinchilikka uchrayotgan o’quvchilar uchun to’g'ri aralashuv yo’llarini ishlab chiqishda maktab psixologi muhim rol o’ynaydi. IDEA qonuniga kiritilgan o’zgarishlardan so’ng, o’quvchilarning boshidanoq qiyinchilikka uchrashining oldini olish imkoniyatlari tobora kengayib bormoqda. Sizning rolingiz maktab okrugining siyosati va moliyalashtirish tuzilmalari qanday ekanligiga, shuningdek, shtatingiz yoki maktabingiz RtI (Aralashuvga munosabat) tizimini qabul qilgan-qilmaganiga bog’liq bo’ladi. Afsuski, ko’plab maktab psixologlari mantiqqa to’g'ri kelmaydigan hamda profilaktika va erta aralashuvning kuchi haqidagi ishonchli tadqiqotlar bilan tasdiqlanmagan siyosat va qoidalarga amal qilishdek qiyin vaziyatga tushib qolishlari hamon kuzatilmoqda. Ba’zi maktab okruglari profilaktika haqidagi tadqiqotlarga tayanib, xizmat ko’rsatishning RtI modelini qabul qilganlar. RtI ning umumiy konsepsiyasi shundan iboratki, profilaktika va erta aralashuv har qanday muammoni keyinchalik to’g'rilashdan ko’ra (moliyaviy, axloqiy va amaliy nuqtai nazardan) afzalroqdir. Biroq, maktab psixologining an’anaviy roli shundan iborat ediki, o’quvchi uchun hamma narsa shu qadar og’irlashib ketgandan keyingina psixolog ishga kirishardi (bunda bolada qandaydir nogironlik bor deb gumon qilinardi va maxsus ta’limga zarurat tug’ilardi). Ushbu "muvaffaqiyatsizlikka uchrashini kutish" modeli ilmiy tadqiqotlarga ham, oddiy mantiqqa ham to’g'ri kelmaydi. Maktab psixologlari ko’pincha ilg’or tajribalar va okrug siyosati o’rtasida foydali yo’lni topish bo’yicha amaliy maslahatlarga muhtoj bo’lishadi. To’rtinchi bob aralashuvning profilaktika modelini kundalik ish rejangizga qanday kiritish haqida so’z yuritadi, Beshinchi bob esa RtI doirasidagi maktab psixologlarining turli rollarini batafsil yoritib beradi.

RUHIY MASLAHAT (KONSELTING)

Maktab psixologiyasi kasbi haqida birinchi marta eshitganimda, men shinamgina, o’yin terapiyasi materiallariga to’la xonada, o’simlik choyi ichib, jajji do’stlarim kelishini kutib, ular bilan his-tuyg’ular haqida suhbatlashadigan issiqqina, qulay mashg’ulotni orzu qilgandim. Zo’r eshitilyapti-a? Lekin ko’p kunlarim kundan-kunga tinimsiz o’sib borayotgan qilinadigan ishlar ro’yxatini qanday qilib birinchi o’ringa qo’yish va ularni hal qilishga sarosima ichida urinish bilan o’tishini u paytlar bilmagan ekanman. Maslahat berishga ajratadigan yagona vaqtim faqat inqirozli vaziyatlardagina bo’lishi xayolimga ham kelmagan. Butun mamlakat bo’ylab hamkasblarim "Maktab psixologining qaydlari" blogining Facebook sahifasida o’z maktablarida umuman ruhiy maslahat berishga ruxsat etilmasligini yozishgan. Juda achinarli! Maslahat berish ishimning eng yoqimli qismlaridan biridir, chunki bu menga o’quvchilar bilan to’g'ridan-to’g'ri, muntazam aloqada bo’lish imkonini beradi. Biroq, buning uchun alohida sifatli vaqt ajratishning o’zi ham bir muammo.
Boshqa majburiyatlarimni (baholash, hisobot yozish, IEP yig’ilishlarida qatnashish va ularni olib borish) bajarishda samaradorligim oshgani sari, maslahat berishga ajratish uchun ko’proq vaqt bo’shata oldim. Tushlik paytida o’quvchilarga to’g'ridan-to’g'ri yordam ko’rsatish hamda profilaktika jarayoniga hissamni qo’shayotganimni his qilish uchun bir nechta maslahat guruhlarini tashkil qildim. Sizning maslahat berish bo’yicha ish yuklamangiz maktabga, moliyalashtirish tuzilmalariga, jismoniy joylashuvingiz va okrugdagi ustuvor yo’nalishlarga qarab farq qilishi mumkin. Hatto maslahat berish sizga ruxsat etilgan vazifa bo’lmasligi yoki bu rolda o’zingizni erkin his qilish uchun yetarli malakaga ega bo’lmasligingiz ham mumkin. Ba’zi shtatlarda psixologik maslahat xizmatlari uchun, ayniqsa, boshlang’ich maktab darajasida maktab maslahatchilari mas’uldir. Boshqa shtatlarda maktab psixologlari va maktab psixologik-ekspertlari o’rtasida farq bor va faqat maktab psixologlarigina maslahat (terapiya) bilan shug’ullanishi mumkin. Shuni ta’kidlash kerakki, garchi sizga ruxsat berilgan bo’lsa ham, maslahat berish hamma uchun ham mos kelavermaydi. Men kabi maslahat berishni yaxshi ko’radigan va hozirgi vazifasi doirasida buni bajarishga ruxsat etilganlar uchun To’qqizinchi (yakka tartibdagi maslahat) va O’ninchi (guruh maslahati) boblar siz o’z zimmangizga olishingiz mumkin bo’lgan maslahatchi rollarini batafsil muhokama qiladi.
Maslahat berishni yoqtiradiganlar uchun dalda sifatida shuni aytmoqchimanki, boshqa okrugga ishga o’tganimda u yerda haftada ikki to’liq kunlik maslahat va profilaktika tadbirlari uchun maxsus mablag' ajratilgan edi. Nihoyat, o’zim orzu qilganimdek, mitti do’stlarim bilan his-tuyg’ular haqida muntazam suhbatlashish imkoniga ega bo’ldim. To’g'ri, shinamgina kichkina ofisimni yana uchta odam bilan baham ko’rishga to’g'ri keldi, o’z terapiya materiallarimni o’z yonimdan sotib oldim, o’simlik choyi damlash uchun choynakni suqishga elektr rozetka ham yo’q edi, lekin men baribir o’quvchilar bilan bo’ladigan bu to’g'ridan-to’g'ri muloqotni yaxshi ko’raman.

XULOSA QILAMIZ (HAMMASINI JAMLAYMIZ)

Maktab psixologlari sifatidagi barcha majburiyatlarimiz ro’yxatini o’qish kishini biroz cho’chitib yuborishi mumkin. Bu ro’yxat hali hammasi emas! Shunday kunlar bo’ladiki, men goh hovlida navbatchilik qilaman, goh ishdan bo’shamoqchi bo’lib yig’layotgan o’qituvchilarni yupataman, hovlida mushtlashgan bolalar uchun muzli xaltachalar tashiyman, yo’qolgan hujjatlar jildini qidiraman, qog’ozbozlik bilan ovora bo’laman, noto’g'ri to’langan maosh ustida Xodimlar bo’limi bilan tortishaman, ota-onalar uchun ta’lim kechalarini o’tkazaman, maktab tadbirlarida qatnashaman, men bilan ishlashni xohlamaydigan bolani test qilish uchun boshqa maktabga boraman, hujjatlarga imzo chekishi uchun ota-onasini qidirib o’quvchining uyiga chopaman, yoxud steepler yoki ishlaydigan printer qidirish bilan sarson bo’laman. Bunday kunlarda o’zimni shunchalik ko’p yo’nalishlarga bo’linib ketgandek his qilamanki, natijada na yaxshi ishlay olaman, na samarali bo’laman. Ammo yaxshi yangilik shuki, ko’plab maktab psixologlari bunday hayajonli, qiyin va doimiy o’zgarib turadigan muhitni yaxshi ko’rishadi, ular hatto shunday tartibsizlik ichida ham o’z ishlaridan zavqlanadilar. Biz bunga moslashamiz, ajoyib boshqaruv va rejalashtirish ko’nikmalarini o’rganamiz va o’quvchilarimiz hayotida ijobiy o’zgarishlar qila olayotganimizdan o’zimizni kuchli his qilamiz.
Stress va tartibsizlikni boshqarish uchun bizga kuchli va ishonchli yengish ko’nikmalari ham kerak. Agar shaxsiy stresslaringizni boshqarish bo’yicha yetarli usullarga ega bo’lmasangiz, boshqalarga samarali yordam bera olmaysiz. Bu kasbda hissiy toliqish juda yuqori bo’lishi mumkin va har qanday kasbda bo’lgani kabi, kundalik stresslarni yengishni hamda ish qiyinchiliklariga qarshi turishni o’rganishingiz kerak. Ko’pincha bevosita bolalar bilan ishlash emas, balki vaqtingizni to’g'ri boshqarish, hissiy chegaralarni o’rnatish va byurokratiya bilan kurashish kabi qiyinchiliklar hissiy toliqishga sabab bo’ladi. Uchinchi bobda "Byurokratiya maxluqi"ni jilovlash bo’yicha amaliy maslahatlar berilgan, O’n ikkinchi bobda esa samarali va ruhan sog’lom maktab psixologi bo’lishda o’z-o’ziga g’amxo’rlik qilishning muhimligi muhokama qilinadi. Ehtimol, shu boblarni xatcho’p bilan belgilab qo’yishni xohlarsiz!

Asosiy fikrlar

• Maktab psixologi sifatida siz ko’plab "qalpoqlar kiyasiz" (vazifalar bajarasiz) va turli xil rollarga ega bo’lasiz. Sizning vazifalaringiz ko’pincha o’zingiz ishlayotgan maktab okrugi, maktabingiz yoki shtat tomonidan belgilanadi.
• Maktab psixologining asosiy to’rtta roliga baholovchi, maslahatchi, profilaktika va aralashuv mutaxassisi hamda ruhiy maslahatchi kiradi.
• Magistratura dasturlari turli rollarga turlicha urg’u beradi va sizning har bir roldagi tayyorgarligingiz va o’zingizga bo’lgan ishonchingiz farq qilishi mumkin.
• Maktab okrugiga ishga qabul qilinganingizdan so’ng, sizdan ko’pincha okrug tartib-qoidalari va ustuvorliklari tomonidan belgilanadigan ko’plab turli xil rollarni bajarish kutiladi. Shuni yodda tutish kerakki, sizning rolingiz maktabdan maktabga, shuningdek, okrugdan okrugga o’zgarishi mumkin.
• Bir nechta vazifalar o’rtasida harakatlanish stressli bo’lishi mumkin. Sizga ham amaliy ko’nikmalar, ham stressni boshqarish ko’nikmalari kerak bo’ladi.
• Ushbu qo’llanma barcha to’rtta rol haqida ma’lumot beradi va siz o’zingizning hozirgi lavozim yo’riqnomangizga eng mos keladigan boblarni tanlab o’qishingiz mumkin. Shuningdek, rahbaringiz yoki maktab ma’muriyati bilan o’z vazifalaringiz doirasini kengaytirish haqida suhbatlashish uchun, hozirgi vazifalaringizdan tashqarida bo’lgan rollar haqidagi boblarni ham o’qib chiqishingiz mumkin.

MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR

1. Maktabingiz yoki okrugingizda maktab psixologining hozirgi vazifalari qanday? Ular qanday ta’riflanadi? Vazifalarda qandaydir erkinlik bormi yoki ular siz uchun qat’iy belgilab qo’yilganmi?
2. Agar siz hali maktabda ishlamayotgan bo’lsangiz, qaysi rol sizga eng jozibador tuyuladi? Qaysi biri unchalik yoqmaydi? Nima uchun?
3. O’z maktabingizda o’z vazifalaringiz chegarasini qanday o’rnatasiz? Qo’shimcha vazifalarni rad etish qiyin bo’lishi mumkin, ayniqsa siz yangi xodim bo’lsangiz yoki vazifalaringiz maktabda aniq belgilanmagan bo’lsa. Juda qattiqqo’l yoki qo’shimcha ishni o’z bo’yniga olishni xohlamaydigan xodim bo’lib ko’rinmasdan, o’z rolingizni aniq belgilash uchun qanday strategiyalar bor?
4. Ba’zida maktab psixologining rollari undan oldin ishlagan mutaxassisning faoliyatiga qarab belgilanadi. Yangi maktabingizdagi xodimlar bilan o’z vazifalaringizni qanday qilib qayta ko’rib chiqasiz (kelishasiz)?
5. Sizningcha, bu to’rtta roldan qaysi birida ko’nikmalaringizni rivojlantirish uchun eng ko’p yordamga muhtojsiz? Kasbiy rivojlanish va amaliy maslahatlar olish uchun sizda qanday imkoniyatlar mavjud?
6. Agar siz maktab okrugida ishga kirish uchun suhbatda bo’lsangiz, maktab psixologlaridan kutilayotgan rollar haqida qanday muhim savollarni bergan bo’lardingiz?

2-BOB
MUHIM MAKTAB XODIMLARI BILAN MUNOSABATLAR O’RNATISH

Yangi maktab bilan tanishishning eng muhim qismi bu — munosabatlar o’rnatishdir. Bir nechta maktabga tayinlangan psixologlar bir vaqtning o’zida ham "o’z odam" (maktab xodimlarining bir qismi bo’lganingiz uchun), ham "begona" (har kuni u yerda bo’lmasligingiz mumkinligi uchun) bo’lishdek ikki xil rolni bajaradilar. Xodimlar sizni faqat seshanba kunlari bolalardan test olish uchun kirib-chiqib yuradigan odamdek qabul qilishi yoki aksincha, asosiy jamoaning bir qismi sifatida ko’rishi ham mumkin. Xodimlar sizni qanchalik "o’z odam" deb bilsa, ishingizda shunchalik muvaffaqiyatga erishasiz.
Odamlar sizning kimligingizni va sizdan nima kutish mumkinligini bilishganda, hamkorlik qilishga va birga ishlashga ko’proq moyil bo’lishadi. O’quv yilining boshidayoq munosabatlarni yo’lga qo’yib olish kelajakda — masalan, o’qituvchidan so’rovnomani to’ldirishni so’raganingizda, o’quvchini test yoki maslahat uchun darsdan olib chiqishingizga to’g'ri kelganda yoxud ma’muriyatdan yordam so’raganingizda albatta o’z mevasini beradi. Shuning uchun birinchi galdagi vazifa — maktabdagi muhim xodimlar bilan yaqindan tanishib olishdir.

Maktab kotibasi (yoki kotibi): Sizning yangi eng yaqin do’stingiz

Maktabdagi birinchi yilimda ustozim menga bergan eng zo’r maslahat — maktab kotibasini eng yaqin do’stimga aylantirish bo’lgan. Bu inson maktabdagi barcha muloqot va jarayonlarning qoq markazida turadi. U qimmatli ma’lumotlarning bebaho manbai va ko’pincha savollaringizga javob topish uchun eng yaxshi yordamchidir. Mening maktab kotibam menga hojatxona kalitini bergan, o’quvchilarning yig’majildlari qayerdaligini ko’rsatgan, menda testi bor o’quvchilarning davomati bilan bog’liq "ichki" sirlarni aytib bergan, oilalarni shu qadar yaxshi bilardiki, boshqa hech kim eplay olmaganda ham ularni yig’ilishlarga chaqirib kela olardi. Hatto kun davomida men bilan ispan tilida gaplashib, yangi so’z va iboralarni o’rganishimga yordam berardi. Tayinlangan maktablarimning aksariyatida shunday ajoyib kotibalar bilan ishlash baxtiga muyassar bo’lganman.
Afsuski, ba’zida har gal nimadir so’raganingizda ensasi qotadigan o’ta badqavoq kotibalarga ham duch kelib turasiz. Mening bir kotibam bor edi, deyarli har hafta o’zimni qayta tanishtirishimga qaramay, ismimni va nima maqsadda kelganimni doim unutar edi. Ular butun kun davomida kirib-chiqadigan, ishiga xalaqit beradigan yuzlab odamlar bilan ishlaydigan band shaxslardir. Ba’zi kotibalar odamlar bilan muloqotni yaxshi ko’rsa, ba’zilari ishdan shunchaki toliqib bo’lishgan. Norozi va xomush kotibadan biron yordam so’rashdan oldin, u bilan yaqinroq tanishishga harakat qilish yanada muhimroqdir. Tashakkurnomalar, muhim sanalardagi tabriknomalar kabi kichik e’tibor belgilari va shunchaki uning qanchalik bandligini tushunishingizni aytib "rahmat" deyish — maktab ofisida ijobiy muhit yaratishda katta ahamiyatga ega. Maktab psixologlari odatda odamlar bilan ishlash bo’yicha ajoyib ko’nikmalarga ega; ushbu ko’nikmalarni maktab kotibangiz bilan munosabatlarda ishlating, shunda maktabdagi ishingiz ancha yoqimli kechadi.

Maktab direktori: Kema sardori

Direktor bilan munosabatlaringiz maktabdagi ish tajribangizni yo gullatishi, yoki barbod qilishi mumkin. Direktorlarning boshqaruv uslublari, maktab kelajagi haqidagi qarashlari, muloqot qobiliyatlari va xarakterlari bir-biridan keskin farq qiladi. Ehtimol, direktor maktabdagi eng band, shu bilan birga mehnati eng kam e’tirof etiladigan inson bo’lsa kerak. U barcha inqirozlar va shikoyatlarni hal qiladigan shaxs, lekin hech kim uning xonasiga kirib, shunchaki maktabda ishlar juda yaxshi ketayotganini aytib qo’yishni xayoliga ham keltirmaydi. Ba’zida o’z vazifalaringiz haqida suhbatlashish uchun direktor bilan yetarlicha vaqt topish qiyin bo’ladi. Biroq, bunday suhbat o’quv yilini u bilan bir xil tushuncha ostida boshlashga va uning maktabidagi vaqtingizdan qanday qilib unumli foydalanishingizni aniqlab olishga yordam beradi.
Direktor bilan yaxshi ishchi munosabatlarsiz, sizdan kutilmalaringiz yoki tajribangizga to’g'ri kelmaydigan vazifalarni bajarish so’ralishi mumkin. Masalan, o’rta maktabdagi birinchi ishimda direktor oldinlari hip-hop raqsidan dars berganimni bilib qolgan. Butun o’quv yili davomida u meni tushlik paytida muammoli o’quvchilar guruhiga raqs o’rgatishga jalb qilish ilinjida bo’lgan. Garchi bu men jon deb bajaradigan ish bo’lsa-da, tushlik paytida bir muammodan ikkinchisiga yugurish va o’qituvchilarga maslahat berish bilan band edim. Boshqa bir direktor esa o’zini yomon tutayotgan barcha bolalarni "tuzatib", sinfga qaytarib yuborishim uchun mening oldimga jo’natardi. Yana biri mendan maktabdan chetlashtirish bo’yicha barcha majlislarda qatnashishimni va maktab ichida jazolanganlar sinfini nazorat qilishimni xohlardi, chunki mendan oldingi psixolog aynan shunday qilgan ekan. Bu vazifalarning barchasi menga test o’tkazish kabi o’ta og’ir ish yuklamasiga qo’shimcha sifatida yuklatilgandi. Rol va majburiyatlaringiz haqida direktor bilan muntazam ravishda kelishib turish, bunday vaziyatlarda asablaringizni asrab qolishda juda asqotadi.
O’quv yili boshidagi eng katta qiyinchiliklardan biri — o’zingizni tanishtirish, direktorning kutilmalari bilan tanishish va rolingizni birgalikda belgilab olish uchun u bilan uchrashishga vaqt topishdir. Ba’zi direktorlarga "kirib o’tish va gaplashish" yondashuvi yoqadi, boshqalari esa aniq bir vaqtga uchrashuv belgilashingizni xohlaydi. Maktabingizdagi direktorga qaysi biri ma’qul ekanini kotibadan (yangi eng yaqin do’stingizdan!) so’rang. Birinchi uchrashuvda direktorga berishingiz kerak bo’lgan ba’zi asosiy savollar:

• Bugun suhbatlashish uchun qancha vaqtimiz bor? Hozir qulay vaqtmi? [Bu ularning tig’iz ish jadvaliga hurmatni bildiradi.]
• Oldingi maktab psixologi bilan ishlash tajribangiz qanday bo’lgan? Mening rolim unga o’xshash bo’lishini xohlaysizmi yoki farq qilishinimi? [Bu ajoyib savol, chunki siz direktorning sizdan nimalar kutayotganini tushunib olasiz. Direktor o’tmishdoshingiz haqida gapirayotganda nafaqat aytganlariga, balki imo-ishoralariga ham (non-verbal muloqotga) e’tibor bering. Bu sizga oldingi maktab psixologi bilan munosabatlarning qanday bo’lganligi haqida ishora beradi.]
• Undagi qaysi xususiyatlarni eng ko’p qadrlardingiz? Direktor sifatida uning qaysi vazifalari sizga eng ko’p yordam bergan? Oldingi psixolog qaysi ishlarni boshqacharoq qilishini xohlagan bo’lardingiz?
• Maktabda qanday vazifalarni zimmamga olishimni istaysiz? [Shu nuqtada siz o’z rahbaringizning rolingiz bo’yicha kutilmalarini eslatib o’tishingiz va vaqtingizni qanday qilib eng samarali taqsimlashni muhokama qilishingiz mumkin.]
• Siz bilan bog’lanishning eng yaxshi usuli qanday? Qisqa xatlar? Elektron pochta? Qo’ng’iroqlar? Yo’lakda ko’rishib qolganda gaplashib olish? Yoki rasmiy uchrashuv vaqtimi?
• Hozirgi vaqtda e’tiboringiz tushgan, zudlik bilan yordamga muhtoj deb hisoblagan o’quvchilar bormi? [Bu orqali siz direktorning ehtiyojlari atrofida hamkorlik qilishga va ehtimol, eng xavf ostidagi o’quvchilarga darhol yordam ko’rsatishga tayyor ekanligingizni ko’rsatasiz.]
• Maktabda maxsus ta’limga yo’naltirish jarayoni qanday ishlaydi? Psixologik maslahat yoki maxsus xizmatlar uchun-chi?
• Qaysi kunlari bu maktabda bo’lishim siz uchun eng foydali bo’ladi? O’sha kunlari men uchun bo’sh joy topiladimi? [Ko’pincha direktorlar maxsus yig’ilishlar bo’ladigan yoki ofis xonalari ustida kelishmovchilik bo’lmasligi uchun boshqa yordamchi xodimlar maktabda bo’lmaydigan kunlari kelishingizni xohlashadi. Siz direktorning xohish-istaklarini to’liq bajara olishingiz ham, olmasligingiz ham mumkin, lekin bu sizning samimiy ekanligingizni va kelishishga harakat qilayotganingizni ko’rsatadi.]
• Xodimlar, ota-onalar yoki o’quvchilar bilan ishlashimda foydali bo’lishi mumkin bo’lgan, men bilishim kerak bo’lgan yana biron-bir narsa bormi?

Ehtimol, birinchi uchrashuvda, ayniqsa maktabdagi dastlabki bir necha hafta ichida, direktor bilan bu savollarning hammasini muhokama qilishga ulgurmassiz. Maktabdagi ilk oylarimdan olgan eng yaxshi saboqlarimdan biri bu — noaniqlikka moslasha olishdir. Direktor bilan har uchrashganingizda o’z rolingizga yanada oydinlik kiritib boraverasiz. Hatto bitta maktabda ko’p yillar ishlaganimdan keyin ham, vazifalarim yildan-yilga o’zgarib bormoqda. Maktabdagi ehtiyojlar o’zgarib turadi, shunga mos ravishda sizning vazifalaringiz ham bir xil qotib qolmaydi.

Maslahatchilar va boshqa yordamchi xodimlar

O’zingiz ishlayotgan maktab turiga qarab, siz muntazam muloqot qiladigan turli xil yordamchi xodimlar bo’ladi. Ular orasida maktab maslahatchilari (konselorlar), aralashuv bo’yicha mutaxassislar, tashqaridan keladigan ruhiy salomatlik mutaxassislari, logopedlar, mehnat terapevtlari, ota-onalar bilan ishlash bo’yicha mas’ullar va maktabning o’zidagi ruhiy salomatlik mutaxassislari bo’lishi mumkin, siz ular bilan tanishib olishingiz kerak. O’quvchilar maktabga kelishidan oldingi vaqtdan foydalanib, turli yordamchi xodimlarning vazifalari va rollarini o’rganib chiqing. Ularning vazifalari haqida qisqacha ma’lumot olish uchun suhbatlar o’tkazing va qaydlar olib boring! Shunda ularning ba’zilari bilan birgalikda kuchlarni birlashtirishingiz yoki ular allaqachon bajarayotgan ishlarni o’z ro’yxatingizdan o’chirishingiz mumkin bo’ladi.

Maxsus ta’lim o’qituvchilari

Agar maktabingizdagi asosiy vazifangiz baholashdan iborat bo’lsa, maxsus ta’lim o’qituvchilari bilan darhol tanishib olishingizga to’g'ri keladi. Maktabingizga qarab, siz bitta o’qituvchidan tortib to butun bir jamoa bilan tanishishingiz mumkin. Agar maktabingizda bir nechta maxsus ta’lim o’qituvchilari bo’lsa, ishingizni kafedra mudiri yoki agar bo’lsa, bosh o’qituvchi bilan tanishishdan boshlang. O’quv yilining boshidayoq qila oladigan eng muhim ishingiz — o’z rolingizni belgilab olish, bir-biringizdan kutilmalar va ishlash tartibini oydinlashtirish hamda o’quv yili uchun reja tuzishdir. Oltinchi bobda baholash muddatlariga ulgurish uchun yillik reja tuzish bo’yicha batafsil ma’lumotlar berilgan.
Yilning boshida maxsus ta’lim o’qituvchilariga qanchalik ko’p yordam bersangiz, yil davomida hamkorligingiz shunchalik yaxshi bo’lishiga ishonch hosil qildim. Masalan, men ko’pincha maxsus ta’lim o’qituvchilariga sinfxonalarini tayyorlashga yordam berish uchun ancha vaqtimni sarflayman. Bu sizga o’qituvchini inson sifatida yaqindan bilib olishga, uning o’qitish falsafasini tushunishga va o’quvchilarga qanday qilib ta’lim xizmatlarini ko’rsatishini o’rganishga imkon beradi. Ba’zi oddiy jismoniy (qora) ishlarni qilishning (masalan, partalarni surish, yangi e’lonlar taxtasini osishga yordam berish, o’tgan yildan yoki yozdan qolgan keraksiz narsalarni tashlab yuborish) qo’shimcha afzalligi shundaki, maxsus ta’lim o’qituvchisi sizni yig’ilishlarga kelib-ketadigan begona odam emas, balki bevosita yordam beradigan haqiqiy amaliyotchi psixolog sifatida qabul qiladi. Bu esa maxsus ta’lim jamoasi bilan ishonchli munosabatlar o’rnatishda juda katta ahamiyatga ega.
O’qituvchining ish hujjatlarini (masalan, Yakka tartibdagi ta’lim rejasi — IEP hujjatlari, oldingi psixo-ta’limiy hisobotlar) birgalikda ko’rib chiqish maxsus ta’lim xodimlarini yaqindan bilib olish uchun yana bir ajoyib imkoniyatdir. Siz birga o’tirib yillik kalendarni ko’rib chiqishingiz mumkin, chunki bu o’qituvchilarda ko’pincha o’quvchilarning yillik IEP yig’ilishlari va uch yillik baholashlari qachon o’tkazilishi kerakligi haqidagi ro’yxat bo’ladi. Kichikroq maktablarda men ko’pincha maxsus ta’lim o’qituvchisi bilan birgalikda umumiy ta’lim o’qituvchilariga tarqatish uchun har bir o’quvchi haqida asosiy ma’lumotlar jamlangan "shpargalka" (eslatma-qog’oz) yarataman (2.1-shaklga qarang). To’g'risini aytaylik — umumiy ta’lim o’qituvchilarining har bir bolaning IEP hujjati va psixo-ta’limiy hisobotini o’qib chiqishga vaqtlari yoki imkoniyatlari bo’lishi amrimahol. Bolalarning o’rganishdagi kuchli va zaif tomonlari, maqsadlari va ularga ko’rsatiladigan yordam turlari qisqacha jamlangan "xulosa" — band o’qituvchi uchun aqlbovar qilmas darajada foydali vositadir. Umumiy ta’lim o’qituvchilari bu kabi qisqacha xulosa va oldindan ogohlantirish uchun minnatdor bo’lishadi, maxsus ta’lim o’qituvchilari esa bolalar bilan yaqindan tanishishga qiziqayotganingizni qadrlashadi. Faqat umumiy ta’lim xodimlari bu "shpargalka" maxfiy hujjat ekanligini bilishlarini ta’minlashingiz kerak, shunda ular o’quvchining shaxsiy ma’lumotlarini oshkor qilib qo’yishdan saqlanishadi.

Umumiy ta’lim o’qituvchilari

Maktabingizning kattaligiga qarab, o’quv yili boshlanishidan oldingi haftalarda barcha umumiy ta’lim o’qituvchilari bilan uchrashishning iloji bo’lmasligi mumkin. Shunga qaramay, qanday bo’lmasin o’zingizni maktab jamoasining bir qismi sifatida ko’rsatishingiz o’ta muhimdir. Maktabdagi dastlabki haftalarda men ko’pincha turli xil usullarda sinflarga yordam taklif qilaman. Boshlang’ich maktablarimda maktabning birinchi kunini bolalar bog’chasidan chiqqan (tayyorlov) sinflarida o’tkazishni, yig’layotganlarni (ham ota-onalar, ham bolalarni!) yupatishni va jajji bolakaylarga yangi xonasi hamda tartib-qoidalariga moslashishiga yordam berishni yaxshi ko’raman. Keyingi kunlarda esa kamida bir marta har bir sinfga kirib chiqaman va o’z yordamimni taklif qilaman. Ko’pincha o’qituvchilar bolalar bilan "tanishib olish" kabi qiziqarli o’yinlar o’tkazayotgan bo’lishadi, siz ularga qo’shilishingiz yoki chetdan kuzatishingiz mumkin. Shuningdek, o’quvchilar, o’qituvchilar va ular o’rtasidagi munosabatlarni norasmiy tarzda kuzatishni boshlashingiz mumkin.
Maktabning dastlabki haftalarida ba’zi o’qituvchilar darsda mehmonlar bo’lishini boshqalarga qaraganda xotirjamroq qabul qilishadi. Yangi o’qituvchilar darsiga kirsangiz, ularni baholayapsiz deb o’ylab, xavotirga tushishlari mumkin. Odatda men dars boshlanishidan bir necha daqiqa oldin yoki tanaffus paytida sinfga boraman va o’quvchilarni kuzatish hamda yordam berish mumkinmi, deb so’rayman. E’tiborni o’quvchilarga qaratish — o’qituvchining xavotirini kamaytirishning eng yaxshi yo’li. Shu paytgacha birorta o’qituvchi menga rad javobini bermagan; ular shunchaki u yerda nima maqsadda turganingizni bilishni xohlashadi xolos. Sinfda vaqt o’tkazadigan xodim ekanligingizni bildirib qo’yish orqali maktabda "o’z odam"ga aylanasiz va natijada, yil oxiriga borib biron o’quvchini kuzatish uchun sinfga kirganingizda o’qituvchilar o’zlarini ancha erkin his qilishadi. Yana bir yaxshi tomoni shundaki, o’quvchilar ham siz bilan tanishib olishadi va keyinchalik sizga murojaat qilish yoki siz bilan ishlash ular uchun ancha oson hamda qulay bo’ladi.

Xo’jalik mudiri (farrosh)

Maktab kotibasi kabi, maktabingizdagi xo’jalik mudiri ham yaqindan tanishib olish uchun juda kerakli inson. Mening xonamda o’lik kalamushlar, sichqonlar va shunga o’xshash boshqa ko’ngilsizliklar bo’lgan. Siz albatta bularni tozalashga yordam beradigan odamni bilishingiz kerak! Bundan tashqari, ularda hamma joyning kaliti bo’ladi. Boshida sizda hech narsaning kaliti bo’lmasligi mumkin. Menga ishoning — u bilan yaqindan tanishib olish shunga arziydi. Shuningdek, u o’quvchilar bilan ham yaxshi munosabatda bo’lishi mumkin va ba’zida siz ishlayotgan o’quvchilarni yaxshiroq tushunishingizga yordam beradigan qiziqarli hamda muhim ma’lumotlarni aytib berishi mumkin.

O’QUV YILI BOSHIDAGI TASHKILIY ISHLAR (LOGISTIKA)

Maktabning boshlanishi juda hayajonli davr bo’lishi mumkin. Aksariyat maktab psixologlari xuddi o’qituvchilar va ma’muriyat vakillari singari ishga bir-ikki hafta vaqtliroq chiqishadi. Bu munosabatlar o’rnatish va ishlash uchun xona topish, kerakli materiallarni yig’ish kabi tashkiliy (logistik) masalalarni hal qilish uchun ayni muddao. Agar okrug ma’muriyati o’quv yili boshlanishidan oldin maktabingizga borishga ruxsat bersa, bundan albatta foydalanib qoling! Men ko’pincha maktablardagi xodimlarning malakasini oshirish tadbirlarida qatnashganman. Ular xodimlar bilan yaqinlashish uchun ajoyib imkoniyat yaratadi. Bunday malaka oshirish kunlarida ko’pincha odamlarni bir-biriga yaqinlashtiradigan (muzni erituvchi) va yaqindan tanishishga qaratilgan qiziqarli o’yinlar o’tkaziladi. Shuningdek, strategik rejalashtirish yig’ilishlari ham bo’lishi mumkin; ularda qatnashishingiz yoki maktabning butun yilga mo’ljallangan umumiy rejalari va maqsadlari bilan tanishish uchun shunchaki kuzatuvchi sifatida qatnashishingiz mumkin.
Agar psixologiya bo’limingizda o’zingizning "ichki" malaka oshirish tadbirlaringizni o’tkazayotgan bo’lsangiz, maktabingizdagi xodimlar yig’ilishlariga qo’shilish imkoningiz bo’lmasligi mumkin. Bunday holda, bo’limingizdagi mashg’ulotlar tugagandan keyin o’z maktablaringizga borishingiz mumkin. Katta ehtimol bilan, o’qituvchilar va ishchilar hali ham u yerda o’z xonalarini tartibga solib, o’quvchilarni kutib olishga tayyorgarlik ko’rayotgan bo’lishadi.

Maktabdagi dastlabki kunlar va haftalarda nimalar qilish kerak

Ko’pincha, birinchi qilinadigan ish — maktablaringiz qayerda joylashganini topish va agar bir nechta maktabga tayinlangan bo’lsangiz, ish jadvalini tuzib chiqishdir. Yil boshida ish jadvalini tuzish va uni boshqalar bilan bo’lishish muhim bo’lsa-da, unga ko’r-ko’rona yopishib olmang. U yil davomida bir necha marta o’zgarishi ehtimoli katta! Esimda, bir yili mukammal ish jadvalini tuzib chiqqandim, ammo o’quv yili boshlanganiga ikki hafta bo’lar-bo’lmas meni butunlay boshqa maktabga o’tkazishdi va hammasini boshidan boshlashimga to’g'ri keldi. Boya aytganimdek, muvaffaqiyatli maktab psixologi bo’lishning asosiy xususiyati — noaniqlikka tayyor turish va moslashuvchan bo’lishdir! Taxminiy jadvalni tuzib olganingizdan so’ng, shaxsiy ish xonangizni qidirib topishingiz, kerakli materiallarni olishingiz va shu bilan birga odamlar bilan munosabatlar o’rnatishda davom etishingiz kerak.

Bir nechta maktablardagi ishlarni boshqarish

Imkon qadar bir nechta maktabingiz bo’lsa, aniq bir doimiy jadval o’rnatishga harakat qiling. Shunda odamlar sizni qachon kelishingizni yoki qachon bo’lmasligingizni bilishadi va har tong ishlash uchun xona qidirib vaqtingiz ketmaydi. Ko’plab maktablari bor psixologlar uchun doimiy jadval o’rnatishning iloji bo’lmasligi mumkin. Nima bo’ptipti, ehtimol sizga ham tartibsizlik ichida ishlash yoqar va shunday ishlashni ma’qul ko’rarsiz! Shaxsan men hamma narsani oldindan rejalashtirishni yaxshi ko’raman va doimiy jadval bunga katta yordam beradi. Maktablar o’rtasida vaqtingizni taqsimlashni rejalashtirayotganda e’tibor berish kerak bo’lgan ba’zi amaliy jihatlar:

• Ishni o’zingiz hamkorlik qiladigan okrugdagi boshqa xodimlarning jadvallarini o’rganishdan boshlang. Bular siz muntazam uchrashib turishingiz kerak bo’lgan insonlardir. Ular maxsus ta’lim o’qituvchilari, ta’lim diagnostiklari, RtI (Aralashuvga munosabat) kordinatorlari, maktab maslahatchilari, ijtimoiy xodimlar va boshqalar bo’lishi mumkin. IEP (Yakka tartibdagi ta’lim rejasi) yig’ilishlarini belgilash osonroq bo’lishi uchun, iloji bo’lsa, shu odamlar maktabda bo’ladigan kun (lar)da siz ham shu maktabda bo’lishga harakat qiling.
• Maktablaringizda rahbariyat yig’ilishlari, yordamchi xodimlar yig’ilishlari va o’quvchilarni qo’llab-quvvatlash jamoalari uchrashuvlari kabi muhim yig’ilishlar qaysi kunlari o’tkaziladi?
• Maktabingizda ishlash uchun bo’sh xona qachon mavjud bo’ladi?
• Agar bir kunni ikkita yoki undan ortiq maktab o’rtasida bo’lishingizga to’g'ri kelsa, ularning qaysilari bir-biriga yaqinroq joylashgan?
• Agar siz boshqa maktab psixologi bilan ishlarni bo’lishayotgan bo’lsangiz, u qaysi kunlari maktabda bo’lishni rejalashtirmoqda?
• Direktoringiz sizning maktabda qaysi kunlari bo’lishingizni xohlaydi?
• Har bir maktabingizda ertalabki vaqtlaringiz bo’lishini ta’minlash uchun jadvalingiz mutanosib (balansda) tuzilganmi? Ko’pincha bolalar ertalab test topshirishda faolroq bo’lishadi, shuning uchun iloji bo’lsa, har bir maktabingizga haftasiga kamida bitta ertalabki vaqtni ajrating.
• Agar sizning jadvalingiz bitta maktabda haftasiga yarm kun ishlashni nazarda tutsa, maktabga haftasiga bir marta ertalab yoki tushdan keyin borishingiz, yoki har ikki haftada bir kun to’liq ishlashingiz mumkin (Masalan, maktabga har ikki haftadagi chorshanba kuni kun bo’yi borasiz).
• Agar shaharda ishlayotgan bo’lsangiz, ko’chalarni tozalash kunlari qachonga belgilangan? Mashinangizni qo’yishga joy qidirib asabiylashishni yoki jarimaga tortilmaslik uchun mashinangizni u yoqdan bu yoqqa olib qochishni xohlamasangiz kerak.

Bu savollarga javob topgach, maktabingizdagi direktorlar va maxsus ta’lim bo’yicha mas’ul xodimlarga tarqatish uchun vizual (ko’zga tashlanadigan) jadval tuzishingiz mumkin. 2.1-ko’rgazma bir nechta maktablar uchun mo’ljallangan ish jadvalidan namuna bo’lsa, o’z maktablaringiz uchun to’ldirishingiz mumkin bo’lgan bo’sh jadval formasi (2.2-shakl) undan keyin berilgan.

2.2-SHAKL MAKTAB PSIXOLOGI ISH JADVALI
Maktabingiz psixologidan salomlar! Quyida mening ushbu o’quv yili uchun ish jadvalim keltirilgan. Men belgilangan kunlarda maktabda bo’lishga harakat qilaman. Biroq, ba’zida kutilmagan vaziyatlar yoki yig’ilishlar bo’lib qolishi mumkin, shu sababli yil davomida jadvalga kichik o’zgartirishlar kiritishimga to’g'ri keladi. Agar jadval o’zgarsa, har bir maktabni bu haqda ogohlantiraman. Maktabda bo’lmagan kunimda zudlik bilan yordam kerak bo’lsa, bemalol elektron pochtamga xabar yuborishingiz yoki qo’ng’iroq qilishingiz mumkin. Rahmat!

Bir nechta maktablarni boshqarish bo’yicha oxirgi bir eslatma: o’quvchilarning hujjatlari va yig’majildlarini kuzatib borish (yo’qotib qo’ymaslik) uchun qanday tashkiliy tizimdan foydalanishingiz haqida o’ylab ko’rishingiz kerak. Agar sizda bunday tizim bo’lmasa, barcha o’quvchilarning jildlarini o’zingiz bilan har bir maktabga bekorga ko’tarib yurishga majbur bo’lasiz. O’quvchilar jildlarini maktablarga qarab ranglarga ajratishni (masalan, boshlang’ich maktab o’quvchilarini sariq, o’rta maktab o’quvchilarini qizil, yuqori sinf o’quvchilarini esa ko’k rangli jildlarga solishni) tavsiya qilaman. Shunda, har tong o’rta maktabga ketayotganingizda barcha qizil jildlarni o’zingiz bilan olishingiz kifoya, va o’rta maktabda o’tirganda o’zingizga kerakli bo’lgan o’quvchining jildini esdan chiqarib qoldirganingiz uchun asabiylashmaysiz. Bir nechta maktablardagi qog’ozbozlik bo’yicha yana bir qisqa maslahat: o’zingiz eng ko’p ishlatadigan barcha formalar solingan alohida jildingiz (masalan, kichikroq akkordeon-jild) bo’lsin, uni doim o’zingiz bilan olib yuring yoki mashinangizda saqlang. Shunda, agar zudlik bilan bolaning rivojlanishi tarixi formasi kerak bo’lib qolsa, u qo’l ostingizda tayyor bo’ladi. Shuningdek, qaysi forma oxirgi nusxa ekanligini ko’rsatish uchun sariq rangli marker (highlighter) ishlatishni tavsiya qilaman. Eng oxirgi formaning ustiga sariq marker bilan "oxirgi nusxa" deb yozib qo’ying. Undan nusxa ko’chirganingizda sariq marker qog’ozda ko’rinmaydi (boshqa ranglar ko’rinib qoladi!), shuning uchun siz eng so’nggi formani bilmasdan ishlatib yubormaysiz va joyida kerak bo’lib qolganda formasiz qolib ketmaysiz.

Maktabingizda ishlash uchun joy topish

Yangi maktabga ishga o’tishning eng asabni buzadigan va qiyin tomonlaridan biri bu shaxsiy (maxfiy) ish joyi topishdir, sababi ba’zida xonangizni boshqa yordamchi xodimlar bilan bo’lishishingizga to’g'ri kelishi mumkin. Agar siz o’zining shaxsiy xonasi bor sanoqli omadlilardan biri bo’lsangiz, xursand bo’lavering! Agar maktabga kelganingizda direktor: "Xmmm… sizni qayerga joylashtirsak ekan-a?" deb o’ylanib qolsa, ish joyi topish uchun o’zgacha (kreativ) yechimlar o’ylab topishga tayyor turing! Ko’plab eski maktab binolarida alohida xonalar unchalik ko’p bo’lmaydi. Men o’quvchilar bilan farroshlar xonasida, omborxonalarda, oshxonalarda, o’qituvchilar xonasida, kutubxonalarda, maktab hovlisida, rasm xonalarida, yo’laklarda, hojatxonalarda (dahshat) va ha, avval aytganimdek, hatto lift shaxtasida ham ishlaganman.
Joy topish ancha qiyin masala bo’lishi mumkin va buning uchun sizdan eng zo’r kelishuv (muzokara) qobiliyatlaringizni ishga solish talab etiladi. O’zingizga joy topishni boshlash uchun direktorga quyidagi savollarni bering:

• Oldingi maktab psixologi o’quvchilar bilan qayerda ishlardi?
• Boshqa yordamchi xodimlar o’quvchilar bilan qayerda ishlaydi va ularning maktabda bo’lmaydigan kunlari bormi?
• Maxfiylikni ta’minlash va testlarda aniq natijalarga erishish uchun qaysi xona eng ma’qul deb o’ylaysiz? [Ayni shu paytda, xonada boshqa odamlar bo’lsa, bolalar sizga o’zini ochiq tutmasligini va agar test shovqinli muhitda o’tkazilsa, eshitish orqali qabul qilish (auditory processing) vazifalari bo’yicha natijalar noaniq bo’lishi mumkinligini tushuntirishning ayni vaqti.]
• O’tmishda joy yetishmasligi muammosini qanday hal qilgansiz?

Agar buning barchasi ish bermasa, o’z ish joyingiz yo’qligi haqida rahbaringiz (supervayzeringiz) bilan maslahatlashing. Bir necha marta urinishlardan so’ng ham umuman joy topa olmagan maktablarimning birida rahbarlarimdan biri direktor bilan uchrashishiga to’g'ri kelgan. U mening tilim bormaydigan gaplarni aytgan: "Joy topmaguningizcha maktab psixologini olib ketamiz. Joy topganingizda bizga xabar qilasiz." Ishga "kattalarni" aralashtirishni yomon ko’rardim, lekin kun bo’yi yigirma kilolik materiallarni ko’tarib yurishni va qayta-qayta haydalaverib barcha vaqtimni zoya ketkazishni undan ham ko’proq yomon ko’rardim.

Kerakli materiallarni to’plash

Agar nihoyat shaxsiy xonaga ega bo’lsangiz, tabriklayman! Keyingi qadam — ishingizni samarali bajarish uchun kerak bo’ladigan barcha materiallarni to’plashdir. Umid qilamizki, siz barcha ehtiyojlaringizni qondira oladigan darajada yetarli resurslarga ega maktab okrugida ishlaysiz! Biroq, faoliyatingizning qaysidir pallasida ofis jihozlari, ishlaydigan printer, qog’oz, qalam va ruchkalar, kalitlar, tashrif qog’ozlari (vizitkalar) hamda maxfiy hujjatlar uchun qulflanadigan shkaflarni izlab topishingizga to’g'ri kelishi ehtimoli katta.
Eng yaqin do’stingiz — kotibani eslaysizmi? Kalitlarni olish uchun aynan undan boshlagan ma’qul. Ba’zida oldingi maktab psixologi o’z kalitlarini shunchaki sizga tashlab ketadi; ba’zida esa zaxira kalitlar bo’lmaydi va ular siz uchun maxsus buyurtma qilinishi kerak bo’ladi. Bir maktabda xonamni ochish uchun har kuni ertalab kotibadan kalitini so’rab turardim, kun oxirida esa qulflash uchun yana kalitni qaytarib olib kelardim. Shuningdek, men umuman kalit ololmagan maktablarda ham ishlaganman, o’zimga kerakli joyga kirish uchun bitta-ikkita eshikni ochishni xo’jalik mudiridan (yoki farroshdan — yana bir eng yaqin do’stim!) so’rashga majbur bo’lardim.
Maktabingizda xuddi bir izquvarga aylaning. Boshqa xodimlar qayerda hujjat chop etishlarini so’rang. Hujjatlaringizni ishlaydigan kompyuter yoki printerga osongina olib o’tish uchun o’zingiz bilan har doim fleshka olib yuring. Kotibangizdan odamlar qog’oz, papkalar va shunga o’xshash boshqa jihozlarni qayerdan olishlarini bilib oling. Kotiba va xo’jalik mudiri ko’pincha uzaytirgichlar, eski fayl shkaflari va boshqa ajoyib buyumlar bilan to’la sirli omborxonalar qayerdaligini bilishadi. Ko’plab maktablarda ofis jihozlarini so’rash uchun to’ldiriladigan maxsus formalar ham mavjud.
Resurslari kamroq bo’lgan okruglarda barcha yoki ba’zi kerakli jihozlarni o’z hisobingizdan sotib olishga tayyor turing. Ba’zi vaziyatlarda sizga yil boshida eng kam miqdorda jihozlar berilishi mumkin (masalan, bir nechta pachka qog’oz) va ular tugagach, o’zingiz xarid qilishingiz kutiladi. Ayrim okruglarda maktab psixologlari o’qituvchilar kasaba uyushmasiga a’zo bo’lishadi va shuning uchun ular ofis jihozlarini xarid qilishda ta’lim xodimlari uchun mo’ljallangan chegirmalar hamda soliq imtiyozlaridan foydalanish huquqiga ega bo’ladilar. Shaxsan men uchun, har kuni qalam qidirib vaqt yo’qotgandan ko’ra, birato’la bir pachka qalam sotib olgan osonroq. Men shuningdek, ortiqcha ruchkalari bor mahalliy korxonalardan ruchkalarni o’g'irlayman qarzga olib turaman, tadbirlarda reklama ruchkalarini yig’ib yuraman va konferensiyalardan so’ng qatnashchilardan qolgan bir talay ruchka va markerlarni yig’ishtirib olaman. Oxir-oqibat, ishlaydigan printer qidirib vaqtimni ketkazmaslik uchun maktablarimdan biriga o’zimning shaxsiy printerimni va bo’yoqlarini sotib oldim. Bunga sarflangan har bir chaqamga arziydi. Hozirgi kunda vizitkalarni juda arzon yoki bepul chop etib beradigan veb-saytlar ham mavjud. Bepullari ba’zan vizitkaning orqasiga o’z veb-saytini tushirib qo’yadi, lekin bu kimgadir aloqa ma’lumotlaringizni berish kerak bo’lganda uni yopishqoq qog’ozga yozib berishdan ko’ra ming chandon yaxshi. Va nihoyat, siz o’z o’quvchilari uchun kerakli materiallarni so’ragan ta’lim xodimlariga pul yoki jihozlar shaklidagi xayriyalarni qabul qiladigan notijorat tashkilot — donorschoose.org saytini ko’zdan kechirib chiqishingiz mumkin.

Dastlabki haftalardagi boshqa e’tibor qaratilishi kerak bo’lgan jihatlar

Bular magistraturada hech kim sizga o’rgatmaydigan narsalardir. Bilaman, bu biroz g’alati tuyulishi mumkin, lekin kimdir menga dastlabki haftalarda e’tibor berishim kerak bo’lgan shu kabi kichik narsalarni ochiq-oydin aytishini xohlagan bo’lardim. Bu maslahatlar faqat ma’lum okruglarga mos kelishi mumkin, ammo agar siz katta shahar maktab okrugida ishlasangiz, bular albatta e’tiborga olishingiz kerak bo’lgan maslahatlardir.

Kiyinish uslubi (Garderob)

Nega shahar maktab okrugida ishlayotganimda hech kim menga kiyim tanlash bo’yicha maslahat bermagan ekan-a? Bolalar meni Norteño, Crip, Surreño yoki Blood (ko’chadagi jinoiy guruh nomlari) deb chaqira boshlagach, bir necha hafta o’tibgina maktabim joylashgan hudud va u yerdagi jinoiy to’dalar faolligini hisobga olganda qizil va ko’k ranglar kiyim uchun yomon tanlov ekanligini anglab yetdim. Albatta, ular meni haqiqatan ham to’da a’zosi deb o’ylashmagan, lekin ishoning, bolalar siz kiygan kiyimingizning rangiga e’tibor berishadi. Men asosan qizil va ko’k ranglarni garderobimdan chiqarib tashladim, chunki bolalarning mendan nima uchun to’dalar rangini kiyishim mumkinligini, ular esa yo’qligini so’rashlaridan hamda o’sha kuni qaysi to’daga a’zo bo’layotganim haqida masxara qilishlaridan charchagandim.
Yosh ayol bo’lganligim bois, o’rta maktabdagi faoliyatimning dastlabki yillarida garderobimdan ko’plab yubkalar, ko’ylaklar, oldi ochiq (V-obrazli) ko’ylaklar va har qanday yopishib turadigan (tor) shimlarimni ham olib tashladim. Men tashqi ko’rinish bobida "o’ta go’zalman" demayapman, lekin ba’zi kiyimlar istalmagan gap-so’zlarga sabab bo’lishi mumkinligini aytmoqchiman. Yubka kiyganimda eshitgan gaplarimni esa memuarim (esdaliklarim) uchun saqlab qo’yaman. Bu kitobning reytingi PG-13 (13 yoshdan kattalar uchun mo’ljallangan)!

Atrof-muhit (Mahalla)

Ishni yangi boshlaganimda ba’zi maktablarim joylashgan hududdagi xavf-xatarlar haqida o’ta sodda fikrda edim. Agar maktabda kechgacha qolib ketsam, kimdir meni mashinamgacha kuzatib qo’yishi kerakligini aytishgan, lekin men buni unchalik ham e’tiborga olmaganman. Keyin maktabim tashqarisida bir o’qituvchini qurol bilan qo’rqitib tunab ketishgach, fikrimni o’zgartirdim. Ehtiyot bo’ling, odamlar; "Xavfli fikrlar" filmidagi kabi o’zingizni qahramon his qilish hissi sizni baloga giriftor qilishiga yo’l qo’ymang. Shuningdek, mashinangizda ko’zga tashlanadigan hech narsa qoldirmang. Na iPod kabelini, na birorta faylni, xullas, hech narsani. Xususan, hech qachon maxfiy materiallar yoki test to’plamlarini mashinangizda qoldirmang. Nima haqida o’ylayotganingizni bilaman! Mashinangiz sizning mobil ofisingiz, to’g'rimi? Men ham mashinamning orqasida barcha test to’plamlarim, protokollar, o’yin terapiyasi materiallari va hokazolar solingan yashiklarni saqlardim. Keyin mashinamni o’g'irlab ketishdi. Rahbarimga minglab dollarlik test to’plamlarini almashtirish kerakligini aytish unchalik ham maroqli ish emasdi. Ba’zida o’sha o’g'ri materiallardan yaxshi maqsadda foydalanganmikin va o’zida xulq-atvor buzilishi yoki impulsivlik (qiziqqonlik) bor-yo’qligini aniqlash uchun o’zini o’zi baholaganmikin, deb hayron qolaman. O’g'rining o’z xulq-atvorini baholash shkalasi bilan tekshirayotgani, g’azabni boshqarish o’yinini o’ynayotgani va yaxshi tomonga o’zgarayotgani haqidagi xayollar bilan o’zimga taskin topishga harakat qilardim. Ha, katta ehtimol bilan unday bo’lmagan. Shuning uchun imkon qadar mashinangizda hech narsa saqlamang. Agar boshqa ilojingiz bo’lmasa, narsalarni bagajda saqlang, lekin nima bo’lganda ham hech qachon maxfiy hujjatlar (jildlar)ni mashinada qoldirmang, chunki ularning o’rnini to’ldirib bo’lmaydi.

MOSLASHIB OLGANINGIZDAN SO’NG: O’ZINGIZNI TANISHTIRISH

Magistraturada sizga ochiq-oydin o’rgatilmaydigan yana bir narsa bu — xodimlar, ota-onalar va o’quvchilarga o’zingizni qanday tanishtirishdir. Maktab psixologi sifatida o’zimni tanishtirishga uringan ilk kunlarimni eslayman: o’zimning murakkab vazifamni qanday ta’riflashni bilmay, juda noqulay ahvolga tushardim. Qisman bu o’z rolimni to’liq anglamaganimdan bo’lsa-da, maktab jamoasiga o’zimni qanday tanishtirish bo’yicha bir-ikkita yaxshi g’oyalar bo’lganida, zo’r bo’lardi.

Xodimlarga o’zingizni tanishtirish

Eng yaxshisi, bolalar kelishidan oldingi ilk haftalarda yoki maktabning birinchi haftalarida xodimlar bilan yaqindan tanishish uchun maktabni aylanib chiqishga ulgurishdir. Lekin ba’zida, o’quv yilining boshida yuzma-yuz ko’rishish uchun xodimlar juda ko’plik qiladigan vaziyatlar ham bo’ladi. Yirik o’rta va yuqori sinf maktablarida ko’pincha shunday holat kuzatiladi. Bunday hollarda, hatto xodimlar bilan shaxsan ko’rishgan bo’lsangiz ham, hech bo’lmaganda ismingiz va rolingiz ular uchun tanish bo’lishi maqsadida, o’zingizni yozma ravishda tanishtirishingizni maslahat beraman.

2.2-ko’rgazmada xodimlarga yozishingiz mumkin bo’lgan xat namunasi keltirilgan. Ba’zi maktab psixologlari juda zamonaviy yondashib, xodimlar va ota-onalar uchun shaxsiy veb-saytlarini yaratishadi. Qachondir bo’sh vaqtim bo’lganda, buni men ham o’rganib olaman! Ungacha esa, xodimlarga o’zini tanishtirishning eski, ammo sinalgan usullaridan birini e’tiboringizga havola etaman. Agar texnologiyalarni mendan ko’ra yaxshiroq tushunsangiz, xatdagi ma’lumotlarni maktabingiz veb-saytidagi kutib olish (welcome) sahifasiga ham joylashtirishingiz mumkin.

2.2-KO’RGAZMA. XODIMLARGA XAT NAMUNASI

Rebekka Branstetter
Maktab psixologi, "Happy" Birlashgan maktab okrugi
Elektron pochta: rbranstetter@districtemail.com

^{Hurmatli "Happy" yuqori sinf maktabi o’qituvchilari va xodimlari,
Maktab psixologingizdan salomlar! Bu yil "Happy" yuqori sinf maktabi jamoasi bilan ishlashdan judayam xursandman. Men bu okrugda yangiman va "Happy" yuqori sinf maktabi o’quvchilarini akademik va ijtimoiy-emotsional jihatdan qo’llab-quvvatlashda hammangiz bilan hamkorlik qilishni intiqlik bilan kutyapman. Men ham profilaktika va aralashuv tadbirlari orqali umumiy ta’lim o’quvchilari bilan, ham maxsus ta’lim xizmatlarini olayotgan o’quvchilar bilan ishlayman.Bu jarayonda men qiynalayotgan o’quvchilarga qanday yordam berish masalasida o’qituvchilar bilan tez-tez maslahatlashib turaman.}

^{Seshanba kunlari ertalab (8-12) va payshanba kunlari kun bo’yi "Happy" yuqori sinf maktabida bo’laman. Xonam 1-qavatdagi 101-xona, maslahatchi (konselor) xonasining yonida. Ichki telefon raqamim: 1234. Agar javob bera olmasam, XXX–XXX–XXXX raqamiga ovozli xabar qoldirishingiz mumkin, men uni muntazam tekshirib turaman. Shuningdek, rbranstetter@districtemail.com manziliga elektron xat yuborishingiz ham mumkin.}

^{Maxsus ta’limga yo’naltirish va aniq bir o’quvchining xulq-atvori yoki o’zlashtirishidagi qiyinchiliklar bo’yicha savollaringiz uchun quyidagi ma’lumotlar foydali bo’lishi mumkin:}

^{Agar o’quvchining o’zlashtirishi, xulq-atvori yoki hissiy ehtiyojlari bo’yicha xavotirlaringiz bo’lsa, iltimos, boshqa o’qituvchilar muvaffaqiyatli qo’llayotgan aralashuv strategiyalari haqida maslahatlashish uchun bu masalani sinf o’qituvchilari yig’ilishida hamkasblaringiz e’tiboriga havola qiling. O’qituvchilar jamoasi bunday masalalarni muhokama qilish uchun har haftada yig’iladigan SAP (O’quvchilarga yordam ko’rsatish dasturi) jamoasiga ham murojaat qilishi mumkin. Murojaat formalarini maslahatchi xonasidan olishingiz mumkin.}

^{Agar sizga maxsus ta’lim tekshiruvini o’tkazish bo’yicha ota-onadan so’rov tushsa, iltimos, bu ma’lumotni tegishli sinf maslahatchisiga yuboring. Ular ota-onaning xavotirlarini ko’rib chiqish uchun "O’quvchilar muvaffaqiyati jamoasi" uchrashuvini belgilash bilan shug’ullanadilar va murojaatni kerakli ish boshqaruvchisi (case manager) ga yo’naltiradilar.}

^{Agar sizda biron bir o’quvchi haqida savol yoki xavotir bo’lsa, bemalol seshanba kunlari ertalab yoki payshanba kunlari mening oldimga kelishingiz mumkin.Shuningdek, xavotirlaringiz haqida maxfiy ovozli xabar yoki elektron xat qoldirishingiz va maslahatlashuv uchrashuvini belgilashingiz mumkin.}

^{Sizlar bilan va o’quvchilaringiz bilan yaqindan tanishishni intiqlik bilan kutib qolaman!
Hurmat bilan, Rebekka Branstetter}

Xatingizning mazmuni sizning rolingiz va maktabdagi murojaat qoidalariga qarab namunadan farq qilishi mumkin.O’qituvchilar va xodimlar sizning xizmatlaringizdan qanday foydalanishlari mumkinligini to’g'ri tushuntirganingizga ishonch hosil qilish uchun, xatingizning qoralama variantini maktab direktori, asosiy yordamchi xodimlar va ish boshqaruvchilariga ko’rsatib olishingiz yaxshi fikr.Ba’zi maktablarda hamma narsa yordamchi xodimlar jamoasining uchrashuvidan o’tadi; boshqa maktablarda esa odamlar siz bilan to’g'ridan-to’g'ri bog’lanishadi.

Shuningdek, o’zingiz haqingizda qanday aloqa ma’lumotlarini berishni ham o’ylab ko’rishingiz kerak.Ba’zi maktab psixologlari o’zlarining shaxsiy elektron pochta manzili va shaxsiy telefon raqamlarini barcha xodimlarga bemalol tarqatishadi, boshqalari buni faqat tanlangan xodimlarga beradi, yana ba’zilarida esa ish va shaxsiy aloqa ma’lumotlari o’rtasida qat’iy chegaralar mavjud.Qanday ma’lumot berishingiz okrugingizning resurslariga ham bog’liq bo’lishi mumkin.Men ishlagan okruglarning birida bizda ovozli pochtaga kirish imkoniyati yo’q edi va odamlar xabarlarni okrug ofisiga qoldirishlari kerak edi; xabarlarni olish uchun u yerga mashinada borib kelishimga to’g'ri kelardi! Oqibatda shaxsiy uyali telefon raqamimni tarqatishga majbur bo’lganman, aks holda xabarlarni haftalab kutishimga to’g'ri kelardi.Shuningdek, uyali aloqa operatoringiz ishingiz uchun telefoningizdan foydalanganlik xarajatlarini qoplash maqsadida ta’lim xodimlari uchun chegirmalar taqdim etadimi yoki yo’qligini ham o’rganib chiqishingiz mumkin.

Ish va shaxsiy aloqa ma’lumotlari chegaralari masalasida men qandaydir o’rta yo’lni tutaman.Umumiy xodimlarga faqat okrugimning elektron pochta va telefon raqamlarini beraman, direktor va maxsus ta’lim xodimlari kabi muhim shaxslar esa mening shaxsiy uyali telefon raqamimni olishadi.Shaxsiy telefon raqamimni bergan odamlardan mening ruxsatimsiz uni boshqalarga tarqatmasliklarini so’rayman.Menga ishoning — agar bir nechta xavotirdagi xodimlarda shaxsiy aloqa ma’lumotlaringiz bo’lsa, shanba kuni ertalab soat sakkizda yoki tunda soat to’qqizda maslahat so’rab bemalol qo’ng’iroq qilishlari hech gap emas.

Oila va o’quvchilarga o’zingizni tanishtirish

Ishni endi boshlaganimda, men ko’pincha ota-onalar va o’quvchilarga kimligim va nima ish qilishim haqida judayam no’noq "qisqa tanishtiruv" (elevator pitches) qilardim. Karyerangizning boshidayoq o’zingizning "oila va o’quvchilar uchun tanishtiruv" nutqingizni ishlab chiqishingiz kerak bo’ladi. Men odatda gapni: "Men maktab psixologiman va maktabda qo’shimcha yordamga muhtoj o’quvchilar bilan ishlayman", deb yoki shunga o’xshash umumiy gaplar bilan boshlayman. Ba’zi oilalar "psixolog" so’zidan qo’rqib ketishadi va siz ularning farzandini xonaga olib kirib, divanga yotqizib, ota-onasi haqida gaplashadigan vaziyatni ko’z oldilariga keltirishadi. "Men maktab psixologiman", deganimdan so’ng, ota-onalarga ishimning maktab va ta’lim bilan bog’liq qismini ko’proq uqtirish uchun quyidagi gaplarni qo’shib qo’yaman: "Mening ishim bolalarning qanday qilib yaxshiroq o’rganishini tushunish hamda ularning o’qishiga nima yordam berayotgani va nima to’sqinlik qilayotganini aniqlashdir."

O’quvchilarga kelganda esa, "Men bolalarning qanday qilib yaxshi o’rganishlarini bilish va ularga yaxshiroq o’quvchi bo’lishga yordam berish uchun ishlayman", degan yondashuv juda yaxshi ish berishiga amin bo’ldim. Kattaroq yoshdagi bolalar: "Demak, siz bolalar bilan terapiya qilasizmi?" yoki "Siz odamlarni maxsus ta’limga tiqadigan ayol emasmisiz?" kabi qo’shimcha savollar berishadi. Ularga rostini aytaman, chunki katta yoshdagi bolalar baribir hammasini tushunishadi. Men ularga maktabdagi "terapiya" asosan qanday qilib yaxshiroq o’quvchi bo’lishni o’rganish, maktabni ular uchun yanada qiziqarli va o’sonlashtirish yoki o’smirlarda yuzaga keladigan kundalik muammolarni qanday yengib o’tishni o’rganishdan iborat ekanligini tushuntiraman.

"Maxsus ta’lim" atamasi ko’pincha biron bir yorliq yoki nuqson (stigma) sifatida qabul qilinadi, shuning uchun men buni shunday izohlayman: "Men umumiy ta’limdagi o’quvchilar bilan ham, maxsus ta’lim yordamini olayotgan o’quvchilar bilan ham ishlayman. Odatda, o’rta va yuqori sinflarda maxsus ta’lim — bu qo’shimcha akademik yordamga muhtoj o’quvchilar uchun bo’lib, ular bu yordamni Jinkins xonimning darsida [yordamchi xona o’qituvchisining ismini qo’ying] olishadi. U bolalarga o’qish ko’nikmalarini hamda maktabni osonroq va qiziqarliroq qilish yo’llarini o’rgatishga yordam beradi."

XULOSA QILAMIZ (HAMMASINI JAMLAYMIZ)

Yangi okrugda yoki yangi maktabda joylashib olish hayajonli va shu bilan birga qiyin tajriba bo’lishi mumkin.Garchi ko’pchiligimiz bu kasbga o’quvchilar bilan ishlash niyatida kelgan bo’lsak-da, haqiqat shundaki, ishimizning katta qismi kattalar — o’qituvchilar, ota-onalar, ma’muriyat va boshqa yordamchi xodimlar bilan ishchi munosabatlar o’rnatishdan iborat.Maktabning dastlabki bir necha haftasi muvaffaqiyatli o’quv yili uchun poydevor yaratishga juda katta imkoniyat beradi.

Maktab psixologlari ijobiy munosabatlarning kuchini yaxshi tushunishadi va bu munosabatlarni imkon qadar erta o’rnatish uchun zarur ko’nikmalarga egalar.Yil boshida qilishingiz kerak bo’lgan ishlar ro’yxatiga shunchalik sho’ng’ib ketmangki, natijada binodagi kattalar bilan shaxsiy aloqalar o’rnatish muhimligini esdan chiqarib qo’ymang.

Maktab tadbirlariga qo’shilish, o’zingizni tanishtirish va o’z rolingizni belgilab olishdan tashqari, yil boshida o’ziga xos tashkiliy (logistik) qiyinchiliklarga ham duch kelasiz.Shaxsiy ish xonasi va kerakli materiallarni topish, bir nechta maktablar o’rtasida jadvalingizni tuzish hamda o’z rolingizni boshqalarga to’g'ri tushuntirish — bularning barchasi munosabatlar o’rnatish va maktabingizning o’ziga xos madaniyati bilan tanishish jarayonida qilishingiz mumkin bo’lgan muhim vazifalardir.

Asosiy fikrlar

• Birinchi bobda ta’kidlanganidek, sizning rollaringiz maktabingizga qarab o’zgarib turadi.Shuni tushunish kerakki, boshida sizning maktabdagi faoliyatingizga bo’lgan kutilmalar mendan oldingi maktab psixologining rollari asosida belgilanishi mumkin.
• Munosabatlar o’rnatish muhim bo’lgan asosiy maktab xodimlari: direktor, kotiba, yordamchi xodimlar, maxsus ta’lim o’qituvchilari, umumiy ta’lim o’qituvchilari va xo’jalik mudiri (farroshlar).
• Dastlabki bir necha haftani ushbu asosiy xodimlarning har biri bilan norasmiy (ma’lumot yig’ish maqsadidagi) suhbatlar o’tkazishga sarflang, shunda ularning rollarini va ishingiz ularning ishi bilan qanday bog’lanishini yaxshiroq tushunib olasiz.
• Shaxsiy ish xonasini topish qiyin bo’lishi mumkin.Oldingi maktab psixologi va hozirgi direktordan binoning qayerida siz uchun bo’sh joy bo’lishi mumkinligini so’rang.Boshqa yordamchi xodimlar bilan kelishing: qaysi kunlari va qanday vaqtlarda xona bo’sh bo’lishini aniqlang hamda jadvallaringizni ular bilan muvofiqlashtiring.
• Agar siz bir nechta maktablarga tayinlangan bo’lsangiz, doimiy jadval tuzishni va uni maktab xodimlariga tarqatishni o’ylab ko’ring, shunda odamlar siz bilan har kuni qanday bog’lanishni bilishadi.Jadval tuzayotganda quyidagilarni hisobga oling: xona qachon bo’sh bo’ladi, qachon muhim yig’ilishlar belgilangan, boshqa yordamchi xodimlar maktabda qaysi kunlari bo’ladi, shuningdek, mashina qo’yish joyi (parking), ertalabki yoki tushdan keyingi ehtiyojlar va bir kunda bittadan ortiq maktabda vaqt o’tkazishni xohlaysizmi yo’qmi.
• O’zingizni yangi maktab xodimlariga rasmiy ravishda tanishtirish o’z rolingizni belgilab olish va yangi maktabda o’z ishtirokingizni bildirish uchun juda muhimdir.O’z rolingizni va o’quvchilar bo’yicha murojaat qilish tartib-qoidalarini to’g'ri tushuntirayotganingizga ishonch hosil qilish uchun rasmiy tanishtiruv xatingizning qoralama variantini asosiy maktab xodimlariga ko’rsatib oling.
• Maktab psixologi nima ish qilishi haqidagi "qisqa tanishtiruv" nutqingizni mashq qiling va turli yoshdagi o’quvchilar, ota-onalar va o’qituvchilarga o’z rolingizni tushuntirishda o’zingizni erkin his qiling.
• Munosabatlar o’rnatish va o’z rolingizni belgilash davomiy jarayonlardir.Maktabning dastlabki bir necha haftasida poydevorning katta qismini qurib olish mumkin, ammo unutmangki, maktablar boshqalar bilan ijobiy ishchi munosabatlarni saqlab qolish uchun doimiy moslashuvchanlikni va muntazam harakatni talab qiluvchi dinamik, o’zgaruvchan tizimlardir.

MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR

1. Tasavvur qiling, rahbaringizdan endigina maktablarga tayinlanganligingiz haqida xabar oldingiz.Yangi maktablaringiz va xodimlaringiz bilan tanishishda birinchi galda qanday ishlarni bajargan bo’lardingiz?
2. Yilning boshi ko’pincha noaniqlik va ikkilanishlar davri bo’ladi.Dastlabki bir necha haftangizda tashkiliy ishlar (logistika) va munosabatlar o’rnatish vazifalarini qanday hal qilishni rejalashtiryapsiz?
3. Xodimlar bilan munosabatlar o’rnatish borasida qanday xavotirlaringiz bor? Ushbu xavotirlarni yengib o’tish uchun qanday g’oyalaringiz mavjud?
4. Yangi maktabda munosabatlar o’rnatish uchun eng muhim deb hisoblagan uch-beshta aniq vazifa nimalardan iborat?
5. Yangi maktabingizdagi rolingiz haqidagi "qisqa tanishtiruv" nutqingiz qanday bo’ladi? Bu maktab psixologi nima ish qilishini kim so’rayotganiga qarab o’zgaradimi?

3-bob
YORDAM BERING! QOG’OZBOZLIKKA G’ARQ BO’LYAPMAN!

"Byurokratiya maxluqi"ni qanday jilovlash mumkin?

Taq-taq. Kim u? Bu Byurokratiya maxluqi! Maktab psixologining kundalik hayotida u doim hoziru nozir. U doim eshigimni taqillatib, o’zim allaqachon to’rt marta to’ldirgan qog’ozni yana to’ldirishga majbur qiladi. Bir xil narsani uch xil joyga yozishimni, so’ngra ularni uch xil jildga joylashimni talab qiladi. U meni keraksiz formalarni erinmasdan to’ldirishga majbur qiladi. Xuddi telereklamalardagi har joyda poylab turadigan va sizga hujum qilishga tayyor kichkina zarg’aldoq maxluq kabi, Byurokratiya maxluqi ham maktab okruglarida yashab, gullab-yashnamoqda. Faqat u sizning shirinliklarga bo’lgan ishtahangizga emas, balki to’ldirishingiz shart bo’lgan qog’ozbozliklar orqali ish vaqtingizga hujum qiladi. U o’quvchilar bilan muloqot qilishingiz kerak bo’lgan vaqtingizni o’g'irlaydi. U sizni ishingizni bajarish uchun har kuni kirib ishlashingiz mumkin bo’lgan elektr rozetkasi, ofis yoki bino kalitiga ega bo’lishingizdan to’sib qo’yadi. U ko’pincha ishlaydigan telefon, kompyuter, printer va ovozli pochtasi bor shinam va tinch joyda ishlashingizga to’sqinlik qiladi. Oh, bitta ishlaydigan printer va ovozli pochta uchun butun borlig’imni berardim! Yo’qol, Byurokratiya maxluqi! Shuni unutmangki, Byurokratiya maxluqi kichik maktab okruglaridan ko’ra yiriklarida ancha katta va kuchliroq bo’ladi. Biroq, Byurokratiya maxluqining eshigingizga kelishining asosiy sababi okrugning kattaligi emas, balki sizning maxsus ta’lim tizimiga qanchalik aralashganligingizdir.
Ishimizning yana bir qiyin tomoni an’anaviy vaqtni boshqarish (taym-menejment) ko’nikmalarining bu yerda ish bermasligidir. Hech qachon tugamaydigan ishlar ro’yxati turganda va qaysi bolani birinchi o’ringa qo’yishni bilmaganingizda, ba’zida bu ro’yxatning kattaligi va murakkabligidan o’zingizni butunlay yo’qotib qo’yasiz. Va korporativ ishdagi yomon taym-menejmentdan farqli o’laroq, bu yerda o’z ishlaringizga ulgurmasligingiz byudjet yoki foydaga emas, balki o’quvchilarning hayotiga ta’sir qiladi.
Maktab psixologi uchun eng qiyin vazifalardan biri bu — tashkiliy ishlar, qog’ozbozlik, tartib-qoidalar, yo’llanmalar, ish yuklamasi va hisobot yozishni tartibga solish hamda ularning uddasidan chiqishdir. Kasbimizdagi stresslarning katta qismiga sabab bo’ladigan bu qiyinchiliklar aksariyat magistratura dasturlarida deyarli o’rgatilmaydi. Afsuski, bizning rasmiy lavozim yo’riqnomamiz bilan kundalik ishimizning asl holati o’rtasidagi tafovut ba’zan shunchalik kattaki, men ko’pincha: "Odamlar hali ham bu sohaga kirishi uchun universitetda bu ishning eng yomon tomonlarini yashirish bo’yicha qandaydir maxfiy kelishuv bormikin?" deb o’ylab qolaman! Professorlarimiz qog’ozbozlik haqida gapirganlarini eslayman, lekin magistraturada hamma narsam tartibli bo’lgani uchun, bunday byurokratik va vaqtni boshqarish bilan bog’liq vazifalar ishimga unchalik katta ta’sir qilmaydi, deb o’ylagan edim. Qanaqasiga! Bu kundalik ishimdagi eng katta muammo bo’lib chiqdi. Albatta, sizning okrugingiz soatdek aniq ishlaydigan mukammal tizimga ega bo’lishi ham mumkin, ammo bunga qattiq shubha qilaman. Agar shunday bo’lsa, iltimos, menga o’sha okrugning nomi va manzilini ayting, men ham u yerga ishga kiray.
Baxtimizga, Byurokratiya maxluqini jilovlash uchun ko’plab amaliy vositalar va g’oyalar mavjud. Bu vositalarning ba’zilari mening o’z ishimni tartibga solishga bo’lgan urinishlarim (va muvaffaqiyatsizliklarim!) natijasida ishlab chiqilgan, boshqalari men birga ishlagan ajoyib maktab psixologlari tomonidan taqdim etilgan, yana ba’zilari esa "Maktab psixologining qaydlari" blogi o’quvchilari tomonidan taklif qilingan. Ushbu bobda ish yuklamangizni boshqarish, belgilangan muddatlarda ishlaringizni yakunlash hamda aralashuvlarni hujjatlashtirish va kuzatib borish bo’yicha eng zo’r maslahatlar jamlangan.

BAHOLASH BO’YICHA ISH YUKLAMANGIZNI BOSHQARISH

Balki sizning faqat bitta maktabingiz va osongina eplasa bo’ladigan ish yuklamangiz bordir. Agar shunday bo’lsa, sizga juda ham havasim kelyapti va o’z omadingizga shukur qilib, darhol ushbu bobning keyingi qismiga o’tib ketishingizni maslahat beraman. Haqiqat shuki, aksariyat maktab psixologlarining test o’tkazish bo’yicha ish yuklamasi juda og’ir va ba’zilari maslahat berish hamda ishlarni boshqarish (case management) bo’yicha ham katta yuklamaga ega. Ishni boshqarish majburiyatlari okrug va maktabga qarab o’zgaradi. Men ishlagan okruglarning birida barcha yo’llanmalarni kuzatib borish, yo’llanma va baholash rejasi hujjatlarini to’ldirish, barcha ishtirokchilarni ularning rollari haqida xabardor qilish, Yakka tartibdagi ta’lim rejasi (IEP) yig’ilish sanalarini belgilash va barcha to’ldirilgan hujjatlarni jildlarga joylash uchun mas’ul edim. Boshqa okrugda esa bu ishlarning barchasini maxsus ta’lim o’qituvchisi bajarardi va men faqat ruhiy salomatlik bo’yicha yo’llanmalar uchungina javobgar edim. Qog’ozbozlik va o’quvchilar bilan ishlarni boshqarishdagi sizning rolingiz turlicha bo’lishi mumkin, lekin katta ehtimol bilan sizda ham qandaydir hujjat yuritish majburiyatlari bo’ladi. Yaxshiroq va samaraliroq ish boshqaruvi sizga belgilangan muddatlarga ulgurishingizga va boshqa vazifalar uchun vaqt tejashingizga yordam beradi.
Ishlarni boshqarishda rolingiz bormi yoki shunchaki o’z ish yuklamangizdagi o’quvchilarni kuzatib boryapsizmi, buning uchun sizga qandaydir jurnal (qayd daftari) kerak bo’ladi. Men ishlagan maktab okruglaridan birida Microsoft Excel dasturida tayyor shablon bor edi va hammamiz o’quvchilarimizni kuzatish uchun shundan foydalanardik. Boshqasida esa, o’zim shablon yaratib, keyin men ishlagan o’quvchilarning ismlari va natijalarini uchta turli joyga qo’lda yozib chiqishim kerak edi — ulardan biri kartoteka (card catalogue) edi. Ha, hatto yangi asrda ham o’quvchilarning hujjatlarini kuzatib borish uchun arxaik (eski) kartotekadan foydalanishimga to’g'ri kelgandi. (Kartoteka nima ekanligini bilmaydigan yoshlar uchun: 1960-yillardagi kinolarni ko’ring, u yerda kutubxonachi o’ziga kerakli kitobni topish uchun alifbo tartibida taxlangan bir dasta indeks kartochkalarini titkilayotganini ko’rasiz).
Hatto arxaik tizimga ega okrugda ishlasangiz ham, ehtimol, texnologiyadan o’z manfaatingiz yo’lida foydalanishni xohlarsiz. Baholash ishlarini kuzatib borish uchun men elektron jadvaldan — o’zim "Asosiy baholash jurnali" deb ataydigan vositadan foydalanishni tavsiya qilaman. Maslahat va aralashuvlarni kuzatish uchun Sakkizinchi va To’qqizinchi boblarga (maslahat berish), shuningdek, To’rtinchi va Beshinchi boblarga (aralashuvlar va RtI) murojaat qiling. Baholash ishlari bo’yicha elektron jadval tuzishning afzalligi shundaki, sizda muddatlaringiz haqida yozma dalil bo’ladi, shuningdek ehtiyojingizga qarab maktab bo’yicha yoki tugash muddati bo’yicha (masalan, qonuniy 60 kunlik muddat) saralash imkoniyati bo’ladi. O’z ishlarimni kuzatib borish uchun ko’pincha tugash muddatiga qarab saralayman, keyin alohida maktablarimga ma’lumot taqdim etishim kerak bo’lsa, ularni maktab bo’yicha saralab, alohida chop etib beraman. Bu ma’lumotlardan qancha yo’llanmalar natijada maxsus xizmatlarga layoqatli deb topilganini foizlarda hisoblash, shuningdek, maktabingiz uchun maslahat vositasi yoki qayta aloqa (feedback) sifatida foydalanish mumkin. Elektron jadvalda foydalanadigan kataklaringiz (ustunlar) sizning yo’llanma jarayoniga qanchalik aralashganingizga qarab o’zgaradi, lekin umuman olganda, eng yuqori qatordagi kataklarga quyidagi asosiy toifalarni kiritishingiz kerak bo’ladi.
Har doim o’zingiz uchun zarur bo’lgan ustunlarni, masalan, test o’tkazish sanalari, hisobotlar yozilgan yoki topshirilgan sanalar, ota-onalar bilan bog’langan sanalar, IEP yig’ilishini o’tkazishga urinilgan sanalar va hokazolarni qo’shishingiz mumkin. Ammo eng asosiysi, palonchining testi nima bo’lyapti yoki pistonchining IEP yig’ilishida nima bo’ldi degan muqarrar savollar tushganda jurnalingizga osongina murojaat qila olishingiz kerak. Agar siz bir maktabda bir necha yil ishlasangiz, bu yanada qo’l keladi. Jurnalingiz maxsus ta’lim qayta baholashlari uchun, testdan o’tgan lekin malakali topilmagan o’quvchilarning o’sishini kuzatish uchun va ish yuklamangiz hajmini tasdiqlovchi hujjat sifatida ajoyib ma’lumot manbai bo’lib xizmat qiladi.
Ota-onalar, ma’muriyat xodimlari va himoyachilar: "Hech narsa qilinmadi, men ikki yil oldin test o’tkazishni so’ragan edim!" deb shikoyat qilishganda, men ba’zida tegishli choralar ko’rilganini ko’rsatishimga to’g'ri kelgan. Jurnalingizni ochib: "Men X sanada uyingizga baholash rejasini yuborganman, Y sanada qo’ng’iroq qilib eslatganman va Z sanada yana bitta baholash rejasini yuborganman, lekin hech qanday javob olmadim. Shuning uchun ham biz ikki yil oldin testni o’tkaza olmaganmiz," deya olishingiz orqali ish boshqaruvchisi sifatida o’z vazifangizni bajarganingizni isbotlash ancha osonlashadi. Bilaman, bilaman, o’zini ish o’rganayotgan Byurokratiya maxluqidek tutish unchalik ham yoqimli emas, lekin bu ikki yil oldin nima bo’lganini eslay olmasdan, o’z ishingizni eplay olmaydigan yoki qoidalarni buzgan xodimdek ko’rinishdan ko’ra ming chandon yaxshiroq.
Endi tasavvur qilamiz, sizda shu yili ishlashingiz kerak bo’lgan barcha o’quvchilar ro’yxati tushirilgan, o’ta puxta yuritilgan ish boshqaruv jurnalingiz bor. O’sha ajoyib jurnalingizga qaraysiz-u, agar u juda uzun bo’lsa, "Qoyil! Qanday qilib men bu o’quvchilarning barchasini muddatida baholab ulguraman?" deb o’ylashingiz mumkin. Ha, har qanday yaxshi ishlar ro’yxatini tuzuvchi biladiki, ro’yxatni tuzish — ishdagi eng oson qismdir. Asosiy qiyinchilik barcha vazifalarga ulgurishidadir. Keyingi qism sizga qog’ozbozlik ishlarining ba’zilarini osonlashtirishga hamda vaqtingizni to’g'ri kuzatib borish va boshqarishga yordam beradi.

BAHOLASHLARNI BELGILANGAN MUDDATLARDA YAKUNLASH

Maktab psixologining eng ko’p vaqtga bog’liq bo’lgan vazifalaridan biri bu — maxsus ta’lim uchun baholashlarni qonuniy muddatlar ichida yakunlashdir. Agar siz baholash ishlari ko’p bo’lgan maktab okrugida ishlasangiz (yoki maktab psixometristi yoxud ekspert-psixolog bo’lsangiz), ehtimol, baholash sizning asosiy vazifangiz bo’ladi. Boshqa majburiyatlaringiz va kutilmaganda paydo bo’ladigan inqirozli vaziyatlar orasida test o’tkazish, hisobot yozish va IEP (Yakka tartibdagi ta’lim rejasi) yig’ilishlarini o’tkazishni birga olib borish hamda ularning muhimligini belgilash siz uchun doimiy qiyinchilik tug’diradi. Bir tomondan, qonuniy muddatlar qaysi o’quvchilar bilan ishlashni birinchi o’ringa qo’yishni osonlashtiradi; biroq, ba’zi o’quvchilarning alohida sharoitlari shoshilinch bo’lgani sababli, ularning navbati oldinga surilishiga guvoh bo’lishingiz mumkin. Samarali tizim yaratish uchun magistraturada o’rgatilmagan "ishlarni boshqarish" (case management) ko’nikmalarini ishga solishingizga to’g'ri keladi. Magistraturada bizga o’z ish yuklamamizni qanday tashkil qilish va ba’zida uddalay oladiganimizdan ko’ra ko’proq o’quvchilar bilan ishlashdek noxush reallikni qanday yengib o’tishimiz haqida deyarli ochiq aytishmagan. Baxtimizga, ishni tartibga solish va shu tartibni saqlab qolish uchun yil boshidayoq qo’llashingiz mumkin bo’lgan tashkiliy vositalar mavjud. Shuningdek, o’quv yilining o’rtasida "shuncha o’quvchiga qanday qilib ulguraman" deb boshingiz qotganda ish yuklamangizni boshqarishga yordam beradigan bir nechta maslahatlar ham bor.

Baholash bo’yicha ish yuklamangiz to’g'riligini tekshiring

Yil boshida aksariyat maktab psixologlariga shu yili uch yillik qayta baholashdan o’tishi kerak bo’lgan barcha o’quvchilarning chop etilgan ro’yxati yoki jurnali beriladi. Agar sizga buni o’zlari berishmasa, o’zingiz so’rab oling! Agar siz baholash ishlari og’ir bo’lgan okrugda yoki yuqori sinf maktabida ishlasangiz, ismlar yozilgan varaqlar juda ham ko’p bo’lishi mumkin. Ular orasida ba’zilari xavotirli tarzda "muddati o’tgan" deb belgilangan bo’lishi mumkin, yana ba’zilarining muddati maktabning dastlabki haftalariga (aynan siz xodimlar bilan aloqa o’rnatishga va maktabga moslashishga urinayotgan paytingizga) to’g'ri kelishi mumkin. Boshida bundan o’zingizni butunlay yo’qotib, vahimaga tushishingiz hech gap emas. Ammo vahima qilishdan oldin, ro’yxatning to’g'riligini albatta tekshirib chiqing.
Ish ro’yxatining noto’g'ri bo’lishining bir qancha sabablari bor (garchi mening tasavvurimda Byurokratiya maxluqi okrug ma’lumotlar bazasini buzib kirib, kompyuterga shirinlik uvoqlarini to’kkancha jinnilarcha kulib sanalarni o’zgartirib tashlagandek tuyulsa ham). Birinchidan, o’quvchilar o’tgan yili allaqachon baholangan bo’lishi mumkin va bu chop etilgan ro’yxatda o’z aksini topmagan bo’lishi mumkin. Ikkinchidan, ro’yxatdagi ko’plab o’quvchilar endi bu maktabda o’qimayotgan bo’lishi ehtimoli ham bor. Uchinchidan, bu shunchaki oddiy xato (typo) bo’lishi mumkin va o’quvchining qayta baholash muddati joriy yilda kelmagan bo’ladi.
Agar maktabda yangi bo’lsangiz, oldingi maktab psixologi bilan o’tirib, o’quvchilardan birortasini sinovdan o’tkazgan-o’tkazmaganligini so’rang. So’ngra, maktabdagi ish boshqaruvchisi (lar) (odatda maxsus ta’lim xodimlari) bilan birga o’z ro’yxatingizni ularning ro’yxati va haqiqiy o’quvchi hujjatlari (jildlari) bilan solishtirib chiqing. Albatta, bu ancha mashaqqatli ish, lekin mutlaqo hojati bo’lmagan holda to’liq baholashni o’tkazishchalik mashaqqatli emas! Agar Byurokratiya maxluqi o’quvchining jildini o’g'irlab ketgan bo’lsa yoki u hali oldingi maktabidan keltirilmagan bo’lsa (masalan, o’rta maktabdagi yangi oltinchi sinflar, yuqori sinf maktabidagi yangi to’qqizinchi sinflar), ularni izlab topishda ish boshqaruvchiga yordam berishingiz mumkin. Yoki agar sizning o’zingiz fayllar uchun ish boshqaruvchi bo’lsangiz, ularni qidirib topishda yordam berishga maxsus ta’lim o’qituvchi (lar)sini jalb qilishingiz mumkin.

Yillik baholash kalendaringizni tuzing

Birinchi yilimda ustozim menga bergan eng yaxshi vositalardan biri — bu men "Asosiy uch yillik kalendarim" deb ataydigan uch yillik baholashlarim uchun juda oddiy yillik kalendar edi. O’quvchilar bilan qiladigan barcha ishlarimni kuzatib boradigan "Asosiy baholash jurnali" elektron jadvalimga qo’shimcha ravishda ushbu kalendarni ham olib yuraman. Buni qilishimning sababi, u bir betlik narsa bo’lgani uchun barcha baholashlarim qaysi oylarga ko’proq to’planganini osongina ko’ra olaman va oldindan rejalashtirishim mumkin bo’ladi. Shuningdek, ish yuklamamni vizual tarzda tezda ko’zdan kechirish uchun uni osib qo’yishim yoki qo’l ostimda saqlashim mumkin. Masalan, negadir har yili sentyabr-oktyabr va mart-aprel oylarida mening bo’ynimda minglab uch yillik baholashlar to’planib qoladi. Ushbu oylarning nima sehrli joyi borligini bilmayman, lekin agar yilni mana shunday bir qisqacha ko’rinishda ko’rsam, ba’zi baholashlarni unchalik tirband bo’lmagan oylarga ko’chirishim va o’zimni hal qilib bo’lmaydigan darajada og’ir oylardan qutqarib qolishim mumkin. Baholashlarning maktablar bo’yicha qanday taqsimlanganini ko’rish uchun barcha maktablarimni shu bitta sahifaga kiritaman.
Bir sahifalik "Asosiy uch yillik kalendar"ni yaratishning yana bir afzalligi shundaki, siz sanalarni maxsus ta’lim o’qituvchilaringiz bilan moslashtirib olishingiz mumkin. Ba’zida sizning uch yillik baholash muddatlaringiz maxsus ta’lim o’qituvchilaringizning yillik IEP yig’ilishlari muddatlariga to’g'ri kelmay qoladi. Ideal sharoitda, bu sanalar bir-biriga mos kelishi yoki vaqt jihatidan bir-biriga juda yaqin bo’lishi kerak. Biroq, qandaydir sabablarga ko’ra (ha, ko’zim senda, kichkintoy zarg’aldoq maxluq), ba’zida bu muddatlar bir-biridan ancha farq qiladi. Bu muddatlarga ulgurmaslikka yoki ikkita alohida yig’ilish o’tkazish zaruratiga olib kelishi mumkin. Buni muvofiqlashtirishning yo’li — uch yillik baholashni yillik IEP sanasiga ko’chirish bo’yicha kelishishdir. Teskari holat ham (yillikni uch yillikka surish) bo’lishi mumkin, lekin bu tavsiya etilmaydi. Aksariyat okruglarda sizning ish samaradorligingiz (va okrugingizning samaradorligi) qisman uch yillik baholashlarni qonuniy muddatlar ichida qanchalik bajara olishingiz bilan o’lchanadi. Agar siz uch yillik baholashni keyinroq bo’ladigan yillik IEP sanasiga qoldirsangiz, qoidalarni buzgan (out of compliance) hisoblanasiz. Ko’pgina maxsus ta’lim o’qituvchilari buni yaxshi tushunishadi va uch yillik baholashlar muddatini oldinga surishda hech qanday muammo ko’rmaydilar. Agar siz va o’qituvchilaringiz yil boshidayoq bu sana tafovutlarini to’g'irlab olsangiz, yillik IEP ga bir necha hafta qolganda muddatlar orasidagi farqni bilib qolib, baholashni tezroq tugatish uchun sarosima ichida yugurishdan o’zingizni saqlaysiz.
Quyida mening "Asosiy uch yillik kalendarim" namunasi (3.2-ko’rgazma) va undan keyin o’zingiz ishlatishingiz uchun bo’sh forma (3.1-shakl) keltirilgan. Misolda ko’rganingizdek, mart va aprel oylaridagi bir nechta o’quvchilarni kamroq band bo’lgan oylarga o’tkazishim mumkin. Shuningdek, iyun oyiga to’g'ri keladigan o’quvchilarni ham vaqtliroqqa surgan bo’lardim, chunki yilning o’sha paytiga kelib, men odatda aynan yil oxirida keladigan barcha boshlang’ich (yangi) baholashlarni tugatishga sarosima bilan harakat qilayotgan bo’laman.

Agar siz ham men ishlagandek, bolalar tez-tez ko’chib yuradigan okrugda ishlasangiz, shaxsiy "Asosiy uch yillik kalendar"ingizni tuzayotganda qalam ishlating yoki uni qandaydir elektron matn hujjatida yarating. Shuningdek, uch yillik qayta baholashlar va boshlang’ich (yangi) baholashlarni o’zaro muvofiqlashtirish uchun "Asosiy uch yillik kalendar"ingizni yangi kelib tushadigan boshlang’ich baholashlarni ham kiritish uchun kengaytirishingiz mumkin; yoki ayni shu shablondan foydalanib, boshlang’ich baholashlar uchun alohida jurnal yaratish sizga ko’proq ma’qul kelishi mumkin. Agar siz baholashdan tashqari boshqa rollarga ham ega bo’lgan okrugda bo’lsangiz, ishlarni boshqarish bo’yicha boshqa majburiyatlaringiz ham bo’lishi ehtimoldan xoli emas.

Keyingi bo’limda o’quvchilar bilan qilgan ishlaringizni qanday qilib to’g'ri hujjatlashtirib borish bo’yicha yana bir usul keltirilgan. Garchi birinchi qarashda men "Byurokratik obsesif-kompulsiv hujjatlashtirish kasalligiga" chalingandek tuyulsam-da, bunday tashkiliy ishlar aslida faqat sizning va o’quvchilaringizning foydasi uchundir. Maktab psixologi sifatidagi ilk yillarimda har bir o’quvchi haqidagi ma’lumotlarni eslab qolish bo’yicha kuchli xotiram borligi bilan faxrlanardim. Oyam hatto menga ustida turli xil mitti bolalarning ajoyib rasmlari va "Mening boshim bolalarga to’la!" deb yozilgan kitob sumkasi ham olib bergandi. Ushbu kasbda o’n yil ishlab qo’ygach, boshim men shu vaqtgacha ishlagan yuzlab va yuzlab bolalar bilan shu qadar to’lib ketganki, endi ularning har biri haqidagi barcha tafsilotlarni eslab qolishning inson uchun iloji yo’q. Men duch kelgan barcha o’quvchilarni ifodalash uchun endi menga ulkan bir kitob sumkasi kerak bo’lardi. Odamlar, hammasini yozib boring. Hamma narsani yozib qo’yish nafaqat har bir o’quvchining yutuqlari va aralashuv rejalaringizni eslab qolishga yordam beradi, balki kelajakda biron bir surishtiruv yoxud (voyxudey) sudga chaqiruv qog’ozlari kelsa, bu sizni qonuniy jihatdan himoya qiladi. Ko’nglingiz xotirjam bo’lsin, o’n yillik faoliyatim davomida menga atigi ikkita sudga chaqiruv kelgan xolos, biroq ishoning — o’shanda hamma narsani hujjatlashtirib borganimdan o’zimdan juda xursand bo’lganman.

ARALASHUVLAR, RUHIY MASLAHAT VA INQIROZLI VAZIYATLARDA MASLAHAT BERISHNI HUJJATLASHTIRISH VA KUZATIB BORISH

Maktab psixologi sifatidagi birinchi haftamda rahbarim menga juda foydali bir maslahat bergandi: yodingda tut, maktab okrugida biron narsani qog’ozga tushirmadingmi, demak bu narsa umuman yuz bermagan. Boshida u biroz vahimachi (paranoid) bo’lsa kerak deb o’ylagandim, lekin o’tgan o’n yil davomida bu maslahat menga haqiqatan ham juda asqotdi. Menga ishoning — agar qandaydir huquqiy kelishmovchilikka aralashib qolsangiz yoki ko’rsatma berish uchun sudga chaqirilsangiz, hamma narsani yozib borganingiz uchun o’zingizga o’zingiz ming marta rahmat aytasiz!

Aralashuvlarni hujjatlashtirish

To’rtinchi bobda yo’llanmagacha bo’lgan aralashuv jamoalarida ishlash bo’yicha batafsil ma’lumot berilgan, Beshinchi bobda esa "Aralashuvga munosabat" (RtI) doirasidagi turli rollar haqida so’z boradi. "Byurokratiya maxluqi"ni jilovlashga qaratilgan ushbu bob uchun shuni aytish kifoyaki, rahbarimning hujjatlashtirish haqidagi oltin qoidasi butun ish kuningiz davomida yodingizda turishi kerak. Agar siz aralashuvlarni kuzatib boradigan jamoaning bir qismi bo’lsangiz yoki o’zingiz biron aralashuvni amalga oshirayotgan bo’lsangiz, buni albatta hujjatlashtirishingiz shart. Aniqroq qilib aytganda, siz yakkama-yakka ishlaydigan har bir o’quvchi uchun o’zingizning alohida aralashuv jildlaringizni yuriting (masalan, xulq-atvor bo’yicha kundalik tekshiruvlar, o’qish tezligini oshirish uchun o’ttiz daqiqalik birgalikda kitob o’qishlar, tashkiliy ko’nikmalarni tekshirish uchun papkalarni ko’zdan kechirish).

Ruhiy maslahat va inqirozli vaziyatlardagi maslahatlarni hujjatlashtirish

Yakka tartibda maslahat olayotgan mijozlar uchun qaydlar yuritish shart. Inqirozli vaziyatlardagi maslahatlashuvlar yoki o’quvchilar holatidan shunchaki tezkor xabar olish (check-in) kabi holatlar rasmiy qaydlarga qaraganda kamroq qog’ozbozlik talab qiladi, ammo bu xizmatlar baribir hujjatlaringizda qayerdadir o’z aksini topishi kerak. Bunday vaziyatlarga bola qandaydir og’ir ruhiy shikast (travma) olganligi, o’quvchi o’ziga zarar yetkazmoqchi ekanligi haqida xabar berganligi (balki sinf jurnalidagi yozuv orqali yoki ishongan o’qituvchisiga), o’quvchi kimgadir tahdid qilgani yoki sinfda o’zini umuman boshqara olmagani kabi holatlar misol bo’ladi. Ushbu ssenariylarning har biri haqida inqirozli vaziyatlardagi maslahatlarga bag’ishlangan O’n birinchi bobda batafsil so’z yuritiladi. Bunday xizmatlarni kuzatib borishning oddiy usuli — barcha inqirozli vaziyatlar va favqulodda holatlar uchun bitta umumiy maxfiy jild tutish bo’lib, unga nima sodir bo’lgani, bola nima degani va siz nima chora ko’rganingizni yozib qo’yasiz. Ehtimol, bu yozuvlarga boshqa hech qachon qaytishingizga to’g'ri kelmas, lekin mabodo kerak bo’lib qolsa, batafsil yozib qo’yganingiz uchun o’zingizdan minnatdor bo’lasiz.
Modomiki hujjatlarni saqlash haqida gaplashayotgan ekanmiz, qulflanadigan shkafga ega bo’lishning qanchalik muhimligiga ham to’xtalib o’tsak. Bu o’ta zarur narsa va uni olish uchun maktab direktori bilan albatta gaplashishingiz kerak. Qulflanadigan shkafga buyurtma berilib, u yetib kelguncha kutishimga to’g'ri kelgan paytlarda, men ofis anjomlari do’koniga borib, vaqtincha ishlatib turish uchun qulflanadigan kichikroq hujjat qutisini o’zim sotib olganman. Keyin, har yozda maktabimda xavfsiz joy topaman yoki agar keyingi yil shu maktabda bo’lmasligimni bilsam, o’zim ishlagan o’quvchilarning hujjatlari bilan uydagi shkafimni yoki garajimni to’ldirib tashlayman. Bilaman, o’z uyingizni bunday to’ldirib yuborish unchalik yaxshi ish emas, lekin bu zarur. Hujjatlarni qachon yo’q qilish mumkinligi haqida shtatingizning qoidalarini tekshirib chiqing. Odatda bu bola voyaga yetganda ruxsat etiladi, lekin u har xil bo’lishi mumkin. Men jildning ustiga bolaning tug’ilgan kunini katta qilib yozib qo’yaman va keyin ularni alifbo tartibida joylashtiraman. Shunda, qachondir kelajakda qaysi bolalar voyaga yetganini va qaysi hujjatlarni maydalagichdan (shrederdan) o’tkazishim mumkinligini osongina bilib olaman. O’zimning shaxsiy "qog’oz maydalash bazmimni" o’tkazishim uchun menda yana o’n yillar atrofida vaqt bor deb o’ylayman, lekin o’sha kunni intiqlik bilan kutyapman.

Bolalarni himoya qilish xizmatlariga qilingan qo’ng’iroqlar va hisobotlarni hujjatlashtirish

Agar vaqtni orqaga qaytara olganimda, magistraturadagi ustozlarimdan Bolalarni himoya qilish xizmatlariga (CPS) qilinadigan hisobotlarni qanday qilib to’g'ri hujjatlashtirish bo’yicha ko’proq vaqt ajratishlarini so’ragan bo’lardim. Ruhiy maslahat berishga oid boblarda bu hisobotlar haqida batafsil ma’lumot beriladi, biroq ular bilan bog’liq qog’ozbozliklarni boshqarish masalasiga kelsak, mening qoidam o’zgarmasdir: hamma narsani hujjatlashtiring. Qachon qo’ng’iroq qilganingizni, kim bilan gaplashganingizni, ularning tavsiyasi qanday bo’lganligini va yozma hisobotni qachon topshirganingizni yozib qo’ying. Agar CPS dagi bolalarni himoya qilish xodimlari bu holat bo’yicha hisobot berish shart emas deyishsa ham, ularga nima deganingizni va ularning javobini hujjatlashtirib qo’ying. Maxfiy hujjatlarim orasida barcha CPS maslahatlashuvlari va hisobotlari uchun alohida jildim bor. Ularni abadiy saqlang. Yoki hech bo’lmaganda, shtat qonunchiligiga ko’ra saqlashingiz shart bo’lgan muddatgacha. Bu hujjatlarni qancha vaqt saqlashingiz kerakligini aniqlashda rahbaringiz yordam berishi mumkin. Shuningdek, maktab direktorlarining aksariyati hisobotning nusxasini maktab hujjatlari orasida saqlash uchun ham so’rashadi.

XOSH, КЕYIN-CHI? BAHOLASH YUKLAMASINI BOSHQA ROLLARINGIZ BILAN MUVOFIQLASHTIRISH (BALANSDA USHLASH) BO’YICHA TAYM-МЕNЕJMENT MASLAHATLARI

Shunday qilib, endi sizda o’quvchilar bilan aralashuvlarni hujjatlashtirish tizimi va barcha uch yillik baholashlaringizning ajoyib jurnali bor. Tabriklayman! Yil boshida olgan baholash jurnallaringiz asosan to’g'ri deb umid qilamiz, biroq dastlabki haftalarda qaysi bolalar kelganini ham o’zingiz ko’rib chiqishingiz kerak bo’ladi. Ba’zida yangi bolalar paydo bo’lib qoladi, ba’zida esa bolalar ko’chib ketadi va siz ularni o’z jurnalingizdan o’chirib tashlashingiz mumkin. Bu o’zgarishlarga doim ochiq bo’lgan hujjatdir! Ehtimol, siz ham ba’zi ishlarni oldindan rejalashtirib, ba’zi uch yillik baholashlaringizni unchalik tig’iz bo’lmagan oylarga ko’chirgandirsiz, bu albatta ancha yordam beradi. Endi esa haqiqiy ish boshlanadi!
Yillar davomida men baholashlarni o’z vaqtida yakunlash bo’yicha bir qancha usullarni o’rgandim. Ularning ba’zilari siz uchun ish berishi, ba’zilari esa to’g'ri kelmasligi mumkin, shuning uchun o’zingizga ma’qul kelganlarini bemalol tanlab olib ishlatavering. Bular men test o’tkazish va hisobot yozishdagi samaradorligimni oshirishda va shunday qilib, o’zimga ko’proq yoqadigan boshqa vazifalarga vaqt bo’shatishimda foydali deb topgan maslahatlarimdir. Ya’ni, men hisobot yozishni yoki boshqa ishlarni yoqtirmayman demoqchi emasman, lekin men uchun bolalar bilan yakkama-yakka vaqt o’tkazish ancha qoniqarliroq! Oltinchi bob mazmunli va qonuniy jihatdan asosli baholashlarni o’tkazish bo’yicha maslahatlarga to’la.
Ushbu navbatdagi bo’lim kundalik vaqtni boshqarish masalalarini hal qilishga yordam berish uchun mo’ljallangan. Baholash muddatlariga bu qadar katta e’tibor qaratilishining sababi shundaki, qonuniy muddatlar boshqa rollaringizdan ko’ra ustunlikka (ustuvorlikka) ega. Garchi sizning ish yuklamangiz kamroq bo’lsa ham, umuman olganda qaysi o’quvchilarga birinchi yordam berishni hal qilish haqidagi ushbu bo’limni o’qib chiqishni tavsiya qilaman. Buning sababi, an’anaviy taym-menejment yordam ko’rsatish sohalarida unchalik yaxshi ishlamaydi. "Eng muhimini birinchi bajaring" degan oltin qoida maktab psixologiyasiga to’g'ri kelmaydi, chunki barcha o’quvchilar birdek muhimdir. O’quvchilar bilan ishlashdagi qilinadigan ishlar ro’yxatingiz ham doim o’zgarib turadigan nishondir, chunki maktablarda vaziyatlar juda tez o’zgaradi.
"Maktab psixologining qaydlari" blogining Facebook sahifasida o’tkazilgan so’nggi so’rovnoma shuni ko’rsatdiki, odamlarning fikricha, yaxshi maktab psixologiga xos bo’lgan eng muhim hislat bu — moslashuvchanlikdir (undan keyin sabr va hazil tuyg’usi turadi). Men bunga to’liq qo’shilaman! Maktab psixologi bo’lib ishlagan har bir kishi biladiki, har bir kun yangidan-yangi kutilmagan syurprizlarga to’la bo’ladi. Uyg’onganingizda bugun Jon va Avadan test olaman hamda ota-onalar bilan yig’ilish o’tkazaman deb o’ylashingiz mumkin. Lekin amalda kutilmagan inqirozga uchraysiz, Ava darsga kelmaydi, Jon siz bilan ishlashni xohlamaydi va kutgan ota-onangiz uchrashuvga kelmaydi. Yaxshi tomoni shundaki, menga bu ishimning xilma-xilligi va qiziqarliligi judayam yoqadi. Ba’zi odamlar shunday tartibsizliklar ichida o’zini baxtli his qiladi va balki siz ham ana shunday insonlardandirsiz. Yoki siz kundalik kalendaringizdagi qilinishi kerak bo’lgan ishlarning doim o’zgarib turishiga o’rganmagan shaxs bo’lishingiz ham mumkin. Baxtimizga, samarali kunlar o’tkazish ehtimolini oshirish uchun qo’llashingiz mumkin bo’lgan jadval tuzish bo’yicha ba’zi fokuslar (sir-asrorlar) va tizimlar mavjud.

Haftangizni rejalashtirish (Jadval tuzish)

O’yiningiz rejasi ko’pincha vaziyat taqozosi bilan o’yin o’rtasida o’zgarib ketishi mumkinligi sababli, men bir qarashda tushunarli bo’lgan haftalik kalendar tuzishingizni maslahat beraman. Bu kunlik rejalar ro’yxatiga qaraganda ancha moslashuvchanroq bo’lib, kutilmagan vaziyat yuz berganda rejangizni bemalol o’zgartirishingiz mumkin. Shuningdek, bu sizga bir vaqtning o’zida bir nechta maktablaringizdagi ishlarni ko’rish imkonini beradi. Ehtimol, sizda o’zingiz uchun juda yaxshi ishlaydigan tashkiliy tizim bordir, unda shunday davom etavering. Lekin maktabingizda o’tirganingizda qilinadigan ishlar to’lib-toshib yotgan bo’lsa-yu, lekin ularni qayerdan boshlashni bilmayotgan bo’lsangiz, ushbu yondashuvni sinab ko’rishingiz va uni o’zingizga moslashtirishingiz mumkin. 3.3-ko’rgazmada haftalik kalendar namunasi keltirilgan.

3.3-KO’RGAZMA. HAFTALIK VAZIFALAR KALENDARI NAMUNASI
Haftalik vazifalar ro’yxati: 5–9 sentyabr

Ushbu misolda menga uchta maktab biriktirilgan va biron-bir maktabga tegishli bo’lmagan ofis ishlari hamda ma’muriy vazifalarni ko’rsatish uchun qo’shimcha ustun kiritganman. Misolimda har bir maktab uchun "baholash" va "boshqa ishlar" uchun alohida qismlar mavjud. Shuningdek, siz "boshqa ishlar" toifasini o’zingizning boshqa rollaringiz bo’yicha ham aniqlashtirishingiz, masalan, maslahatlashuvlar, uchrashuvlar, majlislar yoki o’zingizga mos keladigan istalgan toifalarga bo’lishingiz mumkin. E’tibor bering, haftalik vazifalar ro’yxatida baholashlar bajarilish muddatiga qarab birinchi o’ringa qo’yilgan. Albatta, men ro’yxatdagi har bir bolani to’liq baholashga ulguraman deb o’ylamayman; agar bir nechta bola darsga kelmasa yoki test o’tkazishning imkoni bo’lmasa, shu kuni o’zimga boshqa baholash ishlarini olib bajarishim uchun ro’yxatga keyingi uch yoki to’rtta o’quvchini zaxira ("on deck") sifatida yozib qo’yganman. Men odatda haftalik qilinadigan ishlar ro’yxatiga joriy va keyingi oydagi bolalarni kiritaman. Siz faqat test o’tkazishga ruxsatnomangiz bo’lgan o’quvchilarnigina qo’yishni, zaxiradagi bolalarni esa o’zingiz tuzgan yillik kalendarda qoldirishni afzal ko’rishingiz mumkin.

E’tibor bering, men har bir bola uchun keyingi gal qilinishi kerak bo’lgan maxsus baholash vazifalarini ham yozib qo’yganman. Bu hamma ishlarning to’liq ro’yxati emas, balki har bir bolani baholashda men qilishim kerak bo’lgan birinchi ikkita yoki uchta ishdir. Ro’yxatingizni har haftada o’zgartirib borishingiz mumkin. Bu sizga haftadan haftaga baholashning qaysi bosqichida ekanligingizni va ishni yakunlash uchun o’sha kuni qanday materiallarni olib borish kerakligini eslatib turadi. Testni to’liq tugatish uchun atigi bittagina kichik test (subtest) qolganda o’sha kitobcha yoningizda bo’lmasligidan yomonroq narsa yo’q!

Kuningizni rejalashtirish

Endi sizda ajoyib haftalik rejalar ro’yxati bor va ishingizni aniq nimadan boshlashni biladigandek his qilayotgan bo’lishingiz mumkin. Yoki bu ro’yxatingiz o’zidan "mitti" ro’yxatchalarni ko’paytirib, har kuni qo’shishingiz kerak bo’lgan qo’shimcha ishlar paydo bo’lishni boshlar! O’zimdan bilaman, maktabga kelganimda, ko’pincha xonamga kirib sumkalarimni qo’yishga ulgurmasimdanoq, kamida bir-ikki kishi rejalarimni o’zgartirib yuboradigan qandaydir yangiliklarni aytishga ulguradi. Yoki kunimni butunlay o’zgartirib yuboradigan yangi elektron xat yoxud pochtamda maktub ko’rishim mumkin. Aynan shuning uchun men kunimning birinchi yigirma daqiqasini haftalik ro’yxatim asosida kunlik vazifalar ro’yxatini tuzishga sarflayman. Diqqatingizni jamlash uchun, o’sha kuni albatta bajarishingiz shart bo’lgan bir yoki ikkita vazifani haftalik ro’yxatda ajratib ko’rsatishingiz (marker bilan) yoki yoniga yulduzcha qo’yishingiz ham mumkin. Agar biron bolaning xavf ostida qolgani yoki inqirozli holat haqida yangi xabar bo’lmasa, men har doim ertalabki birinchi navbatdagi eng muhim ish sifatida test olishni (baholashni) tanlayman.

Nega test o’tkazishni birinchi o’ringa qo’yishimni tushuntirish uchun, maktab psixologi sifatidagi birinchi yilimdan kichik bir voqeani aytib beraman. Maktab jamoasining bir qismi bo’lganimdan shunchalik xursand edimki, kunimni eshikdan kirganimda duch kelgan birinchi ish bilan boshlab yuborardim. Yig’layotgan bolani yupatardim, o’qituvchiga maslahat berardim, direktor bilan suhbatlashardim, ota-ona bilan gaplashardim, sinflarga kirib chiqardim, elektron xatlarga javob yozardim, hujjatlarni ko’rib chiqardim yoki qutimdagi xabar bilan shug’ullanardim. Biram qarasam, tushlik vaqti bo’lib qolgan, men esa ro’yxatimdagi o’quvchilarning birortasini ham test qilishni boshlamagan bo’lardim. Test o’tkazishga yetib borganimda esa, bola yo yomon xulqi uchun darsdan haydalgan, yo maktabdan qochib ketgan, yo qandaydir tadbirda qatnashayotgan yoki sinfdagi maxsus loyiha bilan band bo’lardi, yoxud qiyin savollarga javob berishdan charchab qolgan bo’lardi. Oxir-oqibat, u yerdan-bu yerdan bolalarni test qilishga ulgurardim-u, ammo kun davomida protokollarni hisoblash va hisobot yozishga umuman vaqtim qolmasdi. Buning oqibatida deyarli har oqshom va dam olish kunlarimni hisobot yozish bilan o’tkazardim. Men butun kun davomida muhim ishlarni qilayotgandim, lekin ularni to’g'ri o’ringa qo’ya olmagandim.

Yuqorida aytib o’tganimdek vaziyatlar tufayli, har kuningizning dastlabki ikki soatini test o’tkazish yoki hisobot yozishga sarflashni tavsiya qilaman. Hozir men bu qoidaga qattiq amal qilaman; o’qituvchilar va ma’muriyat xodimlari ertalabki vaqtda mening oldimga boshqa kelishmaydi, chunki ular mening bolalardan test olayotganimni yaxshi bilishadi. Qo’limda haftalik ishlar kalendarim bo’lgani uchun, agar Garri yo’q bo’lsa va Sebastyan darsda nazorat ishi yozayotgan bo’lsa, men ro’yxatimdagi keyingi bola — Lini chaqirishim mumkinligini va test olish majburiyatlarimni baribir kamaytirib borayotganimni bilaman. Albatta, o’zimga kerak bo’lgan uchala bola ham bo’lmaydigan kunlar ham bo’lib turadi, bunday paytda hisobot yozish vaqti keladi. O’quvchilarning hujjatlari bilan o’tirib olaman va barcha o’quvchilarim uchun hisobotlarimning "boshlang’ich ma’lumotlar" (background) qismini yozib chiqaman. Menga ishoning — IEP (Yakka tartibdagi ta’lim rejasi) yig’ilishiga atigi bir hafta qolganda va siz endigina testlarni tugatayotganingizda, hisobotning o’sha qismlarini oldindan yozib qo’yganingiz uchun o’zingizga ming bor rahmat aytasiz.

Ertalab bolalardan test olgan paytlarimda, o’sha joyning o’zidayoq ularning test paytidagi xulq-atvori bo’yicha o’z kuzatuvlarimni tezda qog’ozga tushirib qo’yishni ham qoidaga aylantirganman. Bunga ishonishingizni so’rayman: ayniqsa protokollaringizga qisqacha qaydlar yozib qo’ysangiz, hamma mayda-chuydalarni eslab qolaman deb o’ylaysiz, lekin bola bilan ishlab bo’lishingiz bilanoq o’z taassurotlaringizni umumlashtirib yozib qo’yish ancha osonroq. Yana qaytaraman, bir necha haftadan keyin hisobot yozish uchun o’tirganingizda va o’quvchi oson savollarda taslim bo’lganmi, ularni amallab bajarganmi yoki topshiriq qiyinlashganda joyida tipirchilab qolganmi — bularni eslolmaganingizda, kelajakdagi "siz" bu ishingiz uchun albatta minnatdor bo’ladi.

Agar maktabingizdagi asosiy vazifangiz baholash bo’lmasa, unda kunning boshiga, o’sha "muqaddas ikki soatlik" vaqt oralig’iga o’zingizning eng muhim vazifangizni qo’yishingiz mumkin. Men bu vaqtga baholash va hisobot yozishni qo’yganimning yagona sababi, tarixan baholash mening asosiy vazifam bo’lib kelgan. Biroq, ruhiy maslahat (konselting) va aralashuv mening asosiy vazifalarim bo’lgan maxsus loyihalarda ham ishlaganman. Bunday maktablarda, iloji bo’lsa, kunning birinchi ikki soatini maslahatlashuv va aralashuvlar uchun ajratardim.

Albatta, maktab xodimlari yoki ota-onalar o’quvchilar bilan kunning noakademik (darsdan tashqari) vaqtlarida ishlashingizni afzal ko’radigan vaziyatlar ham bo’lishi mumkin. Maktab kunining boshi odatda akademik darslar bilan band bo’ladi, shuning uchun o’quvchi bilan ertalabdanoq ishlash masalasida qarshilikka duch kelishingiz mumkin. Yoki bolani olib chiqishga borsangiz, u test yozayotgan bo’ladi. Ayniqsa yuqori sinf maktablarida o’quvchilarni faqat ma’lum darslardagina test uchun olib chiqishingizga ruxsat berilishi mumkin. Shunday ekan, agar kuningizning dastlabki ikki soatini test o’tkazishga ajrata olmasangiz, o’z vaziyatingizga mos keladigan o’zingizning shaxsiy "muqaddas ikki soat"ingizni toping.

Baholashlar dengiziga g’arq bo’layotganingizda nima qilish kerak?

Baholashga qaratilgan okrugda maktab psixologi bo’lishning haqiqati shundaki, hatto sayyoramizdagi eng tartibli va samarali ishlaydigan maktab psixologi bo’lsangiz ham, muddatlaringizga ulgurmasligingiz mumkin. Agar sizda hamma narsani mukammal qilishga moyillik (perfektsionizm) bo’lsa, o’zingizni xuddi shaxsiy do’zaxingizga tushib qolgandek his qilasiz. Qanchalik samarali ishlamang yoki har bir vazifani qanchalik tez bajarmang, ish yuklamangiz barcha ishlarni tugatishingizga imkon bermaydigan darajada katta bo’lishi mumkin. Agar bu holat sizga tanish bo’lsa, xavotir olmang, yolg’iz emassiz, ko’pchiligimiz shu ahvoldamiz. "Bilasanmi, kun bo’yi qilar ishim yo’qligidan zerikib o’tiraman!" deydigan maktab psixologini juda kam uchrataman. Siz psixolog-robot emassiz. O’z imkoniyatlaringiz chegarasini qabul qilishingiz kerak. O’n ikkinchi bob hissiy toliqishga (burnout) uchrab, kasbni tashlab ketmasligingiz uchun aynan shu narsani tushunishingizga yordam beradi.

Shuningdek, agar muddatlaringizga ulgurmayotgan bo’lsangiz yoki jurnal va ishlar ro’yxatini tuzib chiqqaningizdan so’ng muddatlarga ulgura olmasligingizni oldindan sezsangiz, tashabbusni o’z qo’lingizga olishni (proaktiv bo’lishni) tavsiya qilaman. Rahbaringizga vaziyatni tushuntiring va unga ro’yxatingizni ko’rsating. Tashabbus ko’rsatib, muddatlarga ulgurishda qiyinchiliklarni ko’rayotganingizni rahbariyatga oldindan aytishning hech qanday uyatli joyi yo’q. Unga qo’lingizdan kelganicha harakat qilayotganingizni, lekin baribir yordamga muhtojligingizni tushuntiring. Bir marta men ishlagan okrugda qo’limda yigirma beshta imzolangan baholash rejasi bor edi va hammasiga ulguraman deb o’zimni halok qilayotgandim. Qanday qilib yanada samaraliroq ishlashim mumkinligini bilish uchun rahbarimning oldiga borganimda, u bo’limdagi boshqa psixologlarga xat yubordi va ma’lum bo’ldiki, ayrimlarda atigi bitta yoki ikkita imzolangan reja bor ekan! U mendan aqlbovar qilmaydigan darajada tezroq ishlashni talab qilish o’rniga, ishlarimning bir qismini bo’shroq psixologlarga o’tkazib berdi. Keyinchalik, ishim kamroq bo’lgan oylarda men ham hamkasblarimning bir nechta ishlarini o’z zimmamga oldim. O’zingizni qiynab, ichingizga yutib yurmang! Albatta, hamma rahbarlar har xil va boshida barcha ishlarni eplay olmayotganingizni tan olishdan tortinishingiz mumkin, lekin aminmanki, ko’pchilik rahbarlar holatni yashirib, oxir-oqibat ko’plab muddati o’tgan baholashlarga ega bo’lishingizdan ko’ra, vaziyatingiz haqida ochiq va halol aytishingizni afzal ko’rishadi.

XULOSA QILAMIZ (HAMMASINI JAMLAYMIZ)

Maktab psixologi ishining eng qiyin jihatlaridan ba’zilari magistraturada har doim ham ochiq o’rgatilmaydi — bularga qog’ozbozlikni boshqarish, to’g'ri hujjatlashtirishni o’rganish hamda okrugning samarasiz va foydasiz siyosatiga qarshi turish kiradi. Garchi bu mavzularga to’xtalib o’tilsa ham, har bir okrugning o’ziga xos injiqliklarini va "Byurokratiya maxluqi" kundalik hayotingizda qanday qilib o’zining xunuk basharasini ko’rsatishini oldindan bilish qiyin. Maktab psixologi bo’lib ishlaydigan do’stlarimdan biri maxsus ta’limni baholash dunyosini "Ortiqcha ishlar bo’limining Ortiqcha ishlar bo’limi" deb atagandi, chunki oxir-oqibat bir xil narsani bir necha xil joyga yozishingizga, ota-onalardan deyarli bir xil narsaga qayta-qayta imzo chekishlarini so’rashingizga va keyin hammasini "hojillion" (million va cheksizlik orasidagi qandaydir to’qima son) xil joyga jildlab chiqishingizga to’g'ri keladi. Ortiqcha qog’ozbozlik va aqlbovar qilmas ish yuklamalari bilan ishlashga kelganda sizda atigi ikkita tanlov bor: yo bu maxluq bilan kurashasiz, yoki u bilan raqsga tushasiz.

Byurokratiya maxluqi bilan kurashish — rahbaringiz yoki okrug kattalarining oldiga borib, samarasiz siyosat va ortiqcha ishlarni ko’rsatishdek ko’rinishi mumkin. Agar ehtiyotkorlik bilan qilinmasa, bu juda xavfli ish bo’lishi mumkin. Faoliyatimning birinchi yilida direktorim va rahbarimga olib borgan "ajoyib g’oyalarim" unchalik yaxshi kutib olinmagani esimda. Bitta qoida bor edi, u yo’llanma (referral) jarayonini shunchalik cho’zib yuborardiki, biron bola bilan ishlash uchun barcha qog’ozlarni imzolashga ko’pincha oylab vaqt ketardi. Men shuni ko’rsatib, jarayonni osonlashtirishni taklif qilganimda, taklifim darhol va qat’iyan rad etilgan. Ular g’oyalarim ustidan kulishdi va men okrugning yuristimasmanki, bunday o’zgarishlarni qila olsam, deyishdi. Maktab tizimi ko’pincha asrlar davomida shakllangan odatlarga o’ralashib qolgan bo’ladi, yoki okrug ma’muriyati o’zidan kattalarga bog’langan bo’lib, o’zgartirishlar kirita olmaydi.

Shunday bo’lsa-da, maxluqqa qarshi ehtiyotkorlik (takt) bilan kurashish uchun qila oladigan ba’zi ishlaringiz bor. Psixologiya bo’limingiz yoki maktabingizdagi yetakchi qo’mitalarga ko’ngilli ravishda a’zo bo’lishingiz mumkin. Bu jamoalar ko’pincha butun tizim bo’ylab o’zgarishlar qilish yo’llarini rejalashtiradilar. Hamkasblarimdan biri hatto 1960-yillardan qolgan kartotekamizdan qutulish va hisobotlarni ma’lumotlar bazasiga yuklash orqali ularni avtomatik tarzda qayd etib borish yo’lini topish maqsadida psixologlardan iborat texnologiya qo’mitasini tuzgandi. Keyin jamoa bu g’oyani okrug texnologiya bo’limiga taqdim etdi va hozirda ular yangi tizim ustida ishlamoqda. Albatta, uning ro’yobga chiqishi uchun ancha vaqt ketishi mumkin, biroq psixologiya bo’limidagi shunday yetakchilik bo’lmaganda, bu g’oya hech qachon amalga oshmagan bo’lardi.

Byurokratiya maxluqini jilovlashning ikkinchi yo’li — u bilan raqsga tushishdir. Ota-onalar baholash uchun imzo chekishi kerak bo’lgan ortiqcha qog’ozbozlikdan nolish va ulkan tizim bilan kurashish o’rniga, men shunchaki o’z rolimni boshqacha qabul qildim. O’zimni Byurokratiya maxluqi bo’yicha ekspertdek his qila boshlagach, jarayonni mustaqil osonlashtirish va ortiqcha ishlardan xalos bo’lish yo’lini topdim. Okrug qoidalari har bir formani alohida yuborishni "tavsiya qilsa-da", men ota-onalarga uchala formaga ham birato’la imzo qo’ydirib ola qoldim. Men baribir imzolarni olayotgandim, lekin buni samaraliroq usulda qilardim va bu ish berdi. Men ishlagan ota-onalar qog’ozbozlikni (red tape) kamaytirganimni qadrlashdi va aslida bu ular bilan tezroq til topishishimga (rapport o’rnatishga) yordam berdi. Menda ko’pincha har qanday vaziyat uchun kerak bo’ladigan barcha formalar doim tayyor turadi, shuning uchun ota-ona qarshimda turganda, keyinchalik imzo yig’ishga vaqtimni sarflamasligim uchun ularga imzolashlari kerak bo’lgan barcha "formalar arsenali"ni taqdim etaman.

Maxluq bilan raqsga tushishning yana bir yo’li — ushbu bobda keltirilgan tashkiliy strategiyalarni amaliyotga joriy etishdir, ya’ni Asosiy baholash jurnali, Asosiy uch yillik kalendar, haftalik vazifalar ro’yxati va kunlik eng muhim ishlar ro’yxatini yaratishdir. Ko’pincha samarasiz bo’lgan tizim ichida o’z samaradorligingizni oshirish, har kuni shu samarasizlik bilan kurashishdan ko’ra osonroq bo’lishi mumkin. Men o’sha ahmoqona kartoteka tizimidan shunchaki foydalanaman va buni o’zimni 1960-yillardagi hayotga asoslangan "Mad Men" teleserialining bir qismida o’ynayotgandek tasavvur qilib, o’zim uchun qiziqarli mashg’ulotga aylantiraman.

Shunga qaramay, agar okrugingiz axloq (etika) qoidalariga zid siyosat yuritayotgan bo’lsa, unda ayamay kurashing. Shunchaki bu masala bo’yicha hamkasblaringiz bilan maslahatlashing va yolg’iz o’zingiz "bong uruvchi" (whistleblower) bo’lib qolmasligingiz uchun bir guruh bo’lib qanday chora ko’rishni hal qiling. Men bir marta axloqsiz qoidalarga qarshi kurashgan "yolg’iz chavandoz" bo’lganman va bu umuman yaxshilik bilan tugamagan! Ko’pincha siz ko’rayotgan muammo hamma tomonidan tan olingan bo’ladi va siz psixologlar guruhi sifatida tizimli o’zgarishlar qila olishingiz mumkin.

Asosiy fikrlar

• "Byurokratiya maxluqi" — bu maktab psixologining kundalik hayotida ko’pincha uchraydigan tashkiliy, huquqiy va tizimli qiyinchiliklar uchun men qo’ygan nomdir. Bu qiyinchiliklarga ortiqcha qog’ozbozlik, ishlash uchun zarur ashyolar va joyning yetishmasligi, aralashuvlar yoki maxsus ta’limni baholashga yo’llanma berish bo’yicha samarasiz tizimlar, qat’iy muddatlar va o’quvchilar bilan qilingan ishlarni hujjatlashtirish bo’yicha qonuniy talablar kiradi.
• Samarasiz maktab tizimi doirasida ishlashning yo’llaridan biri bu — o’z tashkiliy (tashkilotchilik) ko’nikmalaringizni rivojlantirishdir. "Birinchi navbatda eng muhimini bajar" kabi an’anaviy rejalashtirish va ustuvorlikni belgilash qoidalari maktab psixologi uchun har doim ham ishlayvermaydi, chunki qaysi o’quvchi "muhimroq" ekanligini hal qilish juda qiyin.
• Maktab okrugingizdagi samarasizlikni tartibga solishga yordam beradigan ayrim asosiy tashkillashtirish qoidalari mavjud. Kuzatib borish (tracking) tizimlarini yaratish bu ishni boshlash uchun ayni muddao.
• Agar ikkita hujjat yaratsangiz, baholash bo’yicha ish yuklamangizni boshqarish osonroq bo’ladi: (1) yil davomida o’tkazadigan barcha baholashlaringizni muhim tafsilotlari bilan kuzatib boradigan elektron jadval — Asosiy baholash jurnali va (2) barcha o’quvchilaringiz qachon uch yillik qayta baholashdan o’tishi kerakligini ko’rsatadigan Asosiy uch yillik kalendar.
• Asosiy baholash jurnali ham tashkiliy vosita sifatida, ham qonuniy muddatlar ichida baholashlarni tugatish bo’yicha harakatlaringizni hujjatlashtirish usuli sifatida xizmat qiladi.
• Asosiy uch yillik kalendar yilingizni rejalashtirishga yordam beradi, bu orqali baholashlarni har oylarga tengroq taqsimlashingiz, uch yillik sanalaringiz va yillik IEP sanalaringiz mos kelishini ta’minlashingiz, shuningdek haftalik va kunlik vazifalar ro’yxatingizga yo’nalish berishingiz mumkin.
• Yakkama-yakka maslahatlashuv, xabar olish, inqirozli holatlardagi maslahat va boshqa aralashuvlar kabi o’quvchilar bilan qilingan ishlaringizning maxfiy jildlarini yuritish hamda ularni hujjatlashtirish xuddi baholashlaringizni hujjatlashtirish kabi muhimdir. Yaxshi hujjatlashtirish ko’pincha aralashuv rejangizni yo’naltiribgina qolmay, kelajakda biror o’quvchi bilan ishlashingiz yuzasidan norasmiy yoki huquqiy surishtiruvlar paydo bo’lsa, sizni himoya qiladi.
• Barcha maktablaringizdagi baholash faoliyatingiz, boshqa rollaringiz va ma’muriy vazifalaringizni bir varaq qog’ozda bittada ("snapshot" tarzida) qamrab oladigan haftalik vazifalar ro’yxatini tuzishni o’ylab ko’ring. Sizning ro’yxatingiz ko’pincha vaziyatga qarab o’zgarib turadigan ob’yekt bo’lgani uchun, kunlik ro’yxatingizdagi vazifalarni bajarishda ko’proq moslashuvchanlikka ega bo’lasiz, sababi, siz o’zingizga tanlash uchun bir nechta variantlarni taqdim etgan bo’lasiz. Kunlik ro’yxatingizdan albatta qilinishi "shart bo’lgan" bir-ikkita ishni belgilab olishni va asosiy e’tiborni shularga qaratishni unutmang.
• Iloji boricha, maktabdagi ish kuningizning dastlabki ikki soatini o’zingizning asosiy vazifangizni bajarishga sarflang. Aksariyat hollarda bu vazifa baholash va hisobot yozishdan iborat bo’ladi. Test o’tkazish va hisobot yozish uchun "muqaddas ikki soat"ni ajratib olish asosiy vazifangizda, yoki vaqt jihatidan eng qat’iy talab qo’yiladigan rolingizda olg’a siljishingizga yordam beradi.
• Agar muddatlarga ulgurmayotgan bo’lsangiz yoki kunlaringizni qanchalik samarali rejalashtirmang, baribir muddatlarga ulgura olmasligingizni sezsangiz, qiynalayotganingizni tan olishdan qo’rqmang. Rahbaringizdan maslahat so’rang va birgalikda harakatlar rejasini tuzib chiqing.

MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR

1. Maktab psixologi sifatidagi ishingizga tizimdagi qaysi muammolar eng ko’p ta’sir qiladi? Maktab okrugingizdagi Byurokratiya maxluqi qanday ko’rinishga ega? Agar siz hali maktab okrugiga ishga kirmagan bo’lsangiz, Byurokratiya maxluqini jilovlashda qanday muammolar eng katta qiyinchilik bo’ladi deb kutyapsiz?
2. Maktablardagi qog’ozbozlikni tartibga solish va samarasiz tizimlarga qarshi kurashishda yordam beradigan qanday tashkiliy vositalardan foydalanyapsiz? Ushbu bobdagi qaysi vositalar sizning shaxsiy vaziyatingizda yordam berishi mumkin deb o’ylaysiz?
3. Moslashuvchanlik maktab psixologlari uchun eng asosiy kuchli tomonlardan biri hisoblanadi. Bunga qo’shilasizmi? O’zingizning moslashuvchanligingizni qanday qilib o’stirishingiz (rivojlantirishingiz) mumkin?
4. Sizning okrugingizda baholash yo’llanmalari va baholash natijalari qanday qilib hujjatlashtiriladi, kuzatib boriladi va saqlanadi yoki jildlarga tikiladi? Ushbu bobda taqdim etilgan vositalardan birortasi hozirgi tizimga to’g'ri keladi deb o’ylaysizmi? Agar shunday bo’lsa, ularni o’z ishingizga qanday qilib integratsiya qilishni (qo’shishni) tasavvur qilyapsiz?
5. O’zingizni Byurokratiya maxluqi bilan kurashadigan inson sifatida ko’rasizmi yoki u bilan raqsga tushadigan odam sifatidami? Buni yoki bunisini qilgan aniq holatlaringizni hamda bu o’zingiz va o’zingiz ishlaydigan o’quvchilar uchun qanday natija berganini muhokama qiling.