Tarjimon nomidan kirish so’zi

Marianna Kampning ushbu tadqiqoti mustaqillikning ilk yillarida, jamiyat sovet tuzumidan keyingi keskin iqtisodiy va ijtimoiy pallada turgan bir paytda O‘zbekiston aholisining kundalik yashab qolish uchun kurashlarini aks ettirgan. Muallif murakkab statistik rakurslardan chekinib, oddiy insonlar — toshkentlik ziyolilar, buxorolik dehqonlar hamda Mo‘ynoq va Farg‘ona xotin-qizlarining fikrlarini o‘rganadi. Fokus-guruhlarda qatnashgan turli hudud va tabaqa vakillarining iqrorliklari orqali an’anaviy gender rollari, ya’ni erkakning oilaning ta’minotchisi va ayolning ro‘zg‘or tutuvchi sifatidagi o‘rni, yangi bozor iqtisodiyoti sharoitida qanday o‘zgarishlarga uchragani tahlil qilinadi.

Matnda uchraydigan «moki savdosi», «og‘ir yuk ko‘tarish» va «mardikorlik» kabi tushunchalar shunchaki iqtisodiy atamalar emas, balki butun bir avlod vakillarining, xususan, oila farovonligi yo‘lida o‘z yelkasiga ulkan ma’naviy va jismoniy mas’uliyat olgan ayollarning dardi hamda matonatidan darak beradi.

Muallif: Marianna Kamp
Tarjimon: Manzura Xusnidinova
Tahrirchi: Maxfiratbegim Azizi
Asl manba: Marianne Kamp, Gender Ideals and Income Realities: Discourses about Labor and Gender in Uzbekistan. Nationalities Papers, Vol. 33, No. 3, September 2005

O‘zbekistonda 1990-yillar bandlik, daromad xavfsizligi va pul topish imkoniyatlarida sezilarli hamda ba’zan keskin o‘zgarishlar olib keldi. 1996 va 1997-yillarda mamlakatning turli millat, hudud va ijtimoiy tabaqalariga mansub fuqarolaridan iborat fokus-guruhlar bilan aynan mehnat va daromad muhokamasi chog‘ida “o‘tish davri” g‘oyasi aniq namoyon bo‘ldi: hayot bir paytlar normal edi va qachondir yana normal bo‘ladi, ammo hozircha hech narsa aniq emas. Ushbu guruhlarda “o‘tish davri” g‘ayritabiiy holat degan umumiy hissiyot hukmron edi; bu “moki savdosi” (chelnok savdosi — odamlarning guruh bilan qo’shni davlatlardan kichik miqdorda mahsulotlar olib kelib ko‘cha yoki mayda rastalarda sotishni ifodolovchi atama) orqali daromad topish uchun gender meyorlarini buzgan ayollarga nisbatan bildirilgan tanqidlarda ham lo’nda shaklda o‘z aksini topdi.

Ushbu loyiha uchun O‘zbekistondagi og‘zaki tarix respondentlari orasida intervyu bergan tadbirkor Mukarram Yusupova fokus-guruhlar stenokgrammalarida ham aks etgan g‘oyalarni bildirdi: o‘tish davri ham erkaklar, ham ayollar uchun yangi imkoniyatlar ochdi hamda gender rollariga ta’sir ko‘rsatdi, lekin gender tushunchalari va kutilmalarida baribir muayyan barqarorlik saqlanib qoldi. 1970-yillarning oxirida tikuvchilik va kashtachilik fabrikasida ishlash hamda uni boshqarish bo‘yicha ta’lim olgan Yusupova, turmush o‘rtog‘ining nogironlik nafaqasiga qo‘shimcha daromad keltirish uchun uyda bolalari bilan o‘tirib, xususiy tartibda tikuvchilik qildi. 1991-yildan so‘ng, shaxsiy biznesni boshlash imkoniyati tug‘ilgach, o‘z tikuvchilik korxonasini barpo etdi. 1997-yilda u 43 kishini, shu jumladan turmush o‘rtog‘ini ham ish bilan ta’minladi. Yusupova o‘z intervyuyeriga shunday dedi:

“Hozirgi kunda jamiyat ham, oila ham ayol kishining mehnatiga muhtoj; o‘ylashimcha, u biror tashkilotda ishlashi kerak. Ayol kishining oila iqtisodiyotiga ham, farzand tarbiyasiga ham qo‘shadigan hissasi katta…

… Ayol sifatida uydan tashqarida ishlayotganimdan xursandman. Lekin uyda men — ayolman. Qaynota-qaynonam, turmush o‘rtog‘im, farzandlarim bor. Uyda ayollik vazifalarimni o‘zim bajaraman. Tashqarida esa, ayol kishi, eng avvalo, shaxs sifatida tan olinadi.”

Yusupova o‘z zimmasidagi qo‘shaloq yukni tabiiy holdek qabul qilgan bo‘lsa-da, ayollarning uydan tashqarida ishlashga bo‘lgan ehtiyoji ortib borayotganini ta’kidlagan boshqa kishilar uning bu qarashiga qo‘shilmadilar. Shoir va davlat arbobi Erkin Vohidov shunday fikr bildirdi: «Yozuvchilarimizdan biri «Temir xotin» degan asar yozdi; uning asosida film olishdi va sahnalashtirishdi. Unda yozilganlari ayni haqiqat edi: ayollarimiz rostan temirdan yaralgan bo‘lsa kerak». Temuriylar davlat muzeyi direktori, olim Nozim Habibullayev o‘tish davrida ayollarning tutgan o‘rni borasida ikkilanishini izhor etdi:

Endilikda ayollarimiz — huquq va erkinlikka erishganlari ham — oddiy hayot kechirishni, eri ortidan yurishni, qozon-o‘choq boshida bo‘lishni va farzand tarbiyalashni istamoqdalar… Albatta, ular mehnat qilishda, ishlashda davom etadilar… biroq ularning oldidagi asosiy maqsad — tarbiya va o‘choqboshini asrashdir. Majburiyatlarning barchasi ham oilada, ham ishda namoyon bo‘ladi; bu ular uchun, shubhasiz, qiyin kechadi. Ammo o‘ylaymanki, kelajakda hammasi o‘z iziga tushadi va ayollar o‘ziga tegishli o‘rinni egallaydi.

O‘tish davridagi beqarorlikning bir qismini «ayolning o‘ziga tegishli o‘rni» qayerda ekanligi borasidagi kelishmovchiliklarda ko‘rish mumkin edi. Bu o‘rin Yusupova hamda Mo‘ynoqdagi fokus-guruhda qatnashgan qoraqalpog‘istonlik ayollar ta’kidlaganidek, ish joyida, oilani ta’minlashdami? Yoki Buxorodagi fokus-guruhda qatnashgan ko‘plab tojik erkaklari istaganidek, uydami? Yoki moki savdosida tovarlar olib kelish va ularni bozorlarda sotish uchun yo‘llarda yurishdami? Ayollarning uzoq masofa va chegaralar oshib harakatlanishi hamda ularning bozor rasta-peshtaxtalarida, yangi tijorat do‘konlarida namoyon bo‘lishi o‘zgarib borayotgan iqtisodiy tizimning yaqqol belgisi edi, bu holat ko‘plab fokus-guruh qatnashchilarini tashvishga solardi. Sherali bu norozilikni eng keskin tarzda ifodaladi: «Ilgari, SSSR davrida biz ayollarimizni (moki savdosi) safarlarga qo‘yarmidik? Erkaklar xotinlari uyda o‘tirib, bolalarni tarbiya qilishlariga yetarli darajada pul topa olardi. Bugun esa vaziyat boshqacha; ayollar og‘ir yuklar ko‘tarib yo‘l yurish va o‘z ishini yuritishga majbur bo‘lmoqda».

O‘zbekistonda o‘tkazilgan fokus-guruh muhokamalarida ishtirokchilardan so‘nggi o‘n yil ichida hayotning qaysi jihatlari qiyinlashgani so‘ralganda, javoblarda ish bilan bog‘liq masalalar alohida o‘rin tutdi. Yetarli bo‘lmagan daromad, daromad manbalaridagi o‘zgarishlar va oilani ta’minlash bilan bog‘liq kuchli tashvish ishtirokchilar sanab o‘tgan qiyinchiliklar ro‘yxatining eng yuqori qismidan joy oldi. Ish masalasidagi muhokamalarda bir ziddiyat kuzatildi: o‘zbek erkaklari va rus ayollari o‘zlarini ishlaydigan inson deb bilishsa-da, ko‘pincha o‘zlarini o‘zbek ayollari bilan taqqoslab, ularning uydan tashqarida ishlashini odatiy hol emas, balki istisno deb hisoblashlari sezilib turardi. Bunga qarama-qarshi o‘laroq, o‘zbek ayollari birinchi navbatda o‘zlarini ishlaydigan va pul topishga jiddiy qiziqadigan insonlar sifatida ko‘rsatishgan. Shu bilan birga, o‘zbek ayollari daromad topish muhimligini ta’kidlashsa-da, erkaklarining o‘zi kabi, ular ham o‘zbek erkaklarini oila boquvchisi sifatida tilga olardilar.

Fokus-guruh ishtirokchilarining aksariyati daromad beqarorligini o‘zlari duch kelayotgan asosiy qiyinchiliklardan biri deb bilgan. Postsovet O‘zbekistonining o‘zgarib borayotgan iqtisodiy sharoitida ish topish yoki uni saqlab qolish, ish haqi hamda davlat subsidiyalarini o‘z vaqtida olish va inflyatsiya ta’siriga moslashish bilan bog‘liq xavotirlar ishtirokchilarni daromad yetishmovchiligini yengib o‘tishga qaratilgan strategiyalar haqida so‘z yuritishga undadi. Daromad tanqisligi sharoitida vaziyatdan chiqish strategiyalarini tanlash — masalan, bozorda savdo qilish, ishni o‘zgartirish, mehnat migratsiyasiga chiqish, yashash joyini ko‘chirish yoki tejamkorlik qilish kabi choralar — ijtimoiy tabaqa, jins va etnik mansublik omillari ta’sirida shakllangan.

Ushbu tadqiqotda “Estoniya, Ukraina va O‘zbekistonda o‘zlikni anglash va ijtimoiy masalalar” nomli hamkorlikdagi ilmiy loyiha doirasida o‘tkazilgan fokus-guruhlar va og‘zaki tarix (oral history) materiallaridan foydalaniladi. Bu orqali mehnat va daromadga oid qarashlarning gender, etnik va sinfiy jihatlari tahlil qilinadi. Ishning birinchi qismida O‘zbekistondagi erkaklar va ayollarning (o‘zbeklar, tojiklar, qoraqalpoqlar va ruslarning) o‘zgarayotgan bandlik va daromad sharoitlariga munosabati ko‘rib chiqiladi; bunda fokus-guruhlarda tilga olingan moslashish strategiyalari va daromad topishning muqobil usullari, shuningdek, ayrim hollarda moslashish strategiyalari haqida sukut saqlash holati tahlil qilinadi. Bu esa bozorga bo‘lgan munosabatni muhokama qilishga yo‘l ochadi: qaysi guruhlar “bozorga kirish”ni imkoniyat deb bilgani, qaysilari esa bozorni ijtimoiy mavqening yo‘qotilishi bilan bog‘lagani o‘rganiladi. Xususan, ayollarning bozor faoliyatiga kirishishi daromad topishning an’anaviy usullari davomi sifatida ham, shuningdek, moki savdosi bilan shug‘ullanish holatida gender me’yorlaridan chekinish sifatida ham talqin qilinishi mumkin. Nihoyat, ishtirokchilarning “Kim ko‘proq aziyat chekadi: erkaklarmi yoki ayollar?” degan savolga bergan javoblari O‘zbekistonda daromad borasidagi real vaziyat va ideallashtirilgan gender rollari o‘rtasidagi tafovutlar muhokamasiga asos bo‘ladi.

Gender va oila iqtisodiyotiga oid ko‘plab madaniyatlararo tadqiqotlar quyidagi taxmindan boshlanganki, ularga ko‘ra, global kapitalistik tizimda shakllangan patriarxat umumiy gender modelini yuzaga keltirgan; unda erkaklar "oilaning asosiy boquvchisi" hisoblanadi, ayollar esa iqtisodiy jihatdan erkaklarga qaram bo‘lib qoladi va natijada oilaviy hamda ijtimoiy munosabatlarda erkaklarga nisbatan kamroq vakolatga ega bo‘ladi. Sovetcha talqindagi marksizm ayollarning bo‘ysunuvchi mavqeda bo‘lishini gender masalasi emas, balki sinfiy masala deb hisoblagan; 1920-yillarda Kommunistik partiya nazariyotchilari "ayollar masalasi" sotsializm qurilishi, sinfiy qarama-qarshiliklarning bartaraf etilishi va ayollarning haq to‘lanadigan mehnat faoliyatiga jalb qilinishi orqali hal etiladi, deb hisoblashgan. Biroq, ushbu nazariya ayollar zimmasidagi "ikki karra yuk"ni (ham ish, ham ro‘zg‘or mas’uliyatini) bartaraf eta olmadi va ayollarning mehnat bozoridagi yuqori ishtiroki boshqaruv lavozimlarida ham shunga mos ravishda yuqori ulushga ega bo‘lishini ta’minlamadi. Joan Xuber bu haqda shunday deydi:

Bir qarashga (marksistik feminism) ko‘ra, ayollar faqat sinfiy jamiyatlardagina kamsitiladi; gender shunchaki sinfiy tabaqalanishning bir qismidir, xolos. Boshqa bir qarash (sotsialistik feminism) esa jinsiy mansublikning o’zi birlamchi va asosiy sinfiy bo‘linish deb hisoblagan. Marksning qarashlari noto‘g‘ri emas, balki noto‘liq edi. Biroq amalda gender tabaqalanishi patriarxal sotsializmda ham, patriarxal kapitalizmda ham deyarli bir xil ko‘rinishga ega. Xalq demokratiyasi mamlakatlari va G‘arb demokratiyalarining har ikkisida ham erkaklar bolalar parvarishi va uy ishlarida kam ishtirok etadilar.

O‘zbekistonda sovet sotsialistik iqtisodiyotidan kapitalizmni unsurlarini o‘z ichiga olgan iqtisodiyotga o‘tish yuz berayotgan bir sharoitda jamiyat iqtisodiyoti, oila iqtisodiyoti va gender o‘rtasidagi munosabatlar murakkabdir. Sotsializm oilaviy iqtisodiyotni qay darajada o‘zgartirdi? To‘liq sotsializmning tugashi va bozor munosabatlarining kuchayishi O‘zbekistonda gender tushunchasini qanday shakllantirdi? Islom dini O‘zbekistonda oilaviy iqtisodiy munosabatlar va gender haqidagi tasavvurlarga qay darajada ta’sir ko‘rsatdi? Rae Lesser Blumberg Uchinchi dunyo ayollarini taqqoslash orqali gender tabaqalanishini muhokama qilar ekan, gender tabaqalanishida iqtisodiy omillarga alohida urg‘u beradi, lekin shuni ham ta’kidlaydiki, ushbu…

masala yagona sababga bog‘liq emas… Iqtisodiy rivojlanish darajasi o‘xshash bo‘lgan turli Uchinchi dunyo xalqlari orasidagi gender rollari bo‘yicha qarashlar, madaniy amaliyotlar, sotsializatsiya modellari, huquqiy tizimlar va turmush tarzining boy xilma-xilligini kuzatarkanmiz, gender tabaqalanishini faqat iqtisodiy omillar bilan to‘liq izohlash mumkin, deb bo‘lmaydi.

O‘zbekistonda iqtisodiy rivojlanish darajasi shahar va qishloqlar hamda hududlar o‘rtasida turlicha bo‘lsa-da, gender va oilaviy iqtisodiyotga oid qarashlar o‘zbeklar va tojiklar orasida turli ijtimoiy qatlamlarda deyarli bir xil, ruslar orasida esa bundan ancha farq qiladi. Ya’ni, bir xil iqtisodiy sharoitlarda ham madaniy va etnik tafovutlar genderga oid tasavvurlarni hamda oilaviy iqtisodiyotning amaldagi holatini shakllantiradi.

Aksariyat islom jamiyatlari ayollarning uy tashqarisidagi faoliyatiga ma’lum darajada shubha bilan qaraydi. Garchi o‘zbek va tojik ayollari uchun 1920-yillardan buyon ta’lim olish, uy tashqarisida ishlash va ijtimoiy hayotda qatnashish odatiy holga aylangan bo‘lsa-da, ko‘plab markaziy osiyoliklar turmushga chiqmagan qizlar o‘z uyidan uzoqda yashamasligi kerak, deb hisoblaydi; shuningdek, ayollarning erkak hamrohligisiz uzoq masofaga safar qilishi xavotirli holat sifatida qabul qilinadi.

O‘zbeklar va tojiklar orasida erning oilani oziq-ovqat va boshpana bilan ta’minlovchi shaxs sifatidagi ideali kuchli mavqega ega. Ham o‘zbek erkaklari, ham ayollari ko‘pincha shunday ijtimoiy me’yorni tilga olishadi: bozorga borish, oila byudjetidagi eng katta xarajatni tashkil etuvchi hamda ko‘tarishga eng og‘ir va mashaqqatli bo‘lgan mahsulotlarni — go‘sht, kartoshka, guruch va boshqa asosiy oziq-ovqatlarni sotib olib, uyga keltirish — o‘zbek erkaklarining vazifasidir. Ular buni ko‘pincha og‘ir yuk ko‘tarib yuradigan rus ayollari qiyofasiga qarama-qarshi qo‘yib tasvirlaydilar (Aslida, bozorga borib kelayotgan o‘zbek ayollarini ham og‘ir yuk ko‘targan holda tez-tez uchratish mumkin, ammo aynan o‘sha ideal tasvir va tushuncha gender masalasidagi bahs-munozaralarga asos bo‘lib xizmat qiladi). Og‘zaki tarix bo‘yicha o‘tkazilgan suhbatlarda Habibullayev va Vohidov ham ushbu ijtimoiy me’yorlarga to‘xtalib o‘tishdi. Habibullayev shunday dedi: “Biz musulmon mamlakatimiz… ayollarga munosabat borasida o‘z mezonlarimiz bor… hatto oddiy vaziyatlarda ham ayol kishiga og‘ir yuk ko‘tarishga ruxsat berilmagan”. Vohidov o‘zbeklardagi gender me’yorlarini tanqid qilib, o‘zbek erkaklari o‘z vazifalarini faqat uy tashqarisida ishlash, deb bilishlarini va hovli ichidagi ishlarda yordam bermasliklarini ta’kidladi: “pul topib kelish, bozordan xarid qilish, yuklarni uyga tashish, uy-joyni ta’mirlab turish — bularning barchasi erkaklar zimmasida edi… ular hech qachon supurgi ushlamagan, hech qachon kapgirga qo‘l urmagan”. O‘tish davri qiyinchiliklari islomiy gender me’yorlarining zaiflashuvi misolida yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Fokus-guruh ishtirokchilaridan biri Muhabbatning aytishicha: “Hozir ayollar savdo-sotiq bilan shug‘ullanyapti, bozorga chiqib, kartoshka va shu kabi narsalarni sotish uchun erkaklardan ham og‘irroq yuklarni ko‘tarib yuribdi”.

Kasb-hunar, mashg‘ulot va daromad manbalarining namoyon bo‘lishi

Uy xo‘jaligini institut sifatida baholashda Immanuel Vallerstayn va Joan Smit uy xo‘jaliklari ish haqi yoki maoshli mehnatdan tashqari boshqa ko‘plab manbalardan daromad olishlarini kuzatdilar va “ikkinchi iqtisodiyot” haqidagi adabiyotlar “davlat tomonidan tartibga solinadigan” doiradan tashqarida sodir bo‘ladigan ko‘p qirrali iqtisodiy faoliyatga” e’tibor qaratganini qayd etishgan. Uy xo‘jaliklari daromadni “ish haqi, bozor savdosi (yoki foyda), ijara, transfert va o‘z ehtiyojlari uchun mahsulot yetishtirish (yoki bevosita mehnat sarfi)” orqali oladilar. Sovet davrida ko‘pchilik o‘z tirikchiligining bir qismini ikkinchi iqtisodiyotda topgan bo‘lsa-da, fokus-guruh ma’lumotlari 1990-yillarning o‘rtalarida O‘zbekiston aholisi ish haqi yoki maosh ko‘rinishidagi daromadni boshqa daromad manbalari bilan borgan sari ko‘proq to‘ldirgani yoki ularni butunlay boshqasi bilan almashtirganini ko‘rsatadi. Sovet davrida har doim ham ma’qullanmagan bozor faoliyati qayta qurish davrida o‘sdi va 1991-yilda mustaqillikka erishgandan keyin gullab-yashnadi. Ko‘plab fokus-guruh ishtirokchilari qo‘shimcha ish bilan shug‘ullanish va iloji boricha ko‘proq pul topish erkinligini so‘nggi o‘n yilning asosiy afzalliklaridan biri sifatida ta’rifladilar. Ammo bozor faolligining ortishi ehtiyoj bilan ham bog‘liq edi: sotsialistik iqtisodiyotdan o‘zgartirilgan iqtisodiyotga o‘tish bandlikda beqarorlikni keltirib chiqardi; inflyatsiya tufayli ish haqi yashash xarajatlariga yetib ololmadi va eskirgan moliyaviy tizim ishchilarni maoshsiz qolishiga yoki maoshlarining qarzdorlikka aylanishiga olib keldi.

Ushbu loyiha uchun 1996-yilda O‘zbekistonda o‘tkazilgan 12 ta fokus-guruh to‘rtta turli etnik guruh hamda ziyolilardan tortib jamoa xo‘jaligi (kolxoz) xodimlarigacha bo‘lgan ijtimoiy qatlam vakillarining qarashlarini o‘rganish maqsadida tanlab olingan edi. O‘zbekistondagi tadqiqot uchun tanlangan guruhlar quyidagilardan iborat edi: Toshkent shahridan oliy ma’lumotli o‘zbek erkaklari va ayollari (asosan mutaxassislar/ziyolilar), Farg‘ona viloyati qishloqlaridan o‘rta ma’lumotli yoki o‘rta ma’lumoti bo‘lmaganlar (xizmatchilar va kolxozchilar) hamda Buxoro viloyati qishloqlaridan shunday ma’lumotga ega bo‘lgan o‘zbek erkaklari va ayollari (kolxozchilar va mayda savdogarlar). Shuningdek, guruhlar tarkibiga Toshkentdan o‘rta ma’lumotga ega rus erkaklari va ayollari (erkaklar — zavod ishchilari, ayollar — xizmatchilar yoki mutaxassislar); Buxorodan o‘rta ma’lumotga ega tojik erkaklari va ayollari (xizmatchilar, ishchilar va mutaxassislar) hamda Orol dengizi yaqinidagi ekologik jihatdan og‘ir ahvoldagi Mo‘ynoq shahridan o‘rta ma’lumotga ega yoki o‘rta ma’lumoti bo‘lmagan qoraqalpoq erkaklari va ayollari (konserva zavodi ishchilari va ishsizlar) o‘rin olgan edi.

Ushbu loyiha fokus-guruhlaridagi qatnashchilar o‘zlarini tanishtirganlarida, ularning o‘zlarini namoyon etishlari hamda mehnat va daromad topishga bo‘lgan munosabatlarida muayyan tafovutlar ko‘zga tashlandi. Ba’zi qatnashchilar o‘z kasblari yoki olgan mutaxassisliklari haqida gapirgan bo‘lsalar, boshqalari hozirgi rasmiy mashg‘ulotlari haqida, yana boshqalari esa amaldagi daromad manbalari haqida gapirishdi. Toshkentlik o‘zbek ayollari guruhida qatnashchilarning barchasi o‘zlari ta’lim olgan mutaxassislik bo‘yicha ishlayotgan edilar va ular hozirgi faoliyatlari haqida so‘z yuritdilar. Shuningdek, farg‘onalik o‘zbek erkaklari va ayollari, buxorolik tojik erkaklari va ayollari, buxorolik o‘zbek erkaklari va ayollari, toshkentlik rus erkaklari hamda qoraqalpoq erkaklari va ayollarining barchasi o‘zlarini yo hozirgi rasmiy mashg‘ulotlari yoki hozirgi ishsizlik maqomlari bilan tanishtirishdi — ishsizlik holati ayniqsa qoraqalpoq erkaklari orasida eng ko‘p tarqalgan edi. Ushbu holatda ikkita e’tiborga molik istisno mavjud edi: toshkentlik o‘zbek erkaklari o‘z kasblari yoki egallagan mutaxassisliklari haqida gapirishdi, lekin faqat yarmigina tanishtiruv chog‘ida hozirgi ishini tilga oldi. Toshkentlik rus ayollari esa tanishtiruv jarayonida olgan ta’limi va hozirgi amaldagi ishi o‘rtasidagi farqni ajratib ko‘rsatishdi. Suhbatlar davomida ayrim qatnashchilar ta’kidlagan mashg‘ulotlari va ularning haqiqiy daromad manbalari o‘rtasidagi tafovutlarni oshkor qilishdi: buxorolik o‘zbek ayollari o‘zlarini tanishtirishayotganda egallab turgan lavozimlarini aytib o‘tishgan edi; biroq keyinchalik, ulardan to‘rt nafari, jumladan, o‘zini vaqtincha ishsiz yoki tug‘ruq ta’tilida deb da’vo qilgan ikki nafari, aslida qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish hamda ularni bozorda sotish orqali kun ko‘rishayotganini oshkor qilishdi.

Moslashuv: sinf, gender va etnik mansublik

Fokus-guruh qatnashchilarining o‘z mehnat faoliyati haqidagi mulohazalarini o‘rganishda o‘zaro bog‘liq bo‘lgan ikkita qiziqarli jihat ko‘zga tashlanadi. Birinchidan, biz o‘tish davri tufayli bandlikdagi uzilishlarning amaldagi manzarasi hamda oliy ma’lumotli o‘zbek ayollari kabi bandlik darajasi hayratlanarli darajada barqaror bo‘lib qolgan guruhlar mavjudligini ko‘ramiz. Ikkinchidan, biz guruh qatnashchilarining o‘zlarini mehnatkash/ishchi sifatida namoyon etishlarini hamda o‘z kasbi bo‘yicha ishlash (ma’naviy qoniqish), pul topish, barqarorlik va moslashuvchanlikka turlicha darajada ahamiyat berishlarini kuzatamiz. Umuman olganda, ham etnik mansublik, ham tabaqa (sinf) kesimida qatnashchilarning mustaqil O‘zbekistondagi bandlik beqarorligiga qarshi kurashish usullariga mos keladi (korrelyatsiya qiladi), ammo gender bunday moslikni ko‘rsatmaydi. Erkaklar ham, ayollar ham rasmiy daromadlarning kamayishiga moslashish uchun bir xil turdagi strategiyalarni muhokama qilishdi, biroq ular hozirgi daromad holatlari va o‘zlarining ideallashtirilgan gender rollari o‘rtasidagi tafovutdan kelib chiqqan norozilikni ochiq ifoda etishdi.

Iqtisodiy muammolar, jumladan, ishsizlik, ish haqi bo‘yicha qarzdorlik va inflyatsiya har bir fokus-guruhda tilga olindi. Shunday bo‘lsa-da, deyarli har bir fokus-guruhda kamida bir yoki ikki qatnashchi bozor iqtisodiyotiga o‘tishni yangi imkoniyatlar manbai sifatida baholadi. Boshqalar esa bu yangi imkoniyatlar yo jozibasiz, yo hamma uchun ham ochiq emasligini ta’kidlashdi. Masalan, buxorolik o‘zbek ayollari — bozordan jalb qilingan sakkiz nafar qishloq ayolidan iborat guruh boshqa guruhlarga qaraganda savdo-sotiqning afzalliklarini aytishga ko‘proq vaqt ajratishdi. Bozorda sabzavot sotadigan nafaqaxo‘r Muhabbat harakat qilgan har bir kishi yaxshi yashashi mumkinligini ta’kidladi: «Odamlar maosh yetarli emas, kam deyishadi. Mening fikrimcha, agar yerda ishlasangiz, yerdan oltin unib chiqadi… men issiqxona qilganman; unda nima yetishtirilsa, bozorga olib chiqamiz». Fotima esa bozor uchun mahsulot yetishtirish hammaning ham qo‘lidan kelavermasligini aytdi. Masalan, uning yeri sho‘rlanish natijasida yaroqsiz holga kelgan edi. Muhabbat unga javoban: « Unda yer olish uchun qo‘lingizdan kelgan barcha ishni qilishingiz kerak; taqinchoqlaringizni sotib bo‘lsa ham yer oling!» — dedi. Nogironlik nafaqasiga chiqqan Muhabbat davlat subsidiyalari ham kam, ham kechikib berilishidan shikoyat qildi. Bu barcha fokus-guruhlarda uchragan umumiy shikoyat edi. Biroq Muhabbat o‘z nafaqasiga qaram emasligi ko‘rinib turardi; uning shaxsiy xo‘jaligidan keladigan daromadi faqat tirikchilik o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan miqdordan ancha yuqori edi — bunga uning vaqt va resurslarni sarflagani hamda uddaburonligi sabab bo‘lgan.

Fokus-guruh qatnashchilari iqtisodiy muammolarni yengish uchun uchta asosiy strategiyani ko‘rsatib o‘tdilar: ko‘chib o‘tish, tejamkor bo‘lish va yangi daromad manbalarini topish. Ushbu muqobil variantlar orasida yangi joyga ko‘chib o‘tish faqat Mo‘ynoqda muhokama qilindi, ammo boshqa guruhlar mehnat migratsiyasi va savdo-sotiq maqsadida uzoq masofalarga safar qilish haqida gapirishdi. Erkaklarga qaraganda ko‘proq ayollar tejamkorlik haqida fikr yuritishdi, biroq bu mavzu davlat maoshiga kun ko‘radiganlar — «byudjet xodimlari» orasida ham tez-tez o‘rtaga tashlandi. Qo‘shimcha daromad manbalari bo‘yicha muhokamalar daromad topish imkoniyatlarini ijtimoiy va shaxsiy jihatdan maqbul yoki nomaqbul deb qabul qilish atrofida bordi.

Mo‘ynoq Orol dengizining janubiy chekkasida joylashgan bo‘lib, dengiz 1970-yillardan beri qurib bormoqda. 1980-yillarning boshlariga kelib, dengizdan Mo‘ynoqdagi baliq konserva zavodlari uchun baliq ovlanmaydigan bo‘lib qoldi. Qoraqalpoq erkaklari guruhining ko‘pchiligini ishsizlar, aftidan, sobiq konserva zavodi ishchilari tashkil etardi. Ushbu guruhda ishsizlik, tirikchilik qilish usullari yoki muqobil daromad manbalari haqida shaxsiy mulohazalar deyarli yo‘q edi. Ishtirokchilar ishsizlik masalasini faqat ijtimoiy nuqtai nazardan muhokama qilib, ish topa olmayotgan yoshlar taqdiridan xavotir bildirishdi. Aksincha, Mo‘ynoqdagi qoraqalpoq ayollari (ulardan bittasidan tashqari hammasi fabrika yoki idorada ishlardi) o‘z ishsizliklarini doimiy holat emas, balki vaqtinchalik majburiy ta’til deb baholadilar. Erkaklar ham, ayollar ham kamdan-kam keladigan maoshni kutishdan boshqa biror maqbul yechim ko‘rmadilar. Daromadni to‘ldirish uchun nega chorva boqmasliklari so‘ralganda, erkaklar mablag‘ yo‘qligini ta’kidlashdi:

Karimboy: «Uni qanday boqish mumkin? Pul kerak, har yili yem-xashak sotib olish kerak. Hatto Mo‘ynoqning o‘zida ham hech qayerda yem yo‘q. Topsangiz ham, qimmat».

Shuningdek, Mo‘ynoq ayollari ham hududning sho‘rlangan tuprog‘i va qurg‘oqchilik sharoiti tufayli o‘z ehtiyoji yoki bozor uchun mahsulot yetishtirishni imkonsiz ekanini ta’kidlashdi.

Daulena: «Bu yil suv yetarli bo‘lmagani uchun ekinlar o‘smadi. Biz pomidor va qovoq ekkan edik, ular dastlab juda yaxshi o‘sayotgandi, lekin suv tanqisligi sababli hammasi qurib qoldi».

Sakkiz nafar qoraqalpoq erkakdan besh nafari ishsiz ekanligini aytgan bo‘lsa-da, ehtimol, ular norasmiy ishdan topiladigan haqiqiy daromad manbalari haqida gapirishni istamagandirlar. Biroq Mo‘ynoqdagi umumiy qashshoqlik va imkoniyatlarning yo‘qligini hisobga olsak, bu ehtimoldan yiroq ko‘rinadi. Ham erkaklar, ham ayollar Mo‘ynoqning hal etib bo‘lmas ishsizlik muammosiga yechim sifatida qo‘shimcha ish topishni emas, balki O‘zbekistonning boshqa hududlariga ko‘chib o‘tish haqida so‘z yuritdilar.

Ish topish maqsadida ko‘chib o‘tish muqobil yo‘l sifatida faqat Mo‘ynoq guruhlarida tilga olindi. Ikkita rus guruhida (toshkentlik rus erkaklari va toshkentlik rus ayollari) qatnashchilar Rossiyaga doimiy ko‘chib o‘tish haqida o‘ylashayotgan edi. Ular buni ishsizlikka yechim sifatida emas (chunki ko‘pchilik o‘zlarining iqtisodiy sharoitlarini Rossiyadagidan ko‘ra yaxshiroq deb hisoblardi) balki o‘zlarini begonasirash hissidan  xalos bo‘lish hamda farzandlariga yaxshiroq kelajak yaratish vositasi sifatida ko‘rishardi.

Boshqa guruhlarda (o‘zbeklar va tojiklar) qatnashchilar vaqtincha migratsiya qilish yoki savdo-sotiq qilish maqsadida safarga chiqish haqida gapirishdi, ammo hech kim o‘z tug‘ilib o‘sgan hududini doimiy ravishda tark etish masalasini tilga olmadi. Ular mehnat migratsiyasini kamdan-kam tilga olishdi; bir ayol buni oddiy ishchi uchun emas, balki yuqori malakali mutaxassis uchun imkoniyat sifatida ta’rifladi. Aziza o‘zining ilmiy tadqiqotchi bo‘lgan turmush o‘rtog‘i Angliya, Belgiya va Germaniyadagi laboratoriyalarda ishlaganini aytib o‘tdi: «So‘nggi uch-to‘rt yildan beri biz qisman xorijga ketgan turmush o‘rtog‘im ishlab yuborayotgan mablag‘ evaziga yashayapmiz» (toshkentlik o‘zbek ayollari). E’tiborga molik, ammo hayron qolarli bo‘lmagan jihati shundaki, ruslar Sovet Ittifoqining parchalanishini ularning safar qilish imkoniyatlarini cheklab qo‘ygan hodisa, deb bilgan bo‘lsalar, o‘zbeklar va tojiklar o‘qish yoki ishlash uchun xorijga chiqish imkoniyatlarining ortishini mustaqillik keltirgan ijobiy o‘zgarish sifatida e’tirof etishdi.

Ko‘pchilik fokus-guruh qatnashchilari ish haqi va subsidiyalar bo‘yicha qarzdorlik hamda inflyatsiyadan shikoyat qilishdi. Davlat byudjetidagi tashkilotlarda ishlaydigan fokus-guruh qatnashchilari (ya’ni “byudjet sohasi xodimlari”) uchun inflyatsiya xarid qobiliyatini keskin pasaytirib yubordi. Byudjet sohasi xodimlari va davlat subsidiyalariga qaram bo‘lgan ayollar vaziyatdan chiqish yo‘li sifatida tejamkorlikka e’tibor qaratdilar. Ular non va xamir ovqatlarini (masalan, lag‘mon xamirini) tayyor mahsulot sifatida sotib olish o‘rniga, o‘zlari tayyorlashlari haqida gapirdilar. Ular farzandlariga sifatliroq import qilingan kiyim-kechaklar o‘rniga faqat mahalliy ishlab chiqarilgan, arzon sifatli kuyimlarni olib bera olayotganliklaridan shikoyat qilishdi (Toshkent, Farg‘ona va Buxoro o‘zbek ayollari hamda Buxoro tojik ayollari). Bir necha ayol to‘ylar va boshqa marosimlarning xarajatlarini tilga oldi; Dildora cheklangan daromad bilan ham ushbu marosimlar uchun pul jamg‘arish kerak deb hisoblasa, Aziza va Zebo oilaning ozgina daromadini farzandlarni yetarlicha oziqlantirishga sarflagan ma’qulroq, deb ta’kidlashdi. Aziza Dildoraga shunday dedi: «Siz farzandingizga biror narsa olmaysiz yoki o‘n so‘m o‘rniga besh so‘m sarflab, arzonini olasiz. Siz farzandingizning rizqidan, ovqatidan tejaysiz!» dedi. U shuningdek, xarajatlar ustuvorligini ifodalash uchun diniy tushunchalardan foydalandi: «Muqaddas Kitobda (Qur’onda) aytilganki, oiladan hisobidan olinib, Xudo yo‘lida sarflash qurbonlik sifatida qabul qilinmaydi» (buxorolik tojik ayollar).

Nega ushbu fokus-guruhlardagi ayollar tejamkorlik haqida gapirishgan-u, erkaklar gapirishmagan? Fokus-guruhlarda bildirilgan fikrlardan shuni anglash mumkinki, kundalik xarajatlarni boshqarishda ayollar erkaklarga qaraganda ko‘proq bevosita nazoratga ega. O‘zbek va tojik erkaklari bozordan asosiy oziq-ovqat mahsulotlarini ko‘tarib kelishsa-da, kiyim-kechak va o‘quv qurollarini sotib olish, maktab xarajatlari hamda kommunal to‘lovlarni to‘lash va marosimlar uchun pul jamg‘arish ishlarini ayollar bajaradi. Muhabbat o‘z oilaviy iqtisodiyotini shunday tasvirlaydi: «Erim hech qachon mening maoshim haqida “Qancha topasan, uni nima qilasan?” deb so‘ramaydi… Shuning uchun men uning maoshi bilan o‘zimnikini birga qo‘shib ishlataman». Buning ustiga, tejamkorlik ba’zi ayollar uchun yagona tanlov bo‘lishi mumkin; ham ayollar, ham erkaklar ayollarning qo‘shimcha daromad topish imkoniyatlarini erkaklarnikiga qaraganda cheklanganroq, deb hisoblashgan. O‘z fokus-guruhidagi boshqa ayollar kabi Gulchehra ham shunday deydi: «Qishloq ayollari uchun ish o‘rinlari yo‘q… Pul topish uchun ular dalaga chiqishadi, lekin bu ishga yaxshi haq to‘lanmaydi… Qishloqlarda uddaburon ayollar savdo-sotiq bilan shug‘ullanishadi» (farg‘onalik o‘zbek ayollari). Ayrim erkaklar ham turli sabablarga ko‘ra ayollarning ish topishi erkaklarga qaraganda qiyinroq ekanini ta’kidlashdi:

Misha-1: «Erkaklarda pul topish uchun imkoniyatlar ko‘proq».

Andrey: «Jismoniy ish kuchiga talab yuqori, shuning uchun erkak kishiga ish topish osonroq» (toshkentlik rus erkaklari).

Rahmon: «Erkak kishi ish topish uchun xohlagan joyiga ketishi mumkin. Ayol kishi uchun esa ish topish qiyinroq» (toshkentlik o‘zbek erkaklari).

Abdusattor: «Erkaklar tirikchilik o‘tkazishning biror yo‘lini doim topa oladi. Ammo erning qilgan har qanday ishi xotinining hayotini o‘zgartirib yuborishi mumkin». (buxorolik o‘zbek erkaklari).

Shunday qilib, tejamkorlik haqidagi muhokamalarning gender jihatdan farqlanishini ikkita omil belgilaydi: ayollar tejamkorlik haqida erkaklarga qaraganda ko‘proq gapirishadi, chunki ular ro‘zg‘or xarajatlarining ko‘proq qismini nazorat qilishadi va ularning muqobil daromad manbalarini topish imkoniyatlarida muayyan cheklovlar mavjud.

Ayollar va qoraqalpoqlar qiyinchiliklarni yengish usuli sifatida tejamkorlik yoki ko‘chib o‘tish haqida gapirgan bo‘lsalar-da, O‘zbekistondagi barcha etnik guruhlarga mansub erkaklar ham, ayollar ham asosiy chora sifatida qo‘shimcha daromad manbalarini (masalan, ikkinchi ish yoki savdo orqali) topishni ta’kidladilar (bunda istisno tariqasida mo‘ynoqlik qoraqalpoqlarni ko‘rsatish mumkin, chunki ular uchun bunday imkoniyatlar deyarli mavjud emasdek ko‘rinadi). Shoir Erkin Vohidov o‘zbeklarni ijtimoiy majburiyatlarini bajarish uchun doimo qo‘shimcha daromad izlaydigan xalq sifatida ta’riflagan: «O‘zbeklar hech qachon shunchaki ishga borib-kelish bilan kifoyalanmagan. Ularda qandaydir qo‘shimcha daromad manbai bo‘lgan. Yo uyda hunarmandchilik bilan shug‘ullanishgan, yoki dehqonchilik qilishgan, yoxud oshxona tashqarisidagi hovlida bog‘dorchilik bilan band bo‘lishgan». Ko‘plab fokus-guruh qatnashchilari Shoiraning quyidagi fikrini qo‘llab-quvvatladilar: «Bugungi kunda asosiy ishidan tashqari yana boshqa biror ish bilan shug‘ullanadigan, ya’ni tadbirkorlik, tijorat qiladiganlar yaxshi yashamoqda» (Buxoro tojik ayollari). Muxtor va boshqalar ikkinchi ishga kirish orqali daromadni oshirish haqida to‘xtalishdi: «Byudjet tashkiloti xodimi o‘z maoshini olishi kerak, ammo ololmayapti. Shu sababli u asosiy ishidan tashqari qo‘shimcha ish topishga majbur bo‘lmoqda. Masalan, tungi qorovul bo‘lib ishlashga to‘g‘ri kelyapti” (buxorolik tojik erkaklari). Rus millatiga mansub Yuliya o‘z tajribasi bilan o‘rtoqlashdi: «Men 22 yil davomida Loyihalash institutida ishladim, keyin esa maosh to‘lash to‘xtatildi. Shunda shifoxonaga ishga o‘tdim va uchta lavozimni egallab, ikkita maosh oladigan bo‘ldim» (toshkentlik rus ayollari).

Deyarli har bir fokus-guruhda qatnashchilar maosh yoki subsidiyalarga qaramlikdan xalos bo‘lishning muqobil yo‘llari haqida gapirishdi, biroq ular maqbul deb bilgan strategiyalar sinfga va ma’lum darajada etnik mansublikka qarab farqlanardi. Barcha guruhlar (qoraqalpoqlardan tashqari) «bozorga chiqish» haqida gapirdi, biroq ikkala rus guruhi hamda o‘zbek va tojik guruhlaridagi ko‘pchilik ushbu muqobil yo‘lga nisbatan keskin salbiy munosabat bildirdi. O‘zbek va tojik guruhlari vakillari, ayniqsa, o‘qituvchilar va yuqori malakali mutaxassislarning bozorga kirib borishini qattiq qoraladilar. O‘zi ham o‘qituvchi bo‘lgan Maryam shunday dedi: «Axir, ular orasida ma’ruzachilar va professorlar ham bor. Men ularning ko‘pini taniyman… qo‘shnilarim — hammasi bozorga chiqadi. Nahotki uyalishmasa? Shunday unvonlarga ega bo‘la turib, qo‘lida tovar bilan bozorda o‘tirish… Albatta, ular uyalishadi, lekin oilasini boqishga boshqa iloji qolmagan» (toshkentlik o‘zbek ayollari). Yuqori malakali mutaxassislarning oddiy savdogarlik darajasiga tushib qolishini nomaqbul va sharmandali holat sifatida qarash boshqa guruhlarda ham o‘z aksini topdi. Ajablanarlisi shundaki, tarkibida o‘qituvchilar ko‘pchilikni tashkil etgan toshkentlik o‘zbek erkaklari guruhi o‘qituvchilarning bozorga chiqishi masalasiga umuman to‘xtalmadilar; darhaqiqat, ular past maoshlarga moslashish bo‘yicha o‘zlarining shaxsiy strategiyalarini zarracha ham muhokama qilishmadi.

Sukunatni talqin qilish juda qiyin; u faqat fokus-guruhlarni taqqoslash jarayonida, ya’ni biror holatni aynan “sukunat” deb atash o‘rinli bo‘lgan vaziyatda, yaqqol namoyon bo‘ladi: masalan, biror mavzu guruhlarning katta qismida ko‘tarilgani holda, boshqalarida umuman tilga olinmaydi. Daromad yetishmovchiligi va qiyinchiliklarni yengish choralari O‘zbekistondagi fokus-guruhlar muhokamasida shunchalik keng tarqalgan mavzu ediki, toshkentlik o‘zbek erkaklar guruhida bu boradagi shaxsiy tajribalar haqida hech qanday so‘z ochilmagani yaqqol ajralib turardi. Boshqa barcha guruh ishtirokchilari ish haqida gapirganda uni asosan daromad topish va tirikchilik o‘tkazish nuqtayi nazaridan yondashgan bo‘lsalar, asosan o‘qituvchilardan iborat bo‘lgan toshkentlik o‘zbek erkaklar guruhi o‘z kasblarini keng ko‘lamli ijtimoiy tanqid uchun asos sifatida ishlatib, ta’limga bo‘lgan qiziqish va e’tiborning pasayib borayotganidan shikoyat qilishdi. Ularning suhbatida pedagoglarga xos dunyoqarash shunchalik ustunlik qilardiki, agar ishtirokchilardan biri haqiqatan ham “bozorda savdo qilish” orqali tirikchilik o‘tkazayotgan bo‘lsa ham, buni ochiq aytishdan o‘zini tiyishga majbur bo‘lgandek tuyulardi. Shunday bo‘lsa-da, ular tijoratga nisbatan xushlamaslik kayfiyatini bildirishdi hamda maktab o‘quvchilarining darslarga qiziqmay qo‘yganidan va buning o‘rniga vaqtlarini bozorda ota-onalariga tirikchilik qilishda yordam berib o‘tkazayotganlaridan ayniqsa qattiq afsusda ekanliklarini izhor etishdi.

Garchi fokus-guruh a’zolarining aksariyati bozorni qoralab, uni chayqovchilar va o‘g‘rilar muhtoj xalq hisobiga boyiydigan, hatto kasallik tarqatadigan joy deb hisoblasa-da, savdo-sotiq sohasida faol bo‘lishga chaqiruvchilar ham topildi. Zavod ishchisi Boymurod toshkentlik o‘zbek erkaklaridan iborat guruhdagi o‘qituvchilarni hozirgi davrga imkoniyatlar pallasi sifatida qarashga undadi:

“Savdogar bo‘lasizmi yoki kichik ustaxona ochasizmi — hech kim sizni hibsga olmaydi… Yutuqqa erishganlar — dangasa emas, balki mehnatkash insonlardir… Tadbirkorlar orasida ayollar ham bor… Millioner bo‘lib ketgan odamni yomon ko‘rishning hojati yo‘q. Agar harakat qilsangiz, talabni qondirishga intilsangiz, beparvolik qilmay, mehnat qilsangiz, hammasi yaxshi bo‘ladi!”

Buxoro viloyatidagi bozordan jalb qilingan qishloq hududlaridagi o‘zbek erkaklari va ayollari qo‘shimcha ish bilan shug‘ullanish hamda o‘z mahsulotlarini bozorda sotish erkinligini kolxozda yoki davlatning kam maoshi evaziga ishlashga nisbatan ijobiy o‘zgarish sifatida baholadilar. Ular bozor uchun sabzavot yetishtirish maqsadida yer sotib oldilar yoki issiqxonalar qurdilar; bozorga uchun kiyim-kechak tikdilar; masalan, bir kishi esa vino zavodida ishlab, maoshini vino shaklida olar hamda uni bozorga olib chiqib sotardi. Olti farzandning otasi bo‘lmish Nozim ismli bir kishi olti nafar farzandidan ikki nafarini maktabdan olib ketganini aytib o‘tdi: "Ehtiyoj tufayli ikki farzandimni sakkizinchi sinfni tugatgach, ishga yuborishga majbur bo‘ldim" (buxorolik o‘zbek erkaklari). Buxorolik o‘zbek erkaklari guruhi va toshkentlik o‘zbek erkaklari o‘rtasidagi farq yaqqol ko‘zga tashlanadi: toshkentliklar orasida farzandlarini maktabga yuborish o‘rniga bozorda ishlashga qo‘yib bergan ota-onalar keskin qoralangan bo‘lsa-da, Nozimning farzandlarini ishga yuborish haqidagi so‘zlari o‘zlarining moliyaviy muammolari va ularni hal etish yo‘llari haqida ochiq-oydin gapirgan erkaklar guruhi tomonidan hech qanday ajablanishga sabab bo‘lmadi. O‘zbek va tojik millatiga mansub ziyolilar (xizmatchilar)  ustunlik qiladigan guruhlarda bozordan daromad olish ijtimoiy mavqening jiddiy pasayishi sifatida qabul qilingan va u yerda “savdogarlar” hamda “chayqovchilar” faoliyatini tartibga solishga chaqiriqlar yangragan. Aksincha, qishloq hududlaridan kelgan buxorolik o‘zbek erkaklari yangi vaziyat hech bo‘lmaganda ularga nisbatan tartibga solinmagan tarzda pul ishlash imkonini berganidan mamnun edilar.

Garchi aksariyat o‘zbek va tojik ayollari (buxorolik o‘zbek ayollari bundan mustasno) “bozorga chiqish”ni yoqimsiz ish deb bilishsa-da, ular ikki xil tadbirkorlik faoliyati haqida ijobiy fikr bildirishgan. Bu ayollarning ko‘pchiligi shaxsiy buyurtmalar asosida yoki bozor uchun tikuvchilik yoki pishiriq tayyorlash bilan shug‘ullangan va o‘z guruhlaridagi boshqa ayollarni ham qo‘shimcha daromad topish maqsadida shu ishlarni qilishga undaganlar. Sovet davrida ko‘plab o‘zbek ayollari rasmiy iqtisodiyotda ishlamagan bo‘lsalar-da, “Guldasta” tikuvchilik korxonasi asoschisi Mukarrama Yusupova singari, uy sharoitida sotish uchun an’anaviy kiyimlar tikish va kashtachilik bilan shug‘ullanishgan Daromad olish maqsadida tikuvchilik qilish hech kimning odob-axloq me’yorlariga zid kelmaydi: ayollar o‘z mahsulotlarini bozorda sotishlari mumkin, lekin buyurtma asosida kiyim tikish yoki tayyor mahsulotni boshqalarga topshirish orqali bundan chetlanishlari ham mumkin; qolaversa, bunday kiyim-kechaklarni sotish “og‘ir yuk ko‘tarish” yoki uzoq masofalarga qatnash kabi ishlar bilan bog‘liq emas. Erkaklar ishtirokidagi fokus-guruhlarda “bozorga chiqish” o‘z xo‘jaligida yetishtirilgan mahsulotni sotishni anglatgan va muayyan kasb orqali tirikchilik qiluvchilar uchun bu holat ijtimoiy mavqening pasayishi sifatida qabul qilingan. Ayollar tadbirkorlikka erkaklarga qaraganda ijobiyroq munosabatda bo‘lishgan; ularning ayrimlari, xuddi erkaklar kabi, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini sotishgan bo‘lsa-da, ko‘pchiligi sovet davrigacha bo‘lgan davrda ham, sovet davrida ham ayollar uchun oila daromadini oshirishning maqbul usuli hisoblangan tikuvchilik faoliyatini davom ettirish va kengaytirish bilan shug‘ullanishgan.

Rus ayollari ham xuddi o‘zbek va tojik ayollari singari daromadlarini oshirish zarurligini ta’kidladi, biroq o‘zbek va tojik ayollaridan farqli o‘laroq, ular ish yoki kasbni o‘zgartirish haqida ko‘p gapirib, tadbirkorlik bilan shug‘ullanishga kamroq e’tibor qaratdi. Ularning aksariyati so‘nggi yillarda ish o‘rnini o‘zgartirgan edi va buning sabablari sifatida nafaqat moddiy manfaat, balki qiziqish hamda ma’naviy qoniqish istagi ham tilga olindi. Bu holatni Nina eng aniq ifodalab berdi. U mutaxassisligi bo‘yicha fizik edi, ammo hozirgi holati haqida shunday dedi: “Men mukammallikka intilyapman. Hozir boshqa tilda gaplashish imkoniyatim bor. Turkiya elchixonasidan ish topdim; ingliz tilini o‘rganishni, yaxshi tashqi ko‘rinishga ega bo’lish, qimmatbaho do‘konlarga borishni, pul topishni va hayotimni mazmunli o‘tkazishni istayman”. Biroq boshqalar ishni va daromad manbaini o‘zgartirish zarurati ayollarni o‘zlariga yoqmaydigan ishlarni qilishga majbur qilayotganidan shikoyat qildilar. Daryo: “Maktabimizning o‘quv ishlari bo‘yicha direktori Turkiya kompaniyasiga ishga kirdi — pol yuvuvchi bo‘lib!.. Bu juda kamsituvchi holat! Dahshatli! Avvaliga u yig‘lab yurdi!” Nina esa shunday qo‘shimcha qildi: “Pul topish jarayonida u nimadirni — ayollik latofatini yo‘qotmoqda”. Rus ayollari savdo-sotiq bilan shug‘ullanishga, ya’ni do‘kon yoki savdo shoxobchalarida ishlashga nisbatan kuchli norozilik bildirdilar, ammo Yuliya bu qarashni o‘zgartirishga chaqirdi: “Nega biz uchun bu shunchalik qiyin? Ruhiyatimizni o‘zgartirishga qiynalamiz. Savdo peshtaxtasi ortida turishdan uyalamiz, vaholanki, og‘ir jismoniy mehnat tufayli yiqilib tushishdan uyalmaymiz”.

Har bir fokus-guruhdan so‘nggi o‘n yillikdagi ijtimoiy muammolardan qaysidir millat vakillari boshqalarga qaraganda ko‘proq aziyat chekayotgani yoki yo‘qligi haqida so‘raldi. Shu o‘rinda rus ayollari o‘zlarining ishchi va oila boquvchisi sifatidagi rollari bilan o‘zlari tasavvur qilgan o‘zbek ayollarining rollari o‘rtasida keskin taqqoslashlar o‘tkazishdi:

Yuliya: Musulmon ayollar kamdan-kam hollarda ishlaydilar. Ularning turmush tarzi boshqacha: er oilani ta’minlash bilan shug‘ullansa, xotin uy va bolalar tashvishi bilan band bo‘ladi. Bu holat doim shunday bo‘lib kelgan… Ruslarda, rus oilalarida esa vaziyat boshqacha. Odatda, er ham, xotin ham oila byudjetiga pul olib kiradi, buning ustiga ayollar o‘z vazifalarini ham bajaradilar.

Daryo: O‘zbek erkaklari pul topishni biladilar. Bu yerda, ya’ni O‘zbekistonda ular rus erkaklariga qaraganda osonroq pul topa oladilar.

Larissa: Yaqinda shunday farmon chiqdi: butun umri davomida ishlagan pensioner ayol agar yana ishlasa, unga maoshining faqat yarmi to‘lanadi. Hech bir o‘zbek ayoli bazaviy maoshdan 2–2,5 baravar ko‘p haq evaziga ishlamagan… Yaqinda yana bir qaror chiqdi: unga ko‘ra, uzoq vaqt davomida ishlamagan, ammo qog‘ozda ishda deb ko‘rsatilgan har qanday shaxs ishdan bo‘shatilishi shart… Shu bilan birga, ular (o‘zbek ayollari) sayohatlarga borishmoqda.

O‘z ahvolini o‘zbek ayollariniki bilan taqqoslaganda — ularning tasavvuridagi o‘zbek ayollari erlarining ta’minotida yashaydigan, sayohatlarga chiqadigan uy bekalaridan iborat edi — rus ayollari o‘zlarini to‘liq bandlik asosida ishlaydigan va daromad topadigan, shu bilan birga, iqtisodiy o‘tish davrining noaniqliklari ta’sirini o‘zlarida to‘liq his qilayotgan shaxslar sifatida namoyon etishdi. Tojik va o‘zbek ayollari rus ayollari haqidagi o‘z qarashlarini muhokama qilishmadi, biroq ularning o‘zlarini daromad topuvchi shaxslar sifatida ko‘rsatishi ruslarning o‘zbek ayollarini “vaqtini chog‘ o‘tkazuvchi (ishlamaydigan) tabaqa” degan tasavvuriga mutlaqo zid keladi. Ushbu ikki tasavvur o‘rtasidagi tafovutni qisman shu bilan izohlash mumkinki, ko‘plab o‘zbek ayollari ham o‘tmishda, ham hozirgi paytda rasmiy ishga joylashish orqali emas, balki xususiy faoliyat yuritish orqali daromad topib kelishgan.

Ideallar va gender rollari

Fokus-guruh a’zolariga so‘nggi o‘n yillikdagi qiyinchiliklar erkaklarga ko‘proq ta’sir qildimi yoki ayollargami, degan savol berildi. Ularning javoblari ishtirokchilarning genderga oid ideallarini baholashga, pirovardida esa ushbu ideallar va voqelik o‘rtasidagi farqni taqqoslashga imkon berdi. Barcha guruhlardagi erkaklarning aksariyati ayollar ko‘proq aziyat chekayotganini ta’kidladi; ozchilik qismi esa erkaklar va ayollar teng darajada qiynalayotganini aytdi. Erkaklarning hech biri erkaklar ko‘proq aziyat chekayotganini aytmadi. Ayollar guruhlarida javoblar turlicha bo‘ldi: uchala guruhdagi o‘zbek ayollari erkaklar ko‘proq qiynalayotgani yoki erkaklar va ayollar teng darajada aziyat chekayotganini aytishdi, ozchilik qismi esa ayollar ko‘proq qiynalayotganini ta’kidladi. Tojik ayollari orasida javob berganlar kam bo‘ldi va ular o‘z fikrlarini “ayollar ko‘proq qiynaladi” hamda “ikkisi ham teng darajada qiynaladi” degan qarashlar o‘rtasida taqsimladilar. Toshkentlik rus ayollari, odatda, avvallari erkaklar og‘irroq ahvolda bo‘lgan bo‘lsa-da, hozirgi paytda ayollar qiyinroq vaziyatga tushib qolganiga qo‘shilishdi. Mo‘ynoqdagi qoraqalpoq ayollari esa bu borada ikkilanmadilar: ayollar erkaklarga qaraganda ko‘proq aziyat chekayotgan edilar.

Rus erkaklari hamda o‘zbek va tojik erkaklari va ayollari erkak kishini oilani ta’minlovchi (ro‘zg‘or tebratuvi), ayol kishini esa asosiy vazifasi farzandlarni parvarish qilish bo‘lgan ona haqidagi qat’iy shakllangan tasavvurga tayanib fikr yuritishdi. Ushbu guruhlardagi erkaklar o‘tish davrida ayollarga qiyinroq bo‘layotganini ta’kidlashdi, chunki uy va bolalar uchun mas’ul bo‘lgan shaxs sifatida ularning tashvishlari ko‘proq edi:

Boymurod: Farzand tarbiyasi ham, oila tashvishi ham ayolning zimmasida. Erkak kishi topganini uyga olib keladi. Agar xotini aytsa, oziq-ovqat olib keladi. Erkak kelib-ketib yuradi, ammo bolalarni kiyintirish va ovqatlantirish ayolning vazifasi. (Toshkentlik o‘zbek erkaklar)

Yura-1: Erkak kishi shunchaki pul olib keladi… ayol esa pulni qanday qilib to‘g‘ri sarflash va ishga ketayotgan erini qanday kiyintirib yuborish haqida doim o‘ylab yuradi. (Toshkentlik rus erkaklar)

Har bir guruhda kamida bitta erkak ayollarning ham uyda, ham uydan tashqarida ishlashi, shu sababli ularning zimmasida ikki barobar og‘ir yuk borligini ta’kidladi. Qoraqalpoq guruhidagi erkaklar ayollarning uy tashqarisida ishlashini tabiiy hol deb bilishdi. Boshqa guruhlardagi erkaklar ham ayollarning uydan tashqarida ishlashi haqida gapirishdi, ammo ayrimlari buni odatiy hol emas, balki og‘ir iqtisodiy vaziyat tufayli yuzaga kelgan holat deb baholadilar:

Sherali: Ilgari, SSSR davrida xotinlarimizni (savdo-sotiq uchun) safarga chiqararmidik? Erkaklar yetarli darajada pul topib, xotinlarining uyda qolib, bolalar bilan shug‘ullanishini ta’minlay olardi. Hozir esa vaziyat boshqacha; ayollar og‘ir yuk ko‘tarib safarga chiqishga va o‘z tijoratlarini qilishga majbur bo‘lishmoqda. (Buxorolik tojik erkaklar)

Xayrulla: Hammaga qiyin… erkaklarga ham, ayollarga ham. Agar erkak pul olib kela olsa — yaxshi; aks holda, ayol kishi buni o‘z zimmasiga olishiga majbur bo‘ladi. (Buxorolik tojik erkaklar)

Bir necha o‘zbek va tojik erkaklari o‘z guruhlaridagi keng tarqalgan qarashlarga qarshi chiqib, ayollar ham erkaklar kabi ko‘p ishlashini hamda "ikki karra yuk", ya’ni ham uy tashqarisidagi ish, ham uy-ro‘zg‘or tashvishlari tufayli ular erkaklarga qaraganda og‘irroq ahvolda ekanliklarini ta’kidladilar.

Erkaklar ko‘proq aziyat chekyaptimi yoki ayollarmi, deb so‘ralganida, qoraqalpoq guruhi vakillaridan tashqari, ko‘pchilik ayollar erkaklar oila boquvchisi ekanligini, erkaklar oilani ta’minlay olmaganlarida esa ayollar aziyat chekishini aytib javob berdilar. Qoraqalpoq guruhi esa bu borada ajralib turadi:

Ayparsha: Farzandlarni u dunyoga keltiradi. Erkaklar kabi ko‘p ishlaydi. Pul topadi. ​​Ayolning yelkasida og‘ir yuk bor. Barcha qiyinchiliklarni u ko‘taradi.

Esemgul: Hamma narsa ayollarga bog‘liq. Ovqatni ayollar tayyorlaydi, kiyim-kechak tashvishini ham ular qiladi. Shu sababli, oilani ayol boshqaradi. (mo‘ynoqlik qoraqalpoq ayollari)

Qoraqalpoq ayollari o‘zlarini oilaning asosiy ta’minotchilari deb bilishgan. Aksincha, boshqa barcha guruhlardagi ayollar erkaklarni ta’minotchi, o‘zlarini esa yordamchi yoki ko‘makchi deb bilishga moyil edilar:

Yuliya: Avvallari ayollar omadsizliklarga ko‘nikib, barcha yukni o‘z yelkalarida ko‘tarib yurishardi. Ammo hozir ular (erkaklar) o‘z dunyoqarashlarini o‘zgartirdilar va hayotga biroz boshqacha munosabatda bo‘la boshladilar. Garchi ayollar og‘ir va noxush vaziyatlarga chidamliroq bo‘lsalar-da, hozirda erkaklar tashabbusni o‘z qo‘llariga olib, biznes bilan shug‘ullana boshladilar.

Masha: Erkak intellektual mehnat bilan band bo‘ladi, rafiqasi esa unga ma’naviy madad beradi. Umuman olganda ishlar shu tarzda kechadi. (Toshkentlik rus ayollari)

Toshkentlik o‘zbek ayollari guruhi vakillari boshqa guruhlardagi ayollarga qaraganda erkakning oila boquvchisi sifatidagi rolini ko‘proq ta’kidladilar. Umidaning oilaviy daromad haqidagi fikrlari oilaviy daromadga oid ideallar va uning amalda sarflanishi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ko‘rsatib beradi. U ham, uning turmush o‘rtog‘i ham erkak kishi oila boquvchisi ekanligidan kelib chiqib ish tutishardi: “Erkaklar oila haqida ko‘proq qayg‘uradilar. Oilani ta’minlash — ularning burchi… Agar men yuz so‘m, turmush o‘rtog‘im esa bir so‘m topsam ham, baribir, uning topgani muhimroq hisoblanadi” (toshkentlik o‘zbek ayollari). Aksariyat erkaklar bolalar farovonligi uchun eng ko‘p qayg‘uradigan shaxs sifatida ayollarni ko‘rsatgan bo‘lsalar-da, ayollarning ayrimlari erkaklarni nafaqat oila boquvchisi, balki bolalar uchun o‘zlaridan ko‘ra ko‘proq mas’ul shaxslar deb bilishardi:

Laylo: Oila farovonligi, asosan, erkakning zimmasidagi mas’uliyatdir. Masalan, u oilani ta’minlashi kerak. Bolalar tarbiyasida ham erkak yetakchi rol o‘ynaydi. Shu sababli, asosiy yuk erkaklar yelkasiga tushadi. (farg‘onalik o‘zbek ayollari)

Ammo Umida yana shunday ham ta’kidladi: "Agar erkaklar tirikchilik uchun pul topa olmasalar, bu bizga bosim yuklaydi".

Ko‘plab ayollar o‘z mehnatini erkaklarning muammolariga javob sifatida va oila daromadining teng huquqli manbai emas, balki qo‘shimcha vosita deb bilishardi:

Muhabbat: Hozir ayollar savdo qilishadi, bozorga chiqishadi, kartoshka va shunga o‘xshash narsalarni sotish uchun erkaklarnikidan ham og‘irroq yuklarni ko‘tarishadi.

Firuza: Xo‘sh, agar erkaklar uchun ahvol og‘ir bo‘lmasa, u nima uchun bozorga boradi? Erkaklar uchun qiyinroq; oilani qanday ta’minlashni bilmaslik og‘ir holat. Ularga yordam berish uchungina chiqasiz. (buxorolik o‘zbek ayollari)

O‘zbek va tojik ayollari "moki" savdosi bilan shug‘ullanuvchi ayollar haqida erkaklarchalik ko‘p gapirmadilar, ammo erkaklar singari, o‘zlarining savdodagi ishtiroki unchalik ma’qul holat emasligini, chunki bu og‘ir yuk ko‘tarishni talab qilishini ta’kidladilar.

Xulosa

Qoraqalpoq guruhlaridagi ayollar va erkaklar uchun gender rollari haqidagi umumiy fikrlar hamda ayollar va erkaklar mehnati haqidagi shaxsiy qarashlar o‘rtasida katta farq yo‘q edi. O‘zbek va tojik guruhlarida ayollar ishlash, daromad topish va oilani ta’minlash haqida ko‘p gapirdilar; Mukarrama Yusupova singari ko‘pchilik ayollar ham o‘z manfaati, ham jamiyat manfaati yo‘lida uydan tashqarida ishlashlari kerak deb hisoblardilar. Biroq, gender masalasidagi umumiy fikrlarida ular erkaklarni oila boquvchisi sifatida ideal darajada tasvirlardilar. Ba’zi ayollar, ayniqsa boquvchisi bo‘lmagan ayollar ishlashi kerakligini ta’kidlagan bo‘lsalar-da, ular ayollar erkaklarga yordam berish uchungina ishlashlari kerak degan fikrni ilgari surdilar. Ularning o‘zlarini ishchi va ta’minotchi sifatida ta’riflashlari ularning me’yoriy qarashlariga zid kelardi. Rus guruhida ham ayollarning ayrimlari erkaklarni boquvchi deb bilishardi; ularning suhbatida ayollar mehnati tirikchilik vositasi sifatida emas, balki o‘zini namoyon qilish va qoniqish manbai sifatida idealizatsiya qilinardi. Larissa daromadi pastligidan shikoyat qilib, shunday dedi: “Daromad masalasini olaylik. Turmush o‘rtog‘im yaxshi pul topadi. ​​Ammo uchalamiz ham uning maoshiga kun kechiramiz. Gap o‘zim uchun katta daromad ta’minlash istagida emas. Shunchaki, oladigan maoshim bajargan ishimga mos bo‘lishini istayman xolos» (toshkentlik rus ayollari).

Rus, tojik va o‘zbek guruhlaridagi erkaklarning aksariyati ideallashtirilgan gender munosabatlari borasidagi o‘z qarashlarini ayollarnikidan farqli ravishda ifodaladilar. O‘zbek ayollari erkaklarni oila ta’minotchisi va oila uchun mas’ul shaxslar deb bilgan bo‘lsalar, barcha guruhlardagi erkaklar ayollarni farzandlar uchun, o‘zlarini esa oilaga daromad keltirish uchun mas’ul deb hisobladilar. Ba’zi erkaklar ayollarning ham uydan tashqarida ishlab, oilaga daromad keltirayotganini ta’kidlagan bo‘lsalar-da, ko‘plab o‘zbek va tojik erkaklari ushbu haqiqatdan noqulaylik tuyayotganliklarini bildirishdi. Tirikchilik qilish maqsadida “moki savdosi” bilan shug‘ullangan ayollar alohida qoralandilar; bunga sabab ular erkaklar og‘ir yuk ko‘tarib, oilani oziq-ovqat bilan ta’minlaydigan ideal oila tuzilmasini ochiq-oydin buzganliklari hamda ayollarning harakatlanishini cheklovchi islomiy me’yorlarga amal qilmaganliklari edi.

Gender, mehnat va oila daromadi bo‘yicha fokus-guruhlarimiz taqdim etgan ma’lumotlardan shunday xulosaga kelishimiz mumkinki, ko‘plab erkaklar va ayollar O‘zbekistondagi o‘tish davri mehnat sharoitini g‘ayritabiiy hamda sovet davridagi holatdan keskin farq qiluvchi o‘zgarish deb bilganlar. Unda ko‘proq pul topish erkinligini qadrlash va avvalgi daromad barqarorligining yo‘qolganidan afsuslanish tuyg‘ulari qorishib ketgan edi. Mehnat va daromad topish shakllarining o‘zgarishi bilan birga, gender rollarida ham o‘zgarishlar yuz berayotgan bo‘lishi mumkin. Boymurod ta’kidlaganidek: “Tadbirkorlar va yuqori lavozimlarni egallab turganlar orasida ayollar ham bor. Ular ham daromad topmoqdalar” (toshkentlik o‘zbek erkaklar). Ammo erkaklar orasida ayollarning nafaqat uy tashqarisida ishlashi, balki savdo maqsadida uzoq masofalarga qatnashi alohida xavotir uyg‘otgan. Nurbek shunday deydi: “Ro‘zg‘orning barcha yumushlarini ayol kishi qilganidan keyin, agar u pul topaman deb to‘rt-besh oy uydan yiroqda bo‘lsa, u (eri) nima qiladi?” (buxorolik tojik erkaklar). Ayollar orasida ham shunga o‘xshash noqulaylik hissi mavjud edi. Ayollar ishlamoqda, oilaga daromad keltirmoqda, lekin ularning er-xotinning oiladagi o‘rni va rollari haqidagi ideallari ularning bugungi hayotiy haqiqatlarini qo‘llab-quvvatlash uchun o‘zgargani yo‘q.

Qo‘shimcha izoh

Ushbu tadqiqot o‘tkazilganidan beri deyarli o‘n yil o‘tdi. Mazkur bo‘limdagi mulohazalarim rasmiy tadqiqotga emas, balki 1999–2003-yillar oralig‘ida O‘zbekistonda olib borgan suhbatlarim va kuzatuvlarimga asoslangan shaxsiy tajribam mahsulidir. Shu vaqt davomida “o‘tish davri” haqidagi qarashlar o‘z dolzarbligini yo‘qotdi. O‘zbekistonda bugungi kundagi qiyinchiliklarni “o‘tish davri” bilan oqlash yoki izohlash holatlari kam uchraydigan bo‘lib qoldi. Buning o‘rniga, qiyinchiliklar ko‘pincha noto‘g‘ri iqtisodiy siyosat, hukumat faoliyati, qo‘shni davlatlarning dushmanona siyosati (bu qarash davlat siyosati va davlatga qarashli OAV tomonidan targ‘ib qilinadi) hamda tashqi tomonlarning qiziqishi, sarmoyasi va yordami yetishmasligi bilan izohlanmoqda. Bu shunchaki vaqtinchalik bosqich ekanligi hamda O‘zbekiston baribir kapitalizm va demokratiyaga erishishi muqarrarligi haqidagi g‘oya oddiy aholi orasida tashqi “ekspertlar”ga qaraganda tezroq o‘z kuchini yo‘qotmoqda.

Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda ijtimoiy tabaqalanish yaqqol kuchaydi: ayrim shahar aholisining boyligi ortgan bo‘lsa-da, qashshoqlik chuqurlashdi, ayniqsa, qishloq joylarda. Fokus-guruhlardagi ko‘pchilikda dastlab umid uyg‘otgan bozor iqtisodiyoti g‘oyalariga nisbatan endilikda shubha-gumonlar kuchaygan. Hunarmandchilik ustaxonalari, tovar importi, kafelar yoki kichik do‘konlar kabi tadbirkorlik faoliyatiga sarmoya kiritganlarning aksariyati qiyin ahvolda qoldi; bunga hukumatning soliq siyosatining kengayishi, mahalliy darajadagi tartibsiz “soliqqa tortish” (har doim ham qonuniy bo‘lmagan, ba’zan esa shunchaki tovlamachilik ko‘rinishidagi) holatlarining ko‘payishi, xorijiy tovarlar importining cheklanishi va bojxona tariflarining oshirilishi, shuningdek, chegara o‘tish joylaridagi cheklovlar sabab bo‘ldi. Eng muhimi shundaki, O‘zbekistonda aholining katta qismi daromadlari oshmadi va shu sababli ko‘plab yangi bizneslarni saqlab qolish uchun zarur bo‘lgan ortiqcha mablag‘ (kapital) shakllanmadi.

Ijobiy jihatdan qaraganda, 1996-yildan 1990-yillarning oxirigacha O‘zbekistonning pul-kredit va bank tizimi barqarorlashdi hamda ish haqi, pensiya va subsidiyalarning kechikishi yoki to‘lanmasligi bilan bog‘liq shikoyatlar kamaydi; shunday bo‘lsa-da, juda past ish haqi evaziga qanday yashash mumkinligi borasidagi savollar hamon dolzarbligicha qolmoqda.

Vaziyatga moslashish usullarining ba’zilari o‘zgardi. O‘zbekistonga har gal tashrif buyurganimda, xorijda ishlagan yoki hozirda ishlayotgan oila a’zosi haqida so‘zlab beradigan odamlarga ko‘proq duch kelaman. O‘zbekistondan mehnat migratsiyasi turli yo‘nalishlarni qamrab oladi: Janubiy Koreya zavodlariga shartnoma asosida ishga ketuvchilar, Rossiyaga qurilish ishlariga boruvchilar, shuningdek, AQSh va Yevropaga sayyohlik vizasi bilan borib, u yerda qolib ketgan va taksi haydovchiligida yoki norasmiy sektorda ishlayotgan ko‘plab insonlar shular jumlasidandir. Malakali mutaxassislar uchun ham mehnat migratsiyasi dolzarb tanlov bo‘lib qolmoqda; ko‘plab ilmiy xodimlar xorijda vaqtinchalik yoki uzoq muddatli ish topishga intilishadi.

“Moki savdosi” endilikda tez-tez muhokama qilinadigan yoki tanqid ostiga olinadigan mavzu emas. Bu holat jamiyatda mayda savdo va u bilan bog‘liq safarlarning nafaqat erkaklar, balki ayollar uchun ham odatiy faoliyat sifatida qabul qilinganidan dalolat berishi yoki ushbu savdo turining qisqargani oqibati bo‘lishi mumkin. Xorijga safarlar, hatto qo‘shni mamlakatlarga borish ham ko‘plab cheklovlarga duch kelmoqda, bozordagi mayda savdo esa 1990-yillarning o‘rtalaridagi kabi daromadli hisoblanmay qo‘ydi. So‘nggi paytlarda shahar aholisi mardikorlikda, ya’ni kunlik yollanma mehnatda ayollar ishtirokining ortganini kuzatmoqda. Shaharlarda ish izlovchilar qurilish yoki boshqa jismoniy mehnat talab etiladigan ishlarga bir kunga yollanish umidida to‘planadigan maxsus joylar mavjud. Garchi bunday mardikor bozorlari mustaqillikdan oldin ham mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda ish izlovchilar soni ortdi va ular orasida ayollar ham ko‘pchilikni tashkil etadi. Hukumat statistikasi O‘zbekistondagi keng ko‘lamli ishsizlik va to‘liq band bo‘lmaslik muammolarini to‘liq aks ettirmasa-da, mardikor bozorlari yetarli daromadga ega bo‘lmaslik muammosini hal qilishning yana bir usuli sifatida namoyon bo‘lmoqda.

Izohlar

Ushbu tadqiqot 1996–1998-yillarda Michigan universitetining Rossiya va Sharqiy Yevropa tadqiqotlari markazi tomonidan Estoniya, Ukraina va O‘zbekistondagi olimlar bilan hamkorlikda hamda Ford jamg‘armasi va Yevroosiyo va Sharqiy Yevropa tadqiqotlari milliy kengashi grantlari ko‘magida amalga oshirilgan. O‘zbekistondagi hamkor tashkilot sotsiolog Alisher Ilhomov rahbarligidagi “Expert Research” (Ekspert tadqiqotlari) markazi bo‘lgan. Men ushbu loyiha doirasidagi fokus-guruhlar yoki og‘zaki tarixga oid intervyularda ishtirok etmaganman. Ushbu maqolada muhokama qilingan materiallar va masalalar bo‘yicha bilimim hamda ularga oid qarashlarim 1991–2003-yillar oralig‘ida O‘zbekistonda olib borgan shaxsiy tadqiqotlarimga, loyihani rejalashtirish va boshlashdagi ishtirokimga hamda o‘zbek tilidagi fokus-guruh materiallarini ingliz tiliga tarjima qilish jarayoniga asoslanadi.