Η μετα-οντολογική σκέψη του Αλέξη Καρπούζου αρνείται να θεμελιώσει την πραγματικότητα είτε σε μια πρωταρχική ουσία είτε σε μια υπέρτατη ενότητα, διότι κάθε θεμέλιο προϋποθέτει ήδη μια πράξη σύλληψης και σταθεροποίησης. Η ίδια η έννοια του θεμελίου ανήκει στο καθεστώς της διάκρισης και όχι στο πεδίο της πρωταρχικής δυναμικότητας. Εκεί όπου η φιλοσοφία της ουσίας και η φιλοσοφία της συνείδησης αναζητούν ένα αρχέγονο σημείο εκκίνησης, ο Καρπούζος τοποθετεί ένα πεδίο χωρίς αρχή, χωρίς εσωτερική ιεραρχία και χωρίς δυνατότητα αναπαράστασης. Δεν πρόκειται για μια «πριν» κατάσταση με χρονική έννοια, αλλά για μια μετα-λογική συνθήκη, στην οποία η έννοια του πριν και του μετά δεν έχει ακόμη συγκροτηθεί.

Η συνείδηση δεν αποκαλύπτει αυτό το πεδίο· αναδύεται εντός του ως μηχανισμός διάκρισης. Για να υπάρξει ως εγώ, η συνείδηση οφείλει να κόψει τη ροή, να παγώσει τη μεταβολή και να οργανώσει το συνεχές σε αντιθετικά σχήματα. Η πρώτη και βαθύτερη από αυτές τις σχάσεις είναι η διάκριση ζωής και θανάτου. Η διάκριση αυτή δεν είναι απλώς βιολογική ή υπαρξιακή· είναι η πρωταρχική οντο-γνωσιακή τομή μέσω της οποίας η συνείδηση εγκαθιδρύει τον εαυτό της ως κάτι που «είναι» απέναντι σε κάτι που «παύει να είναι». Ωστόσο, αυτή η τομή δεν αντιστοιχεί σε δύο πραγματικές καταστάσεις του όντος, αλλά σε δύο τρόπους φαινομενολογικής ανάγνωσης της ίδιας μεταμορφωτικής διαδικασίας.

Στο επίπεδο που προηγείται της παρατήρησης, δεν υπάρχει ούτε ζωή ούτε θάνατος, ούτε τάξη ούτε χάος. Υπάρχει μόνο ρυθμική μεταβολή χωρίς αντικείμενο, χωρίς υποκείμενο και χωρίς νόημα. Η μεταβολή αυτή δεν είναι τυχαία, αλλά ούτε και κανονιστικά οργανωμένη. Ο αόρατος ρυθμός που τη συντονίζει δεν λειτουργεί ως νόμος, διότι ο νόμος προϋποθέτει επαναληψιμότητα και αναγνώριση. Ο ρυθμός είναι προ-συντακτικός: δεν οργανώνει στοιχεία, αλλά καθιστά δυνατή την ίδια την εμφάνιση στοιχείων. Είναι η συνθήκη δυνατότητας της μορφής, όχι η αιτία της.

Όταν η συνείδηση παρεμβαίνει, οι ρυθμικές διαφοροποιήσεις παγιώνονται σε πολικά συμπλέγματα. Τα αντίθετα δεν εμφανίζονται ως ανεξάρτητες οντότητες, αλλά ως ακραίες εντάσεις μιας ενιαίας διαδικασίας. Τάξη και χάος, ζωή και θάνατος, παρουσία και απουσία δεν είναι αντίπαλα μεγέθη· είναι φάσεις διαφορετικής πυκνότητας του ίδιου μεταμορφωτικού πεδίου. Ο αόρατος ρυθμός δεν εξαφανίζεται με τη γέννηση των αντιθέσεων· απλώς παύει να γίνεται αντιληπτός, διότι η συνείδηση τον αναζητά ως αντικείμενο ανάμεσα σε άλλα αντικείμενα, ενώ εκείνος λειτουργεί ως η ίδια η δυνατότητα της αντικειμενικότητας.

Η έννοια του άχρονου χρόνου αναδύεται εδώ ως ριζική αναθεώρηση της χρονικότητας. Ο άχρονος χρόνος δεν είναι αιώνιος χρόνος ούτε μεταφυσικό παρόν. Είναι η αποσύνδεση της μεταμόρφωσης από τη γραμμική διαδοχή. Στον άχρονο χρόνο, η μεταβολή δεν εξελίσσεται, αλλά συμβαίνει ως συνεχής απο-και-επανα-σχηματοποίηση. Η ζωή δεν προηγείται του θανάτου ούτε τον υπερβαίνει· ο θάνατος δεν έρχεται στο τέλος της ζωής. Και τα δύο συνυπάρχουν ως διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας ρυθμικής αποσταθεροποίησης της μορφής.

Από αυτή τη σκοπιά, το ξεπέρασμα του Είναι δεν συνιστά άρνηση της ύπαρξης, αλλά απο-οντολογικοποίηση της εμπειρίας. Το Είναι, ως κατηγορία, προκύπτει μόνο εκεί όπου η συνείδηση έχει ήδη παγώσει τη ροή και έχει εγκαθιδρύσει σταθερές ταυτότητες. Πέρα από το Είναι, δεν υπάρχει μηδέν, αλλά μεταμόρφωση χωρίς υποκείμενο, ατομικό ή συλλογικό. Η φιλοσοφία του Καρπούζου δεν οδηγεί σε έναν νέο μονισμό, αλλά σε μια μη-θεμελιακή κατανόηση της πραγματικότητας, όπου καμία μορφή δεν διεκδικεί οντολογική πρωτοκαθεδρία.

Η άρνηση της ιδιοκτησίας, της κυριαρχίας και της κατάκτησης δεν εμφανίζεται εδώ ως πολιτικό ή ηθικό αίτημα, αλλά ως άμεση συνέπεια αυτής της μετα-οντολογικής κατανόησης. Η κυριαρχία προϋποθέτει σταθερά όρια, ιδιοποιήσιμες ταυτότητες και διαρκή υποκείμενα. Όταν η πραγματικότητα νοείται ως ρυθμική μεταμόρφωση χωρίς θεμέλιο, κάθε αξίωση κατοχής καθίσταται φαινομενολογικά κενή. Δεν υπάρχει τίποτα που να μπορεί πραγματικά να κατακτηθεί, διότι δεν υπάρχει τίποτα που να παραμένει το ίδιο.

Η γνώση, σε αυτό το πλαίσιο, παύει να είναι απλή συσσώρευση κατανόησης και μετατρέπεται σε διαδικασία απο-σύλληψης. Δεν πρόκειται για μια ανώτερη μορφή γνώσης, αλλά για τη διάλυση της ανάγκης για γνώση ως κυριαρχία επί του πραγματικού. Η μετα-οντολογική σκέψη, ως βιωμένη εμπερία, δεν επιδιώκει να εξηγήσει τον κόσμο, αλλά να αποκαλύψει τη δομική αυταπάτη που γεννά την ανάγκη της ερμηνείας ή της εξήγησης, μέσω παραστατικών και αναπαραστατικών εικόνων. Μ' αυτή την έννοια "είναι" τρόπος υπάρξεως και στάση, μετα-λογική και μετα-γλωσσική, που υπαινίσσεται την πλάνη των απολυτοποιημένων αντιθέσεων και της ουσιοκρατικής θεμελίωσης.

Έτσι, ο αόρατος ρυθμός δεν είναι κάτι που πρέπει να συλληφθεί, αλλά κάτι που παύει να αποκρύπτεται όταν η συνείδηση παύει να προσκολλάται στις αντιθέσεις που η ίδια παράγει. Δεν πρόκειται για λύση, αλλά για απο-παγίδευση. Όχι για υπέρβαση του κόσμου, αλλά για διάλυση της αυταπάτης ότι ο κόσμος είναι κάτι αντικειμενικά σταθερό, απέναντι στο οποίο στεκόμαστε ως κυρίαρχα υποκείμενα που μπορούμε να τον ιδιοποιηθούμε και να επιβληθούμε

Απόσπασμα από ομιλία στο πανεπιστήμιο του Βερολίνου, το φθινόπωρο του 2025

Η μετα-οντολογική σκέψη του Αλέξη Καρπούζου δεν επιχειρεί να αντικαταστήσει τα παραδοσιακά φιλοσοφικά θεμέλια με ένα νέο αρχέγονο υπόστρωμα, αλλά να καταδείξει ότι η ίδια η ανάγκη θεμελίωσης συνιστά ήδη ένα παράγωγο της συνείδησης. Κάθε αρχή, κάθε ἀρχή, κάθε οντολογικό σημείο εκκίνησης προϋποθέτει μια πράξη σταθεροποίησης, μια απόφαση υπέρ της ταυτότητας και κατά της μεταβολής. Ο κόσμος, ωστόσο, δεν εδράζεται σε τίποτε. Το γεγονός αυτό δεν σημαίνει ότι θεμελιώνεται στο μηδέν με τη μεταφυσική έννοια της άρνησης, αλλά ότι αναδύεται από μια άβυσσο αθεμελίωτης δυναμικότητας, όπου η διάκριση μεταξύ είναι και μηδενός δεν έχει ακόμη νόημα.

Η άβυσσος του μηδενός, όπως αναδύεται στη σκέψη του Καρπούζου, δεν είναι το αντίθετο του όντος ούτε το τέλος του νοήματος. Είναι η συνθήκη της μη-αναγκαιότητας κάθε μορφής. Το μηδέν δεν προηγείται του κόσμου χρονικά, ούτε τον περιβάλλει χωρικά. Είναι η αδυνατότητα του κόσμου να δικαιολογηθεί, να σταθεροποιηθεί ή να αποκτήσει τελικό λόγο. Ο κόσμος δεν υπάρχει επειδή πρέπει να υπάρχει· υπάρχει επειδή τίποτε δεν τον εμποδίζει να μεταμορφώνεται.

Η συνείδηση, προκειμένου να υπάρξει ως εγώ, αδυνατεί να αντέξει αυτή την αβυσσαλέα αθεμελίωτη συνθήκη. Αντιδρά εγκαθιδρύοντας διακρίσεις. Η πρώτη και βαθύτερη από αυτές είναι η διάκριση ζωής και θανάτου. Η διάκριση αυτή δεν αποκαλύπτει μια πραγματική δυαδικότητα του κόσμου, αλλά λειτουργεί ως μηχανισμός άμυνας απέναντι στο άνοιγμα του μηδενός. Η ζωή αναγορεύεται σε αξία επειδή φαίνεται να αντιστέκεται στο μηδέν· ο θάνατος στιγματίζεται επειδή εκλαμβάνεται ως η πτώση μέσα σε αυτό. Ωστόσο, αυτή η αντίληψη προκύπτει μόνο εντός του ορίζοντα της συνείδησης και όχι στο επίπεδο της πρωταρχικής πραγματικότητας.

Πριν από την παρατήρηση, πριν από τη σύλληψη, πριν από το εγώ, δεν υπάρχουν αντιθέσεις. Δεν υπάρχει ούτε ζωή ούτε θάνατος, ούτε τάξη ούτε χάος, ούτε είναι ούτε μηδέν. Υπάρχει ένας αόρατος ρυθμός μεταβολής, ο οποίος δεν αντλεί τη νομιμότητά του από κάποιο θεμέλιο, αλλά από την ίδια την αθεμελίωτη φύση του. Ο ρυθμός αυτός δεν οργανώνει το πραγματικό με βάση νόμους, διότι κάθε νόμος προϋποθέτει επαναληψιμότητα και αναγνώριση. Ο αόρατος ρυθμός λειτουργεί προ-συντακτικά: δεν συνδέει όρους, αλλά καθιστά δυνατή την ανάδυση των όρων ως προσωρινών μορφών.

Όταν η συνείδηση παρεμβαίνει, η αβυσσαλέα συνέχεια του ρυθμού αρθρώνεται σε πολικά συμπλέγματα. Τα αντίθετα δεν είναι οντολογικά αντίπαλα, αλλά φαινομενολογικές εντάσεις που προκύπτουν από την προσπάθεια του εγώ να προσανατολιστεί μέσα σε έναν κόσμο χωρίς θεμέλιο. Ζωή και θάνατος, είναι και μηδέν, παρουσία και απουσία συγκροτούνται ως διακριτά μόνο επειδή η συνείδηση απαιτεί σταθερά σημεία αναφοράς. Ωστόσο, ακόμη και μετά τη γένεση αυτών των διακρίσεων, ο αόρατος ρυθμός δεν διακόπτεται. Συνεχίζει να μεταβάλλει αρθρωμένα τα αντίθετα, διατηρώντας τα σε μια δυναμική συν-εξάρτηση που η συνείδηση αδυνατεί να συλλάβει.

Η έννοια του άχρονου χρόνου καθίσταται εδώ αποφασιστική. Ο άχρονος χρόνος δεν είναι αιωνιότητα ούτε υπερβατικό παρόν. Είναι ο τρόπος με τον οποίο η μεταμόρφωση συμβαίνει χωρίς να εγγράφεται σε μια γραμμική αφήγηση. Στον άχρονο χρόνο, η άβυσσος του μηδενός δεν είναι κάτι που έρχεται στο τέλος, αλλά κάτι που διαπερνά κάθε στιγμή ως ανοιχτότητα. Η μορφή δεν απειλείται από το μηδέν· γεννιέται εντός του και διαλύεται εντός του.

Σε αυτό το πλαίσιο, το «πέρα από το Είναι» δεν σημαίνει άρνηση της ύπαρξης, αλλά απο-οντολογικοποίηση της εμπειρίας. Το Είναι εμφανίζεται μόνο εκεί όπου η συνείδηση έχει ήδη αποκρύψει την άβυσσο. Πέρα από το Είναι, δεν συναντάμε το τίποτε ως έλλειψη, αλλά το μηδέν ως ανεξάντλητη δυνατότητα αποσταθεροποίησης. Ο κόσμος δεν στηρίζεται στο Είναι· αιωρείται πάνω από το μηδέν χωρίς να καταρρέει, ακριβώς επειδή δεν χρειάζεται στήριγμα.

Από αυτή τη μετα-οντολογική προοπτική, η κυριαρχία, η ιδιοκτησία και η ανάγκη ελέγχου αποκαλύπτονται ως αντιδράσεις τρόμου απέναντι στην αβυσσαλέα φύση της πραγματικότητας. Η επιθυμία κατοχής προϋποθέτει σταθερές ταυτότητες και διαρκή όρια. Όμως σε έναν κόσμο αθεμελίωτο, όπου κάθε μορφή είναι προσωρινή άρθρωση του ρυθμού, η ιδιοκτησία καθίσταται φαινομενολογικά αδύνατη. Δεν υπάρχει τίποτε που να μπορεί να ανήκει, διότι τίποτε δεν παραμένει.

Η γνώση, τέλος, παύει να είναι πράξη κατάκτησης και μετατρέπεται σε διαδικασία απο-σύλληψης. Δεν πρόκειται για πρόσβαση σε ένα βαθύτερο επίπεδο πραγματικότητας, αλλά για την υποχώρηση της ανάγκης να καλυφθεί η άβυσσος με έννοιες. Η μετα-οντολογική σκέψη του Καρπούζου δεν υπόσχεται σωτηρία ούτε κατανόηση, αλλά μια ριζική απο-παγίδευση από την αυταπάτη ότι ο κόσμος χρειάζεται θεμέλιο για να είναι.

Έτσι, η άβυσσος του μηδενός δεν είναι απειλή αλλά ελευθερία. Όχι γιατί προσφέρει διέξοδο, αλλά γιατί διαλύει την ανάγκη για έξοδο. Ο αόρατος ρυθμός δεν νικά το μηδέν· συγχρονίζεται μαζί του. Και μέσα σε αυτή τη συγχρονία, ζωή και θάνατος παύουν να είναι αντίθετα και αναγνωρίζονται ως προσωρινές όψεις μιας πραγματικότητας που δεν ζητά να δικαιολογηθεί.

Απόσπασμα από ομιλία στο πανεπιστήμιο του Βερολίνου, το φθινόπωρο του 2025