I.

Сярод цяжкіх пытанняў, звязаных з ідэяй адраджэння нашага народа на яго зямлі, ёсць адно, якое роўнае ўсім астатнім разам узятым: пытанне нашага стаўлення да арабаў. Гэтае пытанне, ад правільнага вырашэння якога залежыць ажыццяўленне нашай нацыянальнай надзеі, не забытае, але цалкам схаванае ад сіяністаў і ў сваёй сапраўднай форме амаль не згадваецца ў літаратуры нашага руху. Праўда, у апошнія гады з вуснаў некаторых пісьменнікаў прагучалі абрывістыя словы з гэтай нагоды; але гэта былі довады палестынафілаў [1], якія імкнуліся даказаць немагчымасць усякай практычнай дзейнасці ў краіне, або заўвагі аб арабскім руху. Верныя сіяністы да гэтага часу не закраналі пытання аб тым, якім павінна быць наша стаўленне да арабаў, калі мы прыходзім купляць землі ў Эрэц-Ісраэль [2], засноўваць паселішчы і ўвогуле засяляць краіну. Вядома, сіяністы не мелі намеру абысці маўчаннем адну з асноўных умоў засялення; яны не адчувалі яго важнасці з-за няведання краіны і яе жыхароў, а яшчэ больш — з-за адсутнасці народнага і палітычнага чуцця.

Той факт, што магчыма было адцягнуцца ад такога фундаментальнага пытання і што пасля трыццаці гадоў пасяленчай працы трэба гаварыць пра яго як пра новае даследаванне, — гэты сумны факт дастаткова даказвае легкадумнасць, якая пануе ў нашым руху, і паказвае, што мы ўсё яшчэ застаемся на паверхні спраў і не апускаемся ў іх глыбіню і сутнасць.

З дня ўзнікнення нацыянальнага руху і да гэтага часу сіянісцкія дзеячы не перастаюць цікавіцца парадкамі краіны і яе законамі, у той час як пытанне аб народзе, які жыве ў ёй, яе сапраўдных працаўніках і гаспадарах, да гэтага часу не падымалася ні на практыцы, ні ў тэорыі. Мы ўсе бачылі саломінку, што тырчыць, і не адчулі схаванай бэлькі. Парадкі ўрада, цяжкасці пры куплі зямель і будаўніцтве дамоў, забарона на ўезд яўрэяў і падобнае да гэтага закранаюць кожнага, хто прыязджае ў Эрэц-Ісраэль, у той час як з боку арабаў няма, на першы погляд, значных перашкод. І калі нашы браты ў краіне не зразумелі ўсёй цяжкасці пытання, тым больш яно не магло прыйсці ў галаву сіяністам, далёкім ад месца дзеяння. Да ўсіх спраў нашай краіны мы прыкладаем сэрца, пра ўсё мы разважаем і спрачаемся, усё мы ўслаўляем і асуджаем, але адну рэч, нібыта дробязную, забылі: што ў нашай жаданай краіне жыве цэлы народ, які трымаецца за яе вось ужо сотні гадоў і ніколі не меў намеру пакінуць яе.

Вось ужо некалькі гадоў мы чуем, што колькасць жыхароў краіны дасягае шасцісот тысяч. Дапусцім, што гэтая лічба правільная, і калі мы аднімем з яе восемдзесят тысяч яўрэяў, атрымаецца, што ў нашай краіне зараз знаходзіцца больш за паўмільёна арабаў, каля васьмідзесяці працэнтаў з якіх жывуць толькі з земляробчай працы і апрацоўваюць усе землі, прыдатныя для апрацоўкі, без папярэдняга паляпшэння. Ужо прыйшоў час выкараніць памылковае меркаванне, якое распаўсюдзілася сярод сіяністаў, быццам у Эрэц-Ісраэль ёсць неапрацаваная зямля з-за недахопу prасавітых рук і ляноты жыхароў. Няма пустуючых палёў, і наадварот, кожны фэлах [3] імкнецца дадаць да свайго надзелу любы кавалак неапрацаванай зямлі, прылеглай да яго, калі яна не патрабуе празмернай працы. Блізка да гарадоў аруць нават пакатыя схілы гор, а ў ваколіцах калоніі Мэтула [4] бедныя фэлахі сеюць, як у Ліване, паміж скаламі і не пакідаюць неапрацаванай ніводнай пядзі. І вось, калі мы прыходзім замацавацца на зямлі, адразу ж узнікае пытанне: што будуць рабіць фэлахі, чые палі мы купім?

Землі мы купуем, па большай частцы, у ўладальнікаў буйных маёнткаў, якія захапілі іх (самі ці іх папярэднікі) падманам і гвалтам [5] і здаюць іх у арэнду фэлахам, а часам у вёсак, якія прадаюць частку свайго надзелу. Фэлах-арандатар не жыве прыхаднем на арандаванай зямлі, ён пастаянны жыхар, які не мяняе свайго месца, і ёсць сем'і арандатараў, чые продкі апрацоўвалі гэтыя палі на працягу многіх пакаленняў. Паводле звычаю краіны, маёнтак можа пераходзіць з рук у рукі, а арандатары застаюцца на сваіх месцах. Але калі мы купуем такі маёнтак, мы цалкам выціскаем з яго папярэдніх працаўнікоў. Праўда, мы не адсылаем іх з пустымі рукамі, шчодра плацім ім за пабудовы і насаджэнні [6] і ўвогуле не скупімся на золата ў дні «вызвалення». З пункту гледжання прынятай справядлівасці і афіцыйнай сумленнасці мы зусім праведныя, выходзячы за рамкі патрабаванняў закона. Але калі мы не захочам падманваць сябе ўмоўнасцямі, дык прызнаем, што мы выкінулі беднякоў з іх мізэрнага валодання і зламалі іх «посах хлебны».

Куды звернецца выгнаннік, у якога засталіся толькі невялікія грошы? Праўда, яўрэйская калонія часам дае яму працу, заробак якой большы за даход ад мізэрнага земляробства на арандаванай зямлі; але, па-першае, мы не можам абавязацца забяспечваць яго працай пастаянна, а па-другое, гэтым мы толькі пагаршаем справу. Бо калі мы даём фэлаху працу ў калоніі, заснаванай на яго зямлі, мы даём яму магчымасць не адрывацца ад зямлі, якая яго выгадавала і карміла з дня нараджэння, і ён працягвае глядзець на яе як на свой надзел, адабраны на час чужынцамі. Праца, якую мы даём арабу, ніколі не будзе лічыцца ў яго вачах платай за поле, адабранае ў яго; добрае ён прыме, а крыўду не забудзе.

Увогуле мы памыляемся ў дачыненні да вялікага, моцнага і рэўнаснага народа грубай псіхалагічнай памылкай. У той час як мы адчуваем любоў да радзімы ва ўсёй яе сіле да зямлі нашых бацькоў, мы забываем, што і ў народа, які жыве ў ёй зараз, ёсць адчувальнае сэрца і любячая душа. Араб, як і кожны чалавек, звязаны са сваёй радзімай моцнымі вузамі. І чым ніжэйшая ступень развіцця чалавека і чым вузейшае кола яго поглядаў, тым мацнейшая будзе сувязь, якая злучае яго з яго краінай і краем, і тым цяжэй яму развітацца са сваёй вёскай і сваім полем. Дасканалы чалавек не пакіне сваёй краіны, не паедзе ў далёкія краі; ён прывязаны да прыроды сваёй радзімы рознымі ланцугамі, адзін з якіх яму асабліва дарагі — магілы яго бацькоў. Каб зразумець усю глыбіню гэтага пачуцця, трэба ведаць, як шануюць старажытныя сваіх нябожчыкаў, як часта яны наведваюць іх магілы і дзеляць з імі ўсе падзеі свайго жыцця — і радасць, і смутак. Яшчэ і дагэтуль гучыць у маіх вушах плач, які выдавалі арабскія жанчыны ў дзень, калі іх сем'і пакідалі вёску Джауні [7], гэта значыць Рош-Піну [8], каб ісці і пасяліцца ў Хаўране [9], што за Ярданам [10] на ўсходзе. Мужчыны ехалі на аслах, а жанчыны ішлі за імі, горка плачучы, і даліна напаўнялася іх галашэннем. Часам яны спыняліся і цалавалі камяні і пыл.

Пытанне пакупкі застаецца праблемным нават тады, калі самі фэлахі прадаюць частку вясковай зямлі. Праўда, калі земляроб у нястачы, калі яго цісне цяжар даўгоў, калі трэба плаціць цяжкія падаткі, ён вырашае ў момант адчаю (а часам пад уплывам вясковых старэйшын, якія атрымалі сваю долю) прадаць сваё поле; але гэты продаж пакідае ў яго сэрцы незагойную рану, і ён заўсёды будзе памятаць пракляты дзень, калі яго надзел трапіў у рукі чужынцаў. Я ведаў фэлахаў, якія пасля продажу зямлі працавалі разам з жонкамі ў яўрэяў і накоплівалі грошы, якія перавышалі іх мізэрныя выдаткі. Пакуль у іх быў заробак, яны маўчалі, але як толькі праца спынілася, яны пачалі папракаць яўрэяў і нават аспрэчваць законнасць пакупкі…

Ці можам мы, сапраўды, разлічваць на такі спосаб набыцця зямель? Ці прывядзе ён да поспеху, ці падыходзіць ён для нашай мэты? Сто разоў — не. Сыны народа, які першым абвясціў: «І зямля не павінна прадавацца назаўсёды» [11] і абмежаваў правы пакупніка на карысць працаўніка, не павінны і не могуць адбіраць зямлю ў яе работнікаў, якія пасяліліся на ёй добрасумленна. Мы не павінны зганяць людзей, якія, самі і іх бацькі, прысвяцілі ёй лепшую частку сваіх сіл. Калі і ёсць земляробы, якія паліваюць палі сваім потам, дык гэта арабы. Хто параўнаецца з працай фэлаха, які арэ ў дні моцных дажджоў, жне ў спякотны летні дзень, носіць і перавозіць ураджай? І што ён атрымлівае за сваю працу? Развалены дом, нізкі і цёмны, які служыць агульным жыллём для яго сям'і, яго быка і яго асла, хлеб беднасці, зношаная кашуля — вось яго адзенне і ўдзень, і ўночы. А яго жонка і дзеці — якая скупая іх доля! З юнацтва і да апошніх дзён арабка маўчком нясе цяжар катаржнай працы; яна чэрпае ваду, рубае дровы, яна — як асліца, што нясе цяжар. З немаўлятам на плячы і збаном вады на галаве яна ідзе на падбор каласоў, і з ранку да вечара працуе сагнутая пад пякучым сонцам. А па вяртанні дадому яна яшчэ стаіць у дыме, выпякаючы хлеб і варачы сваю бедную юшку.

Няўжо іх мы абяздолім, ім нашкодзім, беднасць іх памножым?

Але пакінем на імгненне справядлівасць і паглядзім на пытанне толькі з пункту гледжання магчымасці. Дапусцім, што ў зямлі нашых бацькоў нам не трэба клапаціцца пра іншых. Ці можа, сапраўды, такі спосаб пакупкі працягвацца? Ці прамаўчаць абяздоленыя? У рэшце рэшт яны паўстануць, каб вярнуць сілай тое, што ў іх адабралі сілай золата! Яны будуць судзіцца з чужынцамі — і хто ведае, ці не стануць яны тады і пазоўнікамі, і суддзямі адначасова… А людзі гэтыя адважныя, узброеныя, выдатныя стральцы і верхавыя, верныя свайму народу і рэлігіі. І гэты народ — усяго толькі малая частка вялікага народа, які насяляе ўсе наваколле: Сірыю, Месапатамію, Арабію і Егіпет [12].

Лёгка адкінуць гэтыя словы і ўбачыць у іх здраду нацыянальнаму ідэалу; але калі мы абдумаем справу спакойна, дык прызнаем, што бязглуздзем было б не ведаць, з кім маем справу. Не дай нам Бог закрываць вочы на будучыню. У Эрэц-Ісраэль пакуль няма арабскага нацыянальнага руху ў палітычным сэнсе, але гэты народ не патрабуе «руху» — ён вялікі, шматлікі і ніколі не паміраў. У фізічным развіцці ён пераўзыходзіць многія народы. Не варта нам зневажаць яго правы і карыстацца злачынствамі яго ўціскальнікаў. Не варта нам дражніць сплячага льва! Не варта давяраць попелу, які пакрывае вугаль: адна іскра — і будзе пажар.

Далёкая ад мяне думка, што мы павінны плазаваць перад жыхарамі. З мужнасцю і сілай мы зможам быць паважанымі сярод іх; але мы зграшым супраць нашай будучыні, калі легкадумна выкінем са сваіх рук лепшую зброю: справядлівасць нашых дзеянняў. Пакуль мы трымаемся за яе, мы моцныя, але калі пакінем яе — марная нашая сіла.

Бо не кожны раз, калі афіцыйныя землеўладальнікі хочуць прадаць зямлю, дазволена купляць яе — гэта ясна даказала нам нядаўняе мінулае. І я дазволю сабе прывесці факты з гісторыі Верхняй Галілеі.

У 1896 годзе завяршылася пакупка вёскі Мэтула [4] ў даліне Аюн на паўночнай мяжы. Друзскае племя [13], самае шляхетнае з арабскіх плямён, вядомае сваёй адвагай і мужнасцю. Як закрытая секта яны ненавісныя многім арабам і ўладам, але іх адвага дапамагла ім заставацца свабоднымі нават у краіне рабства. У вёсцы Мэтула жыло больш за сто друзскіх сем’яў на арандаванай зямлі. Яе апошнім панам быў адзін паша [14], які не мог ні сагнаць іх, ні ўзяць з іх падаткі: некалькі разоў урад быў вымушаны асаджаць вёску, каб узяць дзесяціну [15]. Паша шукаў пакупніка, але ніхто не хацеў спрачацца з такімі арандатарамі, якія сядзелі на зямлі дзевяноста гадоў. Нарэшце пакупка была прапанавана Адміністрацыі [16]. Памятаю, калі я ўпершыню аглядаў зямлю, маладыя друзы сабраліся каля сваёй малельні і крычалі нам: «Не смейце купляць Мэтулу!».

Адміністрацыя была тады ў росквіце сіл і лічылася магутнай сілай. Але ў Мэтуле было вельмі цяжка пазбавіцца ад друзаў. Перамовы цягнуліся чатыры гады і завяршыліся толькі тады, калі выбухнула паўстанне друзаў. Правадыры племені былі сасланыя, і Адміністрацыя выкарыстала гэты момант. Вясковыя старэйшыны атрымалі хабар, але многія жыхары ўсё роўна адмаўляліся з’язджаць. І вось аднойчы прыехаў чыноўнік з мехам золата, а разам з ім «выпадкова» апынуліся салдаты, якія нібыта шукалі ўхілістаў ад службы. Пад пагрозай арышту ўсе падпісалі акты продажу, і праз тыдзень шэсцьсот душ пакінулі родную вёску.

Пакуль урад пераследаваў друзаў, калонія была спакойная. Але калі правадырам абвясцілі амністыю, друзы Мэтулы падалі скаргу, што іх дамы і вінаграднікі адабралі незаконна. Яны пачалі пагражаць калоніі. Трэба прызнаць, што друзы Мэтулы апынуліся ў жахлівым становішчы. Выгнаныя са здаровай мясцовасці, яны аселі ў балоцістай даліне Хулата [17], дзе пакутавалі ад ліхаманкі. Яны пачалі помсціць: стралялі па дамах, забілі яўрэя на яго гумне [18], кралі жывёлу. Пяць гадоў запар калонія жыла ў жаху.

Адміністрацыя спрабавала ўсё: адвакатаў, хабар, ціск праз улады. Купля Мэтулы адбылася пры дапамозе правадыроў мутаваліеў [19]. Гэтыя дэспаты атрымалі сваю плату і заадно пазбавіліся ад свабодалюбівых суседзяў-друзаў, замяніўшы іх яўрэямі, якіх было зручней эксплуатаваць. Яны ўзялі калонію пад сваю «ахову» і бесперапынна патрабавалі грошай. Калі Адміністрацыя паспрабавала адмовіцца ад іх паслуг, яны нацкавалі на яўрэяў навакольных фэлахаў, якія адкрыта рабавалі ўраджай.

Нарэшце Адміністрацыі ўдалося супакоіць друзаў велізарнай сумай. Мэтулу, гэтую ўрадлівую зямлю, варта было купіць, але не такім спосабам. Гэта выявіла нашую слабасць і зрабіла нас пасмяшышчам ва ўсёй Галілеі. У іншых месцах, напрыклад каля Тыверыі [20], фэлахі таксама аспрэчвалі пакупкі, сцвярджаючы, што іх падманулі. Іх выганялі з дапамогай узброеных салдат.

Яўрэйскае пасяленне прынесла і карысць: працу для каменацесаў [21], будаўнікоў, пагоншчыкаў аслоў і вярблюдаў. Вырас попыт на гародніну і малако. Але гэта не адкупіць шкоды. Цяжка здабыць сяброў, але як лёгка стварыць ворагаў сярод фэлахаў! Рэгнасць выгнаных людзей вельмі моцная.

Час адкрыць вочы! Мы павінны вырашыць пытанне нашых адносін з арабамі раней, чым там узнікне «яўрэйскае пытанне». Калі нам скажуць, што пакуль мы будзем філасофстваваць, прыйдуць немцы [22] і захопяць зямлю — я адкажу на гэта пазней. Нам не варта раўняцца на іх. Мы павінны вучыцца ў іх навуцы, але не маралі.

Прыйшоўшы ў нашу краіну, мы павінны выкараніць думкі пра заваёву. Наш дэвіз: «Хай жыве кожная душа!» [23] Не дай нам Бог пакрыўдзіць які-небудзь народ, асабліва той, чыя нянавісць для нас небяспечная.

Тлумачэнні:

[1] Палестынафілы (Ховевей Цыён) — удзельнікі раннесіянісцкага руху, якія пачалі засяленне Палестыны ў 1880-я гады, яшчэ да стварэння палітычнай арганізацыі Тэадора Герцля.

[2] Эрэц-Ісраэль — традыцыйная яўрэйская назва Палестыны («Зямля Ізраіля»).

[3] Фэлах — арабскі сялянін-земляроб.

[4] Мэтула — самае паўночнае паселішча сучаснага Ізраіля, заснаванае ў 1896 годзе на землях, выкупленых у хрысціянскага землеўладальніка (пашы) Джабара Біка.

[5] Гістарычная заўвага аб землях: У Асманскай імперыі пасля зямельнай рэформы 1858 г. сяляне, баючыся падаткаў і прызыву, часта не запісвалі землі на сябе, што дазволіла багатым гарадскім кланам («эфендзі» і «пашам») аформіць іх у сваю ўласнасць, ператварыўшы фэлахаў у беспраўных арандатараў.

[6] Хурбот і Ганім — літаральна «руіны (пабудовы) і сады». Паводле мясцовага права, арандатар меў пэўныя правы на пабудаванае ім жыллё і пасаджаныя дрэвы, за што пакупнік мусіў выплачваць кампенсацыю.

[7] Джауні — арабская вёска, на месцы якой была заснавана калонія Рош-Піна.

[8] Рош-Піна — адно з першых яўрэйскіх сельскагаспадарчых паселішчаў у Галілеі (1882).

[9] Хаўран — плато на ўсходзе ад ракі Іардан (сёння тэрыторыя Сірыі), вядомае як жытніца рэгіёна.

[10] Ярдан — рака Іардан.

[11] Цытата з Левіт 25:23 — «Зямля не павінна прадавацца назаўсёды», рэлігійны прынцып юбілейнага года, калі ўсе землі павінны вяртацца першапачатковым уладальнікам.

[12] Сірыя, Месапатамія (Ірак), Арабія, Егіпет — Эпштэйн падкрэслівае, што палестынскія арабы — частка вялікай нацыі, якую немагчыма ігнараваць.

[13] Друзы — этнаканфесійная група, што насяляе горы Лівана, Сірыі і поўнач Ізраіля.

[14] Паша — высокі тытул у Асманскай імперыі, які насілі губернатары або буйныя землеўладальнікі.

[15] Дзесяціна (Маасер) — асноўны сельскагаспадарчы падатак у Асманскай імперыі.

[16] Адміністрацыя (Пекідут) — сістэма кіравання яўрэйскімі калоніямі, створаная баронам Эдмондам дэ Ротшыльдам.

[17] Даліна Хулата — нізіна на поўначы Галілеі. Да асушэння ў 1950-х гг. была балоцістай і лічылася асяродкам малярыі.

[18] Гумно (Гарэн) — пляцоўка для абмалоту збожжа.

[19] Мутаваліі — мясцовая назва шыітаў у Ліване і Галілеі. Тут маюцца на ўвазе ўплывовыя кланы шыіцкіх землеўладальнікаў.

[20] Тыверыя — горад на беразе Галілейскага мора (Кінерэта).

[21] Каменацесы (іўр. «Сатацім») — рабочыя, якія займаліся апрацоўкай каменю для будаўніцтва.

[22] Немцы — маюцца на ўвазе тэмпілеры (Deutscher Templer), нямецкая секта, якая заснавала шэраг паспяховых калоній у Палестыне ў XIX ст.

[23] «Хай жыве кожная душа!» — парафраз біблейскага выразу з Псалма 150:6: «Коль ха-нэшама тэхалель Я» (כל הנשמה תהלל יה) — «Усякая душа хай славіць Госпада».

Крыніца: Артыкул пад назвай «השאלה הנעלמה» (Ha-She’elah ha-Ne’elamah — «Схаванае пытанне») быў упершыню апублікаваны на іўрыце ў 1907 годзе ў прэстыжным літаратурна-навуковым часопісе «Ха-Шылоах» (Ha-Shiloah, том 17), які рэдагаваў Ахад-ха-Ам. У аснову тэксту легла прамова, якую Іцхак Эпштэйн прамовіў на VII Сіянісцкім кангрэсе ў Базелі (1905). Гэты артыкул лічыцца адным з самых значных і прарочых дакументаў у гісторыі сіянісцкай думкі. Лічбавая версія тэксту захоўваецца ў найбуйнейшай анлайн-бібліятэцы іўрыцкай літаратуры — Праекце Бен-Егуда (benyehuda.org).

Пра аўтара: Іцхак Эпштэйн (Любань, Беларусь, 7 снежня 1862 г. — Іерусалім, 26 лютага 1943 г.), быў выбітным сіянісцкім дзеячом, лінгвістам і педагогам. Ён быў піянерам «натуральнай методыкі» выкладання іўрыту, пры якой настаўнік тлумачыць толькі на іўрыце.