II.

Вынік з усяго папярэдняга такі: калі мы прыходзім купляць землі ў Эрэц-Ісраэль, мы павінны старанна праверыць, каму яны належаць і хто іх апрацоўвае, а таксама якія правы апошніх; мы не павінны завяршаць пакупку, пакуль не пераканаемся, що нікому не нашкодзім. Пры такім падыходзе мы будзем вымушаны адмовіцца ад большай часткі ворнай зямлі. І што ж нам, адпаведна, застаецца рабіць у нашай краіне? Вось мы падышлі да найважнейшага пытання, якому ўсе іншыя падпарадкаваны: якім спосабам мы зможам замацавацца ў краіне, не зграшыўшы супраць справядлівасці і не нашкодзіўшы каму б там ні было?

Адказ на гэтае пытанне варта шукаць у наступным асноватворным прынцыпе, які мы павінны ставіць перад сабой ва ўсякай нашай дзейнасці: мы прыходзім у нашу краіну, каб узяць там тое, што не ўзялі іншыя; замацавацца ва ўсіх месцах, якія яшчэ не занятыя іншымі; знайсці тое, што не выявілі ў ёй іншыя; адкрыць для нашага дабра і шчасця ўсіх яе жыхароў багацце, схаванае ў пластах яе зямлі, і дабраславенне, якое таіцца ў яе небе і сонцу. Што датычыцца засялення, мы паспрабуем набыць перш за ўсё ўсю зямлю, якая не апрацоўваецца, таму што яна патрабуе больш-менш цяжкага і дарагога паляпшэння. Гэтая частка краіны, магчыма, пераўзыходзіць па плошчы апрацаваную частку, бо яна ўключае ў сябе большасць горных і пагоркавых зямель, а таксама мноства нізін і далін. Невялікі працэнт гэтай зямлі наогул не прыдатны, але ў сваёй большасці яна падыходзіць для розных насаджэнняў — асабліва для інжыру, маслін і вінаграда, — а важная яе частка пасля ачысткі ад камянёў можа быць выкарыстана для пасеву, а там, дзе магчымы паліў — нават для інтэнсіўнай апрацоўкі [24].

У сіянісцкай літаратуры шмат гавораць пра паліў пры дапамозе ручаёў і рэк, якія не высыхаюць на працягу года. Гэта крынічныя воды, але больш за іх — воды, якія запаўняюць сотні ручаёў зімой. Восенню ў ручаях цячэ сумесь крынічных вод і дажджавых, якія сцякаюць са схілаў гор, і ўсе іх можна назапасіць на летні перыяд. Кожная калонія, кожная вёска і кожны маёнтак — гаспадары вод, якія цякуць у іх межах. Як толькі загавораць пра воды ў Эрэц-Ісраэль, узнікае пачуццё здзіўлення ад касцянасці поглядаў яе жыхароў, якім нават у галаву не прыходзіць, што можна штосьці зрабіць у гэтым кірунку. Наша краіна зусім не бедная водамі. Мы кажам не толькі пра падземныя воды, якія кормяць калодзежы, але пра багацце вод, што сцякаюць па паверхні і дарэмна сыходзяць праз ручаі ва ўнутраныя моры [25] і ў Міжземнае мора. Велізарнае багацце пралівае неба ў зімовыя месяцы, і ніхто не звяртае на гэта ўвагі. Воды пакідаюць сцякаць без карысці, а потым скардзяцца на спякоту і смагу. Сляпцы! Затрымайце іх ад уцёкаў, загарадзіце і назапасьце іх. Вузкія цясніны могуць стаць гіганцкімі вадасховішчамі, якія дадуць ваду для дзесяткаў гектараў. На схілах гор можна ладзіць штучныя азёры. Зразумела, гэта лёгка апісаць росчыркам пяра і цяжка ажыццявіць на справе: патрэбныя веды, грошы і праца. Але выдатак будзе зроблены аднойчы, а даход не спыніцца. Без перабольшання можна сказаць, що велізарныя сродкі штогод дарэмна сыходзяць праз малыя ручаі ў мора [26].

Страта вод прыносіць і іншую шкоду: у дні дажджоў паток змывае са схілаў гор лепшую рыхлую зямлю, асабліва гумус (перагной). Такім чынам, карысць вод абарачаецца шкодай: з аднаго боку, яны — галоўная прычына ўтварэння глебы, але з другога — яны ж змываюць пласты, якія ўтварыліся, і агаляюць скалы. Чым больш мы будзем затрымліваць горныя воды, тым меншай будзе іх разбуральная сіла, а зямля, якую яны змыюць, асядзе ў вадасховішчах і стане выдатным угнаеннем.

Увогуле гідралогія [27] — навука пра размеркаванне вод — павінна заняць першае месца ў справе засялення. Назапашванне вод у гарах прывядзе да важных вынікаў і ў гігіенічным плане: зменшацца балоты ў далінах, паветра ачысціцца ад пылу — гэтага ворага вачэй і здароўя. Прарочыя вобразы: «І абернецца пустыня ў возера вод» [28] і «горы будуць цурчаць віном» [29], могуць спраўдзіцца, калі мы будзем працаваць навуковым метадам. Мы заваюем зноў навукай і потам тое, што заваявалі нашы бацькі мячом і дзідай, і дамо збаўленне краіне не ад арабскіх фэлахаў [30], але ад спёкі і запусцення.

Колькі добрых якасцяў маюць нашы горы! Горы здольныя ажывіць народ, чые сілы высахлі ад нястачы паветра і святла, палепшыць яго кроў і нервы. Дастаткова паглядзець на горцаў у Эрэц-Ісраэль, на іх рост і моц, і параўнаць іх з жыхарамі Шфелы [31]. На вышыні памяншаюцца пыл і мікробы, мухі і камары, а з імі і хваробы. Спякота там меншая, а колькасць ападкаў большая. Расы шчодрыя на вышыні, калі ў нізіне пануе сухмень. Жыццё ў гарах развівае пачуццё прыгажосці і сілу зроку, што так неабходна нам, народу слабавокаму і блізарукаму. Даліна і раўніна — гэта як падвалы горных краін. Гэтыя горы, якія па большай частцы не апрацаваныя, мы павінны набыць для сябе.

Аднак калі мы возьмем неапрацаваную зямлю, гэта не значыць, што мы адмовімся ад апрацаваных зямель. Мы будзем купляць і іх, але не для таго, каб выгнаць арандатараў, а з папярэдняй умовай пакінуць іх у маёнтку і палепшыць іх становішча шляхам увядзення лепшай сістэмы гаспадарання. Яны паступова заменяць старажытнае экстэнсіўнае земляробства новым — інтэнсіўным [24]. Калі маёнтак будзе выпраўлены навукова, яго зямлі хопіць і для яўрэйскіх пасяленцаў, і для фэлахаў. Як асвечаныя гаспадары, мы прызначым пэўную суму на адукацыю арандатараў, бо іх дабро — гэта наша дабро. Нашы аграномы будуць вучыць іх навуцы земляробства і жывёлагадоўлі, пакажуць сродкі барацьбы са шкоднікамі. За невялікую плату яны атрымаюць лекі, і ў час патрэбы ім дапаможа яўрэйскі ўрач. Іх дзяцей прымуць у нашы школы, і калі нам удасца палегчыць цяжар дзесяціны [15], палегчыцца ён і для іх. Праўда, спачатку яны будуць глядзець на нас з падазрэннем, але дзень за днём нашая справядлівасць будзе адкрывацца ім, і яны пераканаюцца ў чысціні нашых памкненняў і карысці выпраўленняў, якія прымуць у свае рукі гэтыя працавітыя і непераборлівыя працаўнікі [32].

У гэтай шыцы мы будзем дзейнічаць і тады, калі купім частку вясковай зямлі ў самых фэлахаў. Кожная новая зямля, якую мы набудзем у нашай краіне, павінна стаць крыніцай святла і дабрабыту для яе ваколіц і крыніцай дабра для яе першых работнікаў. І няма сумневу, што пасля таго, як мы зробім такія эксперыменты ў розных мясцінах нашай краіны, сотні вёсак самі прыйдуць прасіць яўрэяў набыць землю на іх тэрыторыі, і ніякія іншыя пакупнікі зямлі ў Эрэц-Ісраэль не змогуць спаборнічаць з намі. І тады ўрад таксама ўбачыць вялікую карысць, якую мы прынеслі жыхарам краіны, і нават нашы процінікі — а іх шмат — будуць вымушаны прызнаць, што толькі дабро прыносіць наша засяленне краіны.

Гэта не ўяўная мара. Такая сістэма цяжкая, але яна лягчэйшая, надзейнейшая і больш плённая, чым тыя сістэмы, якімі мы карысталіся да гэтага часу. Калі б замест таго, каб выганяць друзаў з Мэтулы, мы падзялілі з імі зямлю, дык не выдаткавалі б нават палову таго, што выдаткавалі на падкупы нягодных людзей, на выгнанне беднах сем’яў, на судовыя працэсы і адвакатаў і на непрацягльныя кампрамісы. Мы не сталі б рабамі забойцаў і жылі б у бяспецы з нашымі суседзямі, апрацоўваючы нашу спадчыну ў спакоі. Друзы любяць і паважаюць адукацыю і адправілі б сваіх сыноў і дачок у нашыя школы, і ў будучых пакаленнях мы маглі б знайсці ў іх не толькі сумленных суседзяў, але і верных сяброў. І тое ж самае ў дачыненні да астатніх калоній. Мы страцілі велізарнае багацце, каб стварыць сабе заклятых ворагаў, у той час як маглі б выдаткаваць менш — а то і больш — і набыць сабе прыхільнікаў, узвялічыць нашу гонар, асвяціць імя Ізраіля і наблізіцца да нашай мэты — адкрыць для сябе брамы сэрцаў, што значна важнейшае за брамы партоў.

Наша сістэма набыцця зямель павінна быць толькі натуральным вынікам нашых адносін з арабскім народам увогуле. Прынцыпы, якімі мы павінны кіравацца ў нашых дзеяннях, калі прыходзім засяляцца сярод гэтага народа і побач з ім, наступныя:

А. Габрэйскі народ, першы і найвышэйшы сярод усіх народаў у вучэнні аб справядлівасці і законе, абсалютнай роўнасці і чалавечай браццтве, паважае не толькі асабістыя правы кожнага чалавека, але і нацыянальныя правы кожнага народа і племені.

Б. Народ Ізраіля, які імкнецца да адраджэння, з’яўляецца братам у ідэях і ўчынках усім народам, якія абуджаюцца да жыцця, ставіцца з любоўю і прыхільнасцю да іх імкненняў і развівае ў іх, калі ўступае з імі ў кантакт, іх нацыянальную самасвядомасць.

Гэтыя два прынцыпы павінны быць асновай усіх нашых адносін з арабамі — гэтым вялікім народам, які вылучаецца сваімі фізічнымі дасканаласцямі і разумовымі здольнасцямі. З таго моманту, як мы прыходзім да іх, мы павінны ўлічваць іх правы. Яны трымаюцца за нашу краіну ўжо больш за дваццаць юбілеяў [33], і калі б яны цалкам засялілі яе і не пакінулі месца для іншых, то цяпер, магчыма, нічога не далі б нашы гістарычныя прэтэнзіі. Але, на наша шчасце, гэты народ займае такую вялікую прастору на зямлі, што можа дазволіць нам, старажытнаму народу, такому блізкаму да іх па крыві, па мове і па многіх душэўных нахілах, захапіць у краіне нашых бацькоў усю тую частку, якой яны яшчэ не заняли. І не толькі можа, але і павінен для сваёй уласнай карысці ўпусціць яўрэяў у сваю краіну, бо сам ён безсільны палепшыць сваё становішча і вызваліцца са сваёй беднасці і цемнаты, і толькі мы адны можам запоўніць яго недахопы. Гэтыя два народы, габрэйскі і арабскі, могуць дапоўніць адзін аднаго, бо тое, што мы можам даць арабам, яны не змогуць атрымаць ні ад якога іншага народа. Кожны народ, які прыйдзе ў Сірыю пад абалонкай эканамічнага выратавальніка, будзе імкнуцца заваяваць, падпарадкаваць і асіміляваць, у той час як мы — народ без войска і без ваенных караблёў: наша нутро адпавядае знешнасці, у нас няма ніякіх чужых думак пра падпарадкаванне і аслабленне нацыянальнага характару нашых суседзяў. З чыстым сэрцам мы прыходзім засяліцца сярод іх, каб палепшыць іх становішча ва ўсіх адносінах. Прынцып «чаго сабе не жадаеш, таго не рабі іншаму» мы выканаем у станоўчай форме: «што табе міла, тое рабі іншаму». І калі мы будзем імкнуцца адрадзіць нашу нацыю, мы будзем садзейнічаць і адраджэнню мясцовых жыхароў і ўмацуем іх нацыянальнае пачуццё ў добрым сэнсе гэтага паняцця.

Такім чынам, мы павінны ўвайсці ў саюз з арабамі і заключыць з імі пагадненне, якое будзе карысным для абодвух бакоў і для ўсяго чалавецтва. Мы, безумоўна, згодзімся на гэты саюз, але патрэбная яшчэ згода другога боку; і яе мы дасягнем паволі праз практычныя дзеянні, якія прынясуць карысць краіне, нам і арабам. Гэтым практычным шляхам нашы суседзі паступова зразумеюць вялікую карысць, якую яны могуць атрымаць ад партнёрства паміж народам Ізраіля і арабскім народам. Кожная новая фабрыка і кожная калонія, якую мы заснуем, кожная грамадская ўстанова, якую мы стварым, калі толькі мы таксама будзем аказваць дапамогу жыхарам краіны, набліжае нас да нашай мэты. Атрыманне гэтай сапраўднай хартыі, якая павінна быць выгравіравана не на паперы ці пергаменце, а ў сэрцы і розуме цэлага народа, — гэта магутны подзвіг, якому няма роўных у гісторыі прагрэсу і вызвалення чалавецтва, бо яго вынікам будзе адраджэнне двух старажытных семіцкіх народаў, поўных талентаў і з вялікім будучым, якія дапаўняюць адзін аднаго. Трэба прызнаць, што да гэтага часу мы «памыліліся ў дагаворы». Каб набыць нашу краіну, мы звярталіся да ўсіх сіл, якія маюць да яе хоць нейкае дачыненне, мы весці перамовы з усімі сватамі, але пра самога жаніха забыліся: мы закрылі вочы ад сапраўдных гаспадароў краіны. Не прыніжаючы ўсіх тых, хто мае дачыненне да нашай краіны і асабліва да яе ўрада, мы павінны найперш уплываць на арабскі народ, і сярод яго мы павінны накіроўваць нашы намаганні перш за ўсё на групу фэлахаў — самую сумленную і самую шматлікую з усіх груп. Самае важнае, што мы можам зрабіць у гэтым плане, — гэта палепшыць становішча арандатараў і фэлахаў, якія жывуць на землях, якія мы купім. Чым больш мы будзем набываць зямлю і паляпшаць становішча яе работнікаў, тым больш будзе жадаючых прадаць нам сваю зямлю, тым мацнейшым будзе наш уплыў у краіне і тым большай будзе наша карысць і неабходнасць.

Але і ў гарадах перад намі адкрываецца шырокае поле для дзейнасці. Мы павінны шырока адкрыць для жыхароў краіны нашы грамадскія ўстановы: бальніцы, аптэкі, школы і чытальныя залы, танныя сталовыя, ашчадныя і пазычальныя касы; мы павінны арганізоўваць папулярныя лекцыі, спектаклі і музычныя вечары ў адпаведнасці з духам народа і на яго мове; мы павінны даць важнае месца арабскай мове ў нашых школах і ахвотна прымаць у іх дзяцей арабаў; адкрыць нашы дзіцячыя сады для іх малых дзяцей і такім чынам прынесці вялікую карысць бедным сем’ям — карысць эканамічную, гігіенічную, і яшчэ больш — духоўную і маральную. І праз дзяцей мы акажам магутны ўплыў на дарослых. Прыйшоў час зразумець, што адукацыя — гэта вялікі палітычны рычаг, якому мы павінны прысвяціць лепшую частку нашай грамадскай дзейнасці. Праўда, іншыя нас апярэдзілі, і ў буйных гарадах езуіты, англічане і амерыканцы захапілі ўстановы адукацыі і сярэдняй і вышэйшай асветы; але калі б мы разумелі ўсё значэнне заваявання асветы ў нашай краіне і вялікую каштоўнасць, якую мае вышэйшая навуковая ўстанова для нашага агульнага ўплыву, мы маглі б спаборнічаць з французамі і англа-амерыканцамі. Бо калі для іх усіх навука і асвета — гэта толькі сродкі для рэлігійнай і каланіяльнай мэты, то мы выкладалі б навуку дзеля самой навукі і ўсталявалі б абсалютную свабоду поглядаў і веры ў школе. Калі б мы змаглі заваяваць навуковыя і адукацыйныя ўстановы і падняць іх на найвышэйшы ўзровень так, каб яны сталі славай і гордасцю ва ўсіх краінах Усходу, то ў нашы школы хлынулі б тысячы вучняў з Егіпта, з Сірыі, з Месапатаміі і з еўрапейскай Турцыі, і нашы школы маглі б стаць таксама крыніцай вялікага матэрыяльнага дабрабыту для Эрэц-Ісраэль. Кожная добрая адукацыйная ўстанова, якую мы заснуем там, — гэта адно маленькае, але важнае слова хартыі, і яно раўназначнае тысячам залатых манет падкупу.

І ў нашых школах, як і ва ўсіх нашых установах, мы павінны пазбягаць вузкага і ўзкалобага нацыяналізму, які бачыць толькі сябе. Мы будзем шчодра ўводзіць у іх навукі, рамёствы, працу і фізічнае выхаванне. Не яўрэізаваць арабаў — наша мэта, а падрыхтаваць іх да больш паўнавартаснага жыцця, асвяціць іх, развіць іх, вывесці іх з вузкалобасці, каб яны маглі стаць з часам нашымі верным саюзнікамі, сябрамі і братамі. Мы падрыхтуем народ краіны і прыстасуем яго да нашага засялення, мы станем святлом навукі ў нашай краіне і праложым дарогу да закона і справядлівасці. Мы будзем змагацца з забабонамі розных народаў, якія ненавідзяць адзін аднаго. Мы станем анёлам міру, які міры паміж варагуючымі рэлігійнымі сектамі. І ўсё гэта можам зрабіць менавіта мы, дзякуючы чысціні нашых імкненняў і поглядаў, менавіта мы, а не іншыя.

І калі мы прыходзім выхоўваць нашага партнёра і ўплываць на яго, не забудзем адзін прынцып. Як настаўнік абавязаны ведаць душу свайго вучня і яго нахілы, так недастаткова проста паставіць перад сабой канчатковую мэту — мы павінны як след пазнаць арабскі народ, яго характар, яго нахілы, яго імкненні, яго мову, яго літаратуру, і асабліва глыбока пазнаць яго жыццё, яго звычаі, яго пакуты і страты. Не дапусцім памылкі, якая прычыніла бясконцую шкоду выхаванню дзяцей. На працягу тысяч гадоў выхавацелі бачылі ў сваіх вучнях людзей малога росту, гэта значыць, дзяцінства яны бачылі толькі ў целе, а не ў душы, якая ў момант яе ўваходжання ў матэрыю — так лічылі стараўжытныя выхавацелі — ужо дастаткова дасканалая, гатовая і падрыхтаваная і ўзброеная ўсімі здольнасцямі для разумення і адчування. Мы ўваходзім у асяроддзе, якое цяпер жыве ў шаснаццатым стагоддзі, і мы павінны ўлічваць у ўсіх нашых дзеяннях сучасны псіхалагічны стан гэтага народа. Калі мы хочам весці нейкага чалавека ў пэўнае месца, мы павінны ўзяць яго там, дзе ён зараз знаходзіцца; інакш ён не зможа ісці за намі. Такім чынам, мы павінны даследаваць псіхалогію нашых суседзяў і дайсці да разумення яе сутнасці. Ганьба сказаць, што пакуль яшчэ не зроблена нічога ў гэтым плане, што яшчэ ніводны яўрэй не прысвяціў сябе гэтай справе, так што мы зусім несведамыя ва ўсім, што тычыцца арабаў, і ўсе нашы веды пра іх — гэта базарныя чуткі. Час зразумець!

Кожны раздзел нашай дзейнасці патрабуе тлумачэння і пэўнай сістэмы. У той час як гэтая прамова толькі крануўся паверхнёва шырокага плана работы і паказала неабходнасць зразумець сапраўдны стан рэчаў своечасова.

Можна супрацьстаяць сказанаму ў гэтай прамове па розных прычынах; але адно дакладчык адважваецца сцвярджаць: што гэтыя словы сказаны ў духу нашага народа, у духу сусветнай справядлівасці, якая паклала свой адбітак на нашым народзе з дня, калі ён стаў нацыяй, і да сённяшняга дня.

Прарок вынання, калі прыйшоў гаварыць пра падзел зямлі, сказаў: «І будзе, падзеліце яе ў спадчыну сабе і прыхадням, што жывуць сярод вас, якія нарадзілі дзяцей сярод вас, і будуць яны вам як карэнныя сярод сыноў Ізраіля, з вамі атрымаюць спадчыну сярод плямёнаў Ізраіля. І будзе, у тым племені, дзе жыве прыхадзень, там дасце яму спадчыну яго» (Езэкііль 47:22–23) [34]. І вялікі прарок з Анатота, які жыў раней за Езэкііля, калі прыйшоў прарочыць бедствы суседзям злым, якія закраналі спадчыну Ізраіля, сказаў нарэшце: «І вярну іх, кожнага ў спадчыну яго і кожнага ў краіну яго. І будзе, калі навучацца навучацца шляхам народа майго… і будуць пабудаваны сярод народа майго» (Ерэмія 12:15–16) [35].

Дазвольце ж навучым іх добраму шляху, пабудуем іх — і пабудуем сябе таксама.

І. Эпштэйн

Тлумачэнні:

[24] Інтэнсіўная апрацоўка — метад земляробства, пры якім за кошт тэхналогій і паліву атрымліваюць высокі ўраджай на малой плошчы. Эпштэйн лічыў, што гэта дазволіць яўрэям і арабам мірна суіснаваць на адной зямлі, бо інтэнсіўная гаспадарка патрабуе менш тэрыторыі, чым традыцыйная (экстэнсіўная) арабская.

[25] Унутраныя моры — маюцца на ўвазе Галілейскае мора (Кінерэт) і Мёртвае мора. Эпштэйн адным з першых прапанаваў выкарыстоўваць зімовыя паводкі для іх напаўнення і ірыгацыі.

[26] Франк — французская валюта, якая была асноўным сродкам міжнародных разлікаў у Асманскай імперыі. Эпштэйн ацэньваў страты вады ў дзесяткі мільёнаў франкаў штогод.

[27] Гідралогія — навука пра ваду. Эпштэйн лічыў яе ключавой для засялення Палестыны, прадказваючы меліярацыйныя працы, якія пазней сапраўды змянілі аблічча рэгіёна.

[28] Цытата з Ісаі 35:7 — «І абернецца пустыня ў возера вод».

[29] Цытата з Ёіля 4:18 (у хрысціянскай нумарацыі Ёіль 3:18) — «І горы будуць цурчаць віном». Эпштэйн выкарыстоўвае прарочыя вобразы як навуковую мэту для будучых аграномаў.

[30] Гэта адна з самых дыскусійных фраз артыкула. Эпштэйн не заклікае да вызвалення ад арабаў, а, наадварот, да вызвалення краіны разам з арабамі ад прыроднай спусташэння. Тут ёсць іронія: «збаўленне не ад фэлахаў, а ад запусцення».

[31] Шфела — нізінная вобласць перадгор’яў Іўдзеі. У часы Эпштэйна яна лічылася нездаровай з-за балот і спёкі, у адрозненне ад горнай Галілеі.

[32] Эпштэйн падкрэслівае працавітасць і практычную мудрасць арабскіх земляробаў, якія, па яго словах, перавышаюць многіх еўрапейскіх сялян.

[33] Больш за дваццаць юбілеяў — больш за тысячу гадоў (юбілей = 50 гадоў паводле біблейскай традыцыі).

[34] Цытата з Езэкііля 47:22–23 пра роўныя правы прыхадняў (גרים) у будучай падзеленай зямлі Ізраіля.

[35] Цытата з Ерэміі 12:15–16 пра вяртанне народаў у іх спадчыну і іх інтэграцыю з народам Ізраіля.

Заўвага: Гэтая прамова была прачытана аўтарам на сходзе «Іўрыя» яшчэ ў дні Сёмага кангрэса ў Базелі, але мы лічым, што тэма, якую разглядае гэтая прамова, не састарэла і цяпер, і, магчыма, менавіта цяпер, калі павялічылася практычная праца ў Эрэц-Ісраэль, варта звярнуць на яе ўвагу. Мы не згодныя з паважаным аўтарам з некаторых бакоў, і неўзабаве ў «Ха-Шылоах» будзе надрукаваны адказ на многія яго словы [Рэдактар].

Крыніца: Артыкул пад назвай «השאלה הנעלמה» (Ha-She’elah ha-Ne’elamah — «Схаванае пытанне») быў упершыню апублікаваны на іўрыце ў 1907 годзе ў прэстыжным літаратурна-навуковым часопісе «Ха-Шылоах» (Ha-Shiloah, том 17), які рэдагаваў Ахад-ха-Ам. У аснову тэксту легла прамова, якую Іцхак Эпштэйн прамовіў на VII Сіянісцкім кангрэсе ў Базелі (1905). Гэты артыкул лічыцца адным з самых значных і прарочых дакументаў у гісторыі сіянісцкай думкі. Лічбавая версія тэксту захоўваецца ў найбуйнейшай анлайн-бібліятэцы іўрыцкай літаратуры — Праекце Бен-Егуда (benyehuda.org).

Пра аўтара: Іцхак Эпштэйн (Любань, Беларусь, 7 снежня 1862 г. — Іерусалім, 26 лютага 1943 г.), быў выбітным сіянісцкім дзеячом, лінгвістам і педагогам. Ён быў піянерам «натуральнай методыкі» выкладання іўрыту, пры якой настаўнік тлумачыць толькі на іўрыце.