ARGUMENT VA TAXMINLARNI OCHIQ-OYDIN YOZIB CHIQISH

Bu bobda o‘rganadigan 5 ta asosiy narsangiz:

1. Boshqalarning argumentini standart shaklda qanday qilib qayta tuzib chiqish.
2. Dalillar (asoslar) va xulosalarni topish sirlari.
3. Yuzaki, aytilmagan taxminlarni qanday qilib ochiq-oydin yuzaga chiqarish.
4. Boshqalarning argumentlariga nisbatan "keng fe’lli" (charitable) bo‘lishning ahamiyati.
5. O‘zaro bog‘liq va mustaqil dalillarning farqi.

Tasavvur qiling, oldingizda bitta argument turibdi. Xo‘sh, uning muallifi qanday dalillarga tayanib, aniq nima demoqchi? Tanqidiy fikrlash "qutimizga" qaytadigan bo‘lsak, bu savollarga javob topish xuddi murakkab uskunani tushunish uchun uni qismlarga ajratib, har bir detalini alohida ko‘rib chiqishga o‘xshaydi. Biz buni argumentni qayta tuzish (reconstruction) deb ataymiz.

Argumentni qayta tuzish: uning barcha qismlarini ajratib olish va qanday ishlashini aniq ko‘rish uchun ularni standart shaklda, tushunarli qilib yozib chiqish.

Bu bobda biz har qanday argumentni qayta tuzish formulasini yaratamiz. Bu shunchaki argumentlar uchungina emas, balki boshqa odamning nima demoqchi ekanini tag-tomirigacha tushunish, yashirin g‘oyalar va taxminlarni yuzaga chiqarish kerak bo‘lgan har qanday vaziyatda asqotadi.
Asos va xulosalar: Standart shakl
Argumentni aniq qilib yozib chiqishning eng oson va keng tarqalgan usuli bu — standart shakldir. Keling, oddiy bitta argumentning avval odatiy matn, so‘ngra standart shakldagi ko‘rinishini solishtiramiz:
Odatiy matn: Kutubxonada senga kerakli darslik qolmagan ekan: demak, uni u yerdan ololmaysan.
Standart shakl:1-asos (Premise): Kutubxonada senga kerakli darslik qolmagan.Xulosa (Conclusion): Demak, sen u yerdan o‘zingga kerakli darslikni ololmaysan.
Standart shakl argumentni shunday qayta yozishni talab qiladiki:

1. Yakuniy xulosa eng pastda, ochiq-oydin yoziladi.
2. Shu xulosaga olib kelgan mantiqiy qadamlar esa uning tepasida, raqamlangan asoslar (dalillar) ko‘rinishida ketma-ket yoziladi.

Asos (Premise): Xulosani quvvatlash uchun argumentda keltirilgan dalil yoki da’vo.Xulosa (Conclusion): Asoslarga tayangan holda chiqarilgan yakuniy hukm yoki fikr.

Asos (premise) — bu argumentning eng poydevor g‘ishtidir. Bitta xulosaga kelish uchun ko‘plab asoslarni zanjir kabi bir-biriga bog‘lash mumkin, yoki yuqoridagi misoldagidek, ba’zida bitta asosning o‘zi ham yetarli bo‘ladi.Argumentda asoslar juda ko‘p bo‘lishi mumkin, lekin yakuniy xulosa doim bitta bo‘ladi. Agar bitta argument to‘g‘ri va mantiqli bo‘lsa, u huddi zinadan silliq va oson ko‘tarilishga o‘xshaydi — asoslar sizni to‘g‘ri xulosaga olib boradi.
Hayotda biz argumentlarni har doim ham bunday tartibli zinapoya shaklida emas, balki chigal, tartibsiz gaplar to‘plami sifatida uchratamiz. Keling, biroz murakkabroq matnni standart shaklga o‘giramiz:
Odatiy matn: Agar men turli xil o‘zgaruvchilarni (variables) farqlashni bilmasam, statistika imtihonidan aniq yiqilaman. Afsuski, men o‘zgaruvchilarni farqlash u yoqda tursin, hatto ularning nimaligini ham tuzukroq bilmayman. Imtihondan yiqilishim aniq bo‘ldi!
Standart shakl:1-asos: Statistika imtihonidan o‘tish uchun o‘zgaruvchilarni qanday farqlashni bilish shart.2-asos: Men o‘zgaruvchilarni farqlashni bilmayman.Xulosa: Men statistika imtihonidan yiqilaman.
E’tibor bergan bo‘lsangiz, standart shaklga o‘tkazayotganda men asl matndagi gaplarni biroz tozaladim va tushunarliroq qildim. Asl matndagi "Afsuski, men hatto ularning nimaligini ham tuzukroq bilmayman" degan gaplarda his-tuyg‘u bor, lekin mantiqiy asoslash uchun ularning umuman keragi yo‘q.

Ortiqcha ma’lumot (Extraneous material): Argumentga bevosita aloqasi yo‘q bo‘lgan ma’lumotlar. Biz asos va xulosalarni aniqlashtirib qayta yozayotganda bunday ortiqcha so‘z va his-tuyg‘ularni olib tashlashimiz kerak.

Endi mana bu argumentdagi ochiq aytilmagan, lekin ko‘zda tutilgan yashirin taxminni topishga harakat qilib ko‘ramiz:Quloq soling! Kech soat 5 dan kechikmay yo‘lga chiqishimiz kerak. Daryodagi kechuv faqat soat 6 gacha ochiq bo‘ladi. Biz esa aynan shu kechuvdan o‘tishimiz shart, unga yetib borish uchun esa kamida 1 soat vaqt ketadi.

Taxmin (Assumption): Argumentni aytayotgan odam ochiq-oydin gapirib o‘tirmagan, lekin o‘z-o‘zidan ma’lum va to‘g‘ri deb qabul qilib ketgan oraliq fikr.

Keling, buni standart shaklga o‘tkazamiz va yashirin taxminni "Oraliq xulosa" sifatida qo‘shamiz:
1-asos: Biz daryodagi kechuvdan o‘tishimiz shart.2-asos: Kechuvga yetib borish uchun 1 soat vaqt ketadi.1-xulosa (Oraliq xulosa / Yashirin taxmin): Demak, biz kechuv yopilishidan kamida bir soat oldin yo‘lga chiqishimiz kerak.3-asos: Kechuv faqat soat 6 gacha ochiq.2-xulosa (Yakuniy xulosa): Demak, kech soat 5 dan qolmay yo‘lga chiqishimiz kerak.
Ko‘ryapsizmi, 1 va 2-asoslar birlashib bizga aytilmagan oraliq xulosani berdi. Keyin shu oraliq xulosani 3-asosga qo‘shib, yakuniy xulosani yasadik. Argumentda bitta yakuniy xulosa bo‘ladi, lekin unga yetib borguncha bir nechta shunday oraliq xulosalar bo‘lishi mumkin.
Kengaytirilgan argumentlarni qayta tuzish
Argumentlar yakka o‘zi yolg‘izlanib qolmaydi. Bitta argumentning xulosasi ko‘pincha boshqa bir argumentning asosiga (premise) aylanadi.

Kengaytirilgan argument: Yakuniy xulosani quvvatlab turuvchi asoslarning o‘zi ham aslida oldingi argumentlarning oraliq xulosalari bo‘lgan yirik argumentlar zanjiri.

Mana qanday ishlaydi:
1-asos: Do‘stim Bob hozir yo kutubxonada yoki barda.
2-asos: Bob kutubxonada emas.
1-xulosa (Oraliq xulosa): Demak, Bob barda.
Endi shu oraliq xulosamiz yangi argumentning asosiga aylanadi!
1-asos: Bob barda.
2-asos: Barda telefon umuman ishlamaydi (antena yo‘q).
2-xulosa (Yakuniy xulosa): Demak, Bobning telefonida hozir aloqa yo‘q.

Buni xohlagancha davom ettirishingiz mumkin. Kengaytirilgan argumentlarni qismlarga ajratib ko‘rish — yozuvchining (yoki suhbatdoshning) fikrlar zanjiri qayerdan boshlanib qayerga borayotganini tushunishning eng zo‘r yo‘lidir.

Argumentlarni qayta tuzish bo‘yicha qadamma-qadam qo‘llanma

Argumentlarni tahlil qilish uchun quyidagi 5 qadamni bosib o‘tamiz (hozircha birinchi ikkitasini ko‘ramiz):

1-qadam: "Keng fe’llilik" tamoyilini qo‘llang (Principle of charity)

Birovning argumentini tahlil qilishni boshlaganda, eng birinchi qiladigan ishimiz — o‘z hissiyotlarimiz, e’tiqodimiz yoki shaxsiy qarashlarimizni bir chetga surib qo‘yishdir. Biz suhbatdoshimizni:

• Bizni aldashga urinmayotgan, rostgo‘y odam deb;
• O‘zi nima haqida gapirayotganini biladigan, ma’lumotga ega inson deb;
• Fikrlari mantiqli va izchil deb qabul qilishimiz kerak.

Boshqacha aytganda, kimgadir javob qaytarishdan oldin, uning argumentini eng zo‘r, eng kuchli ko‘rinishida talqin qilishimiz shart. Buni faylasuflar "Keng fe’llilik tamoyili" deyishadi.

Keng fe’llilik tamoyili (Principle of charity): Boshqa odamni to‘g‘ri so‘z va mantiqli deb faraz qilish va uning argumentini eng kuchli/eng mantiqiy holatida tushunishga harakat qilish.

Buni shunchaki "yaxshi odam" bo‘lish uchun qilmaymiz. Aksincha: agar raqibingizning fikrini chilparchin qilib, qattiq tahlil qilmoqchi bo‘lsangiz, uni birinchi navbatda eng kuchli shaklida tushunib olishingiz kerak. Faqat shundagina o‘zingizning javob argumentingiz eng kuchli va asosli bo‘lib chiqadi. Agar suhbatdoshning faqat eng zaif joyiga yopishib olsangiz yoki uning gaplarini ataylab be’mani qilib ko‘rsatsangiz (bu mantiqiy xato Somon odam — Straw man deyiladi), bahsda yutgandek ko‘rinsangiz ham, aslida hech narsa o‘rganmaysiz va haqiqiy muammoni hal qilmaysiz.

Somon odam (Straw man): Boshqa birovning fikrini ataylab noto‘g‘ri, o‘ta soddalashtirilgan yoki aqlsiz qilib ko‘rsatish, toki uni mag‘lub etish va kulgiga olish oson bo‘lsin.

2-qadam: Yakuniy xulosani aniqlang

Argumentni tahlil qilishni doim oxiridan, ya’ni yakuniy xulosani topishdan boshlaymiz. Nega? Chunki birinchidan, xulosani topishning o‘ziyoq umuman oldingizda turgan matn argumentmi yoki oddiy gapmi shuni hal qilib beradi. Ikkinchidan, argument qanchalik uzun va chigal bo‘lmasin, uning faqat bitta yakuniy dardi (xulosasi) bo‘ladi.O‘zingizga shu savollarni bering:

• Muallif aslida nimani isbotlashga urinyapti?
• Bu matnni o‘qib, men o‘zimga qanday yakuniy fikrni olishim kerak?
• Bu yerda biron bir aniq tavsiya, qaror yoki yakuniy hukm bormi?

Kirish qismini tugatishdan oldin, argumentlarni standart shaklga o‘girishning katta bir yutug‘iga to‘xtalib o‘tsak. Bu usul bizga turli xil fikrlarni osonlik bilan solishtirish va ularni aniq qilib qog‘ozga tushirgach, qaysi biri to‘g‘riroq ekanini darrov payqash imkonini beradi.
Tasavvur qiling, haligi daryo kechuvi misolida hammamiz (bir guruh bo‘lib) qolib ketdik. Kechuv soat 6 da yopiladi, biz esa nima qilishni bilmay bahslashyapmiz. Shunda oramizdan kimdir shunday baqirib qoldi:"Hoziroq yo‘lga tushishimiz kerak! Kechuvdan o‘tolmasak daxshat bo‘ladi; biz undan albatta o‘tishimiz shart. U faqat soat 6 gacha ochiq. U yergacha 1 soatlik yo‘l, hozir esa allaqachon soat 2 bo‘ldi. Vaqt uchib ketyapti. Nariyoqqa o‘tolmasligimizni o‘ylasam yuragim orqaga tortib ketyapti: bu naq halokatning o‘zi. Vaqtni yo‘qotmay, hoziroq yurishimiz kerak!"
Keling, xuddi yuqorida qilganimizdek, bu vahimaning orqa fonini (ortiqcha gap-so‘zlarni) olib tashlab, gapni tozalab, yakuniy xulosani oxiriga qo‘yib, dalillarni mantiqan terib chiqamiz. Shunda quyidagicha manzara hosil bo‘ladi:
1-asos: Kechuvdan o‘tishimiz shart.
2-asos: Kechuvga yetib borish uchun 1 soat vaqt ketadi.
1-xulosa: Kechuv yopilishidan kamida bir soat oldin yo‘lga chiqishimiz kerak.
3-asos: Kechuv faqat soat 6 gacha ochiq.
2-xulosa: Kech soat 5 dan qolmay yo‘lga chiqishimiz shart.
4-asos: Hozir soat 2.
3-xulosa: Kechuvdan o‘tish uchun hoziroq yo‘lga chiqishimiz kerak. [XATO!]
Buni yozib chiqqach ko‘ryapmizki, bu argumentdagi "hoziroq yo‘lga chiqishimiz kerak" degan yakuniy xulosa o‘zidan oldin kelgan dalillar bilan umuman mantiqan tasdiqlanmayapti (axir soat 2 bo’lsa, nega hoziroq yo’lga chiqishimiz kerak?). Biz argumentlarni tahlil qilish bo‘yicha keyinroq yana batafsil to‘xtalamiz. Lekin ko‘p hollarda birovning argumentini shunday qismlarga ajratib (reconstruct qilib) yozib olishning o‘ziyoq barcha ishni hal qiladi: uni to‘liq detallari bilan tuzib chiqqaningizdan so‘ng, uning mantiqli yoki mantiqsiz ekani o‘z-o‘zidan yaqqol namoyon bo‘ladi.
Agar bu jarayon sizga juda maydakashlik va g‘alatidek tuyulsa, xavotir olmang. Men sizga hayotda eshitgan har bir gapingizni shunday standart shaklga tushirib yuring demayapman. Lekin standart shakl bilan tanishib chiqish sizga asosan quyidagilarni tushunishga yordam beradi: argumentlar qanday ishlashi; ularni qismlarga ajratib to‘g‘ri foydalana olish sirlari; hamda aslida nima bo‘layotganini to‘liq anglash uchun birov ochiq aytmagan "yashirin taxminlar"ni yuzaga chiqarish nega muhimligi.

AQL BILAN O‘QISH: Argumentni qayta tuzishning nima keragi bor?

Birovning argumentini standart shaklga o‘girib chiqish asab va mehnat talab qiladi. Albatta, siz o‘qigan hamma narsangizni ham bunday tahlil qilib o‘tirmaysiz. Unda buni nima keragi bor deysizmi? Bunga 4 ta amaliy sabab bor:

1. Birovning fikrini mantiqiy qadamlarga bo‘lib chiqish — o‘sha fikrni o‘zingiz to‘liq va to‘g‘ri tushunishingizning eng zo‘r yo‘lidir.
2. Fikrlarni ortiqcha gap-so‘zlardan tozalab, mantiqan yozib chiqish orqali odatda yashirin qolib ketadigan mantiqiy xatolar yoki bo‘shliqlarni osongina ko‘rish mumkin.
3. Argumentni qayta tuzish bizni u tayanayotgan, lekin ochiq aytilmagan asosiy taxminlarni topishga majbur qiladi va keyin ularni navbati bilan tahlil qilsak bo‘ladi.
4. Shu narsalarni doimiy odatga aylantirish — o‘zingiz ham ishontiruvchi, mantiqiy va kuchli argumentlar yoza olish qobiliyatingizni (va o‘zingizga bo‘lgan ishonchni) oshirishning eng zo‘r usulidir.

Kengaytirilgan argumentlarni qayta tuzish

Argumentlar kamdan-kam holatda bitta o‘zi, yakkalanib keladi. Ko‘pincha bitta argumentning xulosasi boshqa bir argument uchun asos (premise) bo‘lib xizmat qiladi, xuddi uning asoslari ham o‘z navbatida boshqa bir argumentdan olingan bo‘lishi mumkinligi kabi. Keling, mana bu sodda misolni ko‘ramiz:
1-asos: Do‘stim Bob yo kutubxonada, yoki barda.
2-asos: Bob kutubxonada emas.
Xulosa: Bob barda.
Dastlabki ikkita asosga tayanib, do‘stim Bob barda degan xulosaga keldim. Bu mening yakuniy xulosam bo‘lishi ham mumkin va o‘rnimdan turib u bilan ko‘rishish uchun barga ketishim mumkin. Yoki bo‘lmasa, shu eski xulosamdan kengaytirilgan argument tuzishda "oraliq xulosa" sifatida qayta foydalanishim mumkin. Ya’ni, endi oraliq xulosam "ikki tomonlama" hayot kechiradi: u butun boshli katta argumentning yangi bosqichi uchun dalil (asos) ga aylanadi.

Kengaytirilgan argument (Extended argument): Yakuniy xulosani isbotlash uchun ishlatilgan asoslarning o‘zi ham avvalgi dalillardan kelib chiqqan oraliq xulosalar bo‘lgan argument zanjiri.

Buning amalda qanday ishlashini ko‘rish uchun original argumentimni kengaytirib ko‘raman:
1-asos: Do‘stim Bob yo kutubxonada, yoki barda.
2-asos: Bob kutubxonada emas.
1-xulosa: Bob barda.
3-asos: Barda umuman telefon tutmaydi (antena yo‘q).
2-xulosa: Bobning telefonida hozir aloqa yo‘q.
Ko‘rdingizmi, mening birinchi chiqargan xulosam ("Bob barda") endi kengaytirilgan argument ichida oraliq xulosaga aylandi. Uni yangi asos ("barda umuman telefon tutmaydi") bilan birlashtirganimda, u meni mutlaqo yangi yakuniy xulosaga olib keldi: "Bobning telefonida hozir aloqa yo‘q".
Lekin bitta oraliq xulosa bilan to‘xtab qolishim shart emas. Ikkinchi xulosamni ("Bobning telefonida hozir aloqa yo‘q") argumentning keyingi bosqichi uchun asos qilib olib, mantiqni davom ettirishim mumkin:
1-asos: Do‘stim Bob yo kutubxonada, yoki barda.
2-asos: Bob kutubxonada emas.
1-xulosa: Bob barda.
3-asos: Barda umuman telefon tutmaydi.
2-xulosa: Bobning telefonida hozir aloqa yo‘q.
4-asos: Bobning onasi unga telefon qilib tushishga urinyapti.
3-xulosa: Bobning onasi unga telefonda tusha olmaydi.
Umid qilamanki, endi mantiqni tushundingiz. Xo‘sh, bu kengaytirilgan argument oddiy matn ko‘rinishida qanday eshitilgan bo‘lardi? Buni norasmiy qilib shunday ifodalash mumkin:
Bob odatda shu payt yo kutubxonada, yo barda bo‘ladi — aniq bilaman, u hozir kutubxonada emas. Onasi unga telefon qilmoqchi bo‘lyapti, lekin bardagi antena o‘lik zona (umuman tutmaydi). Demak, ular baribir gaplasha olishmaydi.

1. Xayrixohlik tamoyilini qo‘llang (Principle of charity)

Boshqalarning argumentini qayta tuzishda (tahlil qilishda) esda tutish kerak bo‘lgan birinchi qoida — ochiq fikrli bo‘lish hamda o‘z his-tuyg‘ularingiz, e’tiqodlaringiz yoki shaxsiy bilimingiz sizni chalg‘itishiga yo‘l qo‘ymaslikdir. Biz suhbatdoshimizni shunday deb faraz qilishdan boshlashimiz kerak:

• U bizni aldamayapti, rostini aytyapti.
• U nima haqida gapirayotganini yetarlicha yaxshi biladi.
• U mantiqli va izchil fikr bildiryapti.

Boshqacha aytganda, birovning argumentini tahlil qilganda, bizning asosiy va birlamchi munosabatimiz unga nisbatan maksimal darajada hurmat va xayrixohlik bo‘lishi kerak. Buni faylasuflar ko‘pincha xayrixohlik tamoyili deb atashadi.

Xayrixohlik tamoyili (Principle of charity): Boshqa odamni to‘g‘ri so‘z va mantiqli deb faraz qilish hamda uning argumenti eng kuchli holatida qabul qilinishiga haqli ekanligini tan olish.

Nega bunday qilishimiz kerak? Javob "odamlarga doim yaxshi muomalada bo‘lish kerak" deganida emas. Aksincha: agar raqibingizning fikrini iloji boricha qattiqroq tahlil qilib, chilparchin qilmoqchi bo‘lsangiz, birinchi navbatda uni eng kuchli ko‘rinishida tushunib olishingiz shart. Faqat shundagina o‘zingizning javob argumentingiz chinakamiga ishonchli va yengib bo‘lmas darajada chiqadi.
Tasavvur qiling, do‘stim menga shunday dedi:"Kompaniyangizning oxirgi hisobotlarini ko‘rdim, ahvol unchalik yaxshi emas. Savdo tushib ketgan, foyda oxirgi 5 yildagi eng past darajada. Menimcha, bu yil senga yaxshigina bonus berishmasa kerak."
Bunga bir necha xil javob qaytarishim mumkin: (1) Ishonmayman: sen shunchaki asabimga tegmoqchisan. Latviyadagi sayohatimizda bo‘lgan voqea uchun mendan hali ham qasdingni olyapsan.Yoki shunday deyishim mumkin: (2) Nimani ham tushunarding! Foyda har safar hamma xodimlarning bonusini 100% aniq bashorat qilib bera oladi deyapsanmi? Bu telbalik.Yoki o‘zimga o‘zim shunday xulosa qilishim mumkin: (3) Hmm… Uning hisobotlarni ko‘rgani, savdo tushib, foyda kamaygani rostdan ham bu yil bonuslar yaxshi bo‘lmasligiga ishora qilyapti. Yaxshisi, katta pul kelishiga ishonib rejalar tuzmay turganim ma’qul.
(1)-javob to‘lig‘icha noxolislik (prejudice) ta’sirida aytildi. Men dalillarni ko‘rib chiqish u yoqda tursin, do‘stimning gapini umuman jiddiy qabul qilmaslikka qaror qildim.

Noxolislik (Prejudice): Dalillarni ko‘rib chiqmasdan turib oldindan biror narsaga ishonib olish yoki argumentni eshitmasdanoq unga baho berib qo‘yish.

(2)-javobda esa men do‘stimning og‘ziga u umuman aytmagan gapni solyapman. U "foyda hamma bonuslarni yuz foiz bashorat qiladi" demagan edi: men uning gapini rad etish osonroq bo‘lishi uchun, ataylab uning fikrini mantiqsizlashtirib, "somon odam" yasayapman. Birov bilan tortishganda bunday qilish juda qulay va jozibador tuyuladi, lekin bu orqali biz o‘rganish yoki to‘g‘ri javob topish imkoniyatini qo‘ldan boy beramiz (somon odamlar faqat bitta narsa — ularni osonlikcha yoqib yuborish uchungina yasaladi).

Somon odam (Straw man): Raqibning fikrini ataylab o‘ta soddalashtirilgan, mantiqsiz yoki kulgili qilib ko‘rsatish (toki uni osonlik bilan yengish mumkin bo‘lsin).

Va nihoyat, (3)-javob do‘stimning argumentiga nisbatan eng xayrixoh (charitable) yondashuvdir. U do‘stimni to‘g‘ri so‘z, mantiqli va xabardor deb hisoblaydi. Dastlabki ikkita javobga qaraganda, aynan shu reaksiyadan eng ko‘p foyda olish mumkin: u menga muhim ma’lumotdan to‘g‘ri foydalanishga va xavotirli vaziyatning oldini olishga yordam beradi.
Hayotda murakkab argumentlarning doim kuchli va zaif tomonlari bo‘ladi. Tortishayotgan odamlar ko‘pincha oson g‘alabaga erishish uchun raqibining eng zaif nuqtasiga hujum qilishadi. Lekin muammo shundaki, birovning fikridagi faqat eng zaif joyga yopishib olib, siz uning o‘zining ham, uni qo‘llab-quvvatlayotgan boshqalarning ham fikrini o‘zgartira olmaysiz.
Agar biz rostan ham birovning fikriga e’tiroz bildirmoqchi bo‘lsak, uning argumentining eng kuchli versiyasi bilan yuzma-yuz kelishimiz kerak. Aks holda, "somon odam"larga hujum qilib, biz faqat o‘zimizning eski xulosalarimizda qotaveramiz, xolos.

AQL BILAN O‘QISH: Nega boshqalarning argumentlariga xayrixoh bo‘lish kerak?

Siz noto‘g‘ri deb o‘ylagan g‘oyalarga nisbatan hurmat va saxiylik bilan yondashish g‘alati tuyulishi mumkin. Lekin bu 3 sababga ko‘ra o‘ta muhim ko‘nikma hisoblanadi:

1. Boshqalarni rostgo‘y, mantiqli va bilimli deb faraz qilish — ularning fikrini shunchaki noxolislik tufayli rad etib yuborishdan asraydi.
2. Birovning argumentini eng kuchli holatida tushunish — uni eng chuqur, eng qattiq tahlil qilishning hamda undan maksimal darajada narsa o‘rganishning eng zo‘r yo‘lidir.
3. Agar haqiqatan ham kimningdir e’tiroziga munosib va eng kuchli javobni topmoqchi bo‘lsangiz, ularning zaif joyiga hujum qilmasdan, aynan eng ishonarli, eng kuchli dalillarini yecha olishingiz kerak.

2. Yakuniy xulosani aniqlang

Argumentni qayta tuzayotganda deyarli doim ishni uning oxiridan — yakuniy xulosadan boshlaymiz. Nega? Birinchidan, xulosani topish — matnda umuman argument bor-yo‘qligini aniqlashning eng ishonchli vositasidir. Ikkinchidan, dalillar zanjiri qanchalik uzun yoki ko‘p bo‘lmasin, har bir argumentda faqat bitta yakuniy xulosa bo‘ladi. Buni aniqlab olgach, xulosaga olib kelgan mantiqiy qadamlarni bemalol orqaga qaytgan holda ajratib olaveramiz.
Xulosani to‘g‘ri topish aniq bir qoidaga emas, ko‘proq diqqat bilan o‘qish va tajribaga bog‘liq. Lekin o‘zimizga quyidagi savollarni berish orqali jarayonni ancha osonlashtirishimiz mumkin:

• Muallif oxir-oqibat nimani isbotlamoqchi?
• Bu matnni o‘qib, o‘zim uchun qanday yakuniy fikr yasashim kutilmoqda?
• Bu yerda biror aniq qaror, hukm yoki tavsiya berilyaptimi?
• Qaysidir fikr qayta-qayta takrorlanib, unga alohida urg‘u berilyaptimi?

Keling, mana bu uchta misoldagi yakuniy xulosani topishga va tagiga chizishga harakat qilib ko‘ramiz:

1. Men somsa yeyishni juda yaxshi ko‘raman. Do‘stim Bob eng ko‘p somsa yeyish bo‘yicha musobaqa uyushtiryapti. Somsani yaxshi ko‘rganim sababli, musobaqada qatnashsam ajoyib vaqt o‘tkazsam kerak.
2. Agar koinotda o‘zga aqlli mavjudotlar (o‘zga sayyoraliklar) bo‘lganida, ular shu paytgacha bizga qandaydir aniq xabar yuborgan bo‘lardi. Biz hech qanday xabar olmaganimiz uchun ham, demak koinotda o‘zga aqlli mavjudotlar yo‘q.
3. Uyqusizlikni davolash juda qiyin. Kognitiv-xulq-atvor terapiyasi (KBT) uyqu sifatini yaxshilashi mumkinligi haqida ba’zi dalillar bor. Biz KBTning amaliy sinovlarini diqqat bilan kuzatib borishimiz kerak, chunki bu qiyin kasallikning har qanday potensial davolash usullariga jiddiy e’tibor qaratish juda muhimdir.

Birinchi misolda xulosa oxirida kelgan: musobaqada qatnashib ajoyib vaqt o‘tkazsam kerak.Ikkinchi misolda ham xulosa oxirida joylashgan: demak koinotda o‘zga aqlli mavjudotlar yo‘q.Uchinchi misolda esa, yakuniy xulosa oxirgi gapning boshida kelgan: biz KBT sinovlarini diqqat bilan kuzatib borishimiz kerak — gapning qolgan qismi esa ("muhimdir" deya) bunga asos bo‘lib xizmat qilyapti…

2. Yakuniy xulosani aniqlang

Argumentni tahlil qilishni deyarli har doim oxiridan — yakuniy xulosadan boshlaymiz. Nega deysizmi? Birinchidan, xulosani topish — matnda umuman argument bor-yo‘qligini anglashning eng zo‘r yo‘lidir. Ikkinchidan, dalillar zanjiri qanchalik uzun va murakkab bo‘lmasin, har qanday argumentda doim faqat bitta yakuniy xulosa bo‘ladi. Uni aniqlab olgandan keyin, shu xulosaga olib kelgan mantiqiy qadamlarni bemalol orqaga qaytib ajratib olaveramiz.
Xulosalarni to‘g‘ri topish aniq bitta qoidaga tayanmaydi, u ko‘proq diqqat bilan o‘qish va tajribaga bog‘liq. Lekin uni topishni osonlashtiradigan ba’zi savollar bor:

• Muallif oxir-oqibat nimani isbotlashga urinyapti?
• Buni o‘qib qanday xulosaga kelishingiz kutilmoqda?
• Bu yerda aniq bir qaror, hukm yoki tavsiya berilyaptimi?
• Qaysidir fikr qayta-qayta takrorlanib, unga alohida urg‘u berilyaptimi?

Keling, quyidagi uchta argumentning yakuniy xulosasini topishga va tagiga chizishga harakat qilib ko‘ramiz:

1. Men pirog yeyishni juda yaxshi ko‘raman. Do‘stim Bob eng ko‘p pirog yeyish bo‘yicha musobaqa uyushtiryapti. Pirogni yaxshi ko‘rganim uchun, musobaqada qatnashib zo‘r vaqt o‘tkazsam kerak.
2. Agar koinotda o‘zga aqlli mavjudotlar bo‘lganida, ular shu paytgacha bizga qandaydir aniq xabar yuborgan bo‘lardi. Biz hali hech qanday xabar olmaganimiz uchun, demak, koinotda o‘zga aqlli mavjudotlar yo‘q.
3. Uyqusizlikni (insomnia) davolash juda qiyin. Kognitiv-xulq-atvor terapiyasi (KBT) bemorlarning uyqu sifatini yaxshilashiga ba’zi dalillar bor. Biz ushbu sohadagi KBT sinovlarini diqqat bilan kuzatib borishimiz kerak, chunki bu qiyin kasallikni davolashga yordam beradigan har qanday usulga jiddiy e’tibor qaratish juda muhimdir.

Birinchi misolda xulosa oxirida kelgan: do‘stimning musobaqasida qatnashib zo‘r vaqt o‘tkazsam kerak. Ikkinchi misolda ham xulosa oxirida: demak, koinotda o‘zga aqlli mavjudotlar yo‘q. Uchinchi misolda esa, yakuniy xulosa oxirgi gapning boshida kelgan: KBT sinovlarini diqqat bilan kuzatib borishimiz kerak — gapning qolgan qismi esa shunga asos bo‘lib xizmat qilyapti.
Mana sizga biroz murakkabroq yana bir misol. Bu yerdagi xulosani topa olasizmi?
Tajriba barbod bo‘ldi. Men quyonlar karamni yoqtiradimi yoki sabzinimi, shuni tekshirmoqchi edim. Lekin qafas eshigini qulflash yodimdan ko‘tarilibdi, hamma quyonlar karamni ham, sabzini ham yemasdan qochib ketdi. Hech qanday natija ololmadim, aslida nima bo‘lganini yozib berishga ham uyalaman. Qanaqa tajriba bo‘ldi o‘zi bu!
Bu yerda yakuniy xulosa birinchi gapning o‘zidayoq aytilgan: tajriba barbod bo‘ldi. Agar buni rasmiyroq uslubda yozmoqchi bo‘lsangiz, xulosani eng oxiriga tushirib, "Xullas, tajriba barbod bo‘ldi" deyishingiz mumkin. Lekin unutmang, argumentni standart shaklga o‘tkazib tozalayotganda barcha shunday "xullas", "demak" kabi ishora so‘zlarini olib tashlash kerak bo‘ladi.

3. Ochiq-oydin aytilgan asoslarni (dalillarni) aniqlang

Yakuniy xulosani topib olgach, muallif tomondan uni isbotlash uchun berilgan dalillarni ro‘yxat qilib yozib chiqishga o‘tamiz. Asoslarni ortiqcha his-tuyg‘u va so‘zlardan ajratib olish doim ham oson bo‘lmaydi. Ba’zida bitta oddiy fakt ham dalil bo‘lib kelishi mumkin. Ularni osonroq topish uchun quyidagi qoidalardan foydalaning:

• Xulosadan orqaga qarab yuring: uni qanday asosiy faktlar ushlab turibdi?
• His-tuyg‘u va takrorlashlarni e’tiborsiz qoldiring: muhimi, u mantiqiy zanjirning bir qismi bo‘la oladimi yoki yo‘qmi; muallif nima his qilayotgani umuman qiziq emas.
• Eng oddiy fakt yoki quruq tasdiq ham asos bo‘lishi mumkin: o‘ylab ko‘ring, u shunchaki umumiy fon (kontekst) berish uchun aytilyaptimi yoki muallif haqiqatan ham undan o‘z fikrini isbotlashda foydalanyaptimi?

Biz muallifning o‘zi ochiq-oydin yozib qoldirgan dalillarni ochiq asoslar (explicit premises) deb ataymiz. Keyingi bo‘limda ko‘radiganimizdek, bu ularning tilda aytilmagan, lekin ko‘zda tutilgan "yashirin taxminlari"ga qarama-qarshidir.

Ochiq asoslar (Explicit premises): Xulosani quvvatlash uchun muallif tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yozilgan barcha dalillar.

Endi buni amalda sinab ko‘ramiz. Quyidagi ikkita argumentning yakuniy xulosasi menda standart shaklda yozilgan, ammo asoslarning o‘rni bo‘sh qoldirilgan. Matnga qarab ularni tushunarli qilib to‘ldirishga harakat qiling.
Siyosatchilarning shaxsiy hayoti sir saqlanishi kerak. Ularning o‘z uylarida nima qilishlari o‘z ishlarini qanchalik yaxshi bajarishlariga umuman ta’sir qilmaydi. Modomiki biror narsa ularning ishiga ta’sir qilmas ekan, biz uni bilishimiz shart emas.
1-asos:
2-asos:
Xulosa: Siyosatchilarning shaxsiy hayoti sir saqlanishi kerak.
Singlim juda zo‘r. U daqiqasiga yuzta so‘z yozadi. Doim juda ko‘p kitob o‘qiydi. Testlardan ham doim eng yuqori ball oladi: yuz foizlik natija, hech qanday muammosiz. Singlim shu mamlakatdagi eng aqlli odamlardan biri bo‘lishi kerak.
1-asos:
2-asos:
3-asos:
Xulosa: Singlim mamlakatdagi eng aqlli odamlardan biri.
Qanday chiqdi? Birinchi misolda asosan ikkinchi va uchinchi gaplarni biroz silliqlab olishning o‘zi kifoya. 1-asos qilib "Siyosatchilarning o‘z uylarida nima qilishlari ularning ish sifatiga ta’sir qilmaydi" deb yozamiz. 2-asosga esa: "Biz siyosatchining ishiga ta’sir qilmaydigan shaxsiy narsalarni bilishimiz shart emas" deymiz.
Ikkinchi misolda esa hissiyotlarni tozalashga ko‘proq to‘g‘ri keladi. Qisqa va londa ko‘rinishda bu uchta asos quyidagicha bo‘ladi:
1-asos: Singlim daqiqasiga yuzta so‘z yozadi.
2-asos: Singlim juda ko‘p kitob o‘qiydi.
3-asos: Singlim testlardan doim eng yuqori ball oladi.
Xulosa: Singlim mamlakatdagi eng aqlli odamlardan biri.
Fikrlarni qanday so‘zlar bilan qayta yozish o‘zingizga bog‘liq. Lekin o‘xshash va muhim atamalar (masalan, "singlim") dalillar davomida bir xil saqlanishiga e’tibor bersangiz, argumentning logikasi qayerdan qayerga qarab ketayotganini kuzatish ancha osonlashadi.

4. Yashirin (ochiq aytilmagan) asoslarni aniqlang

Ko‘pincha, kimningdir xulosasini quvvatlab turgan "ochiq" (yaqqol aytilgan) dalillarni topganimizdan so‘ng, argumentning juda muhim bir qismi yashirin qolib ketganini ko‘ramiz. Ya’ni u shundayligicha to‘g‘ri deb qabul qilingan, lekin og‘zaki aytilmagan bo‘ladi. Argumentni to‘liq va to‘g‘ri tushunish uchun xuddi berilgan ochiq dalillar kabi, bu "yashirin asoslarni" ham yuzaga chiqarish o‘ta muhim. Mana bu misolni ko‘raylik:
Qizimning maktabidagi yangi o‘qituvchi bir jinsli munosabatda (gomoseksual) ekan. Uni umuman ishga olmasliklari kerak edi.
Keling, avval xulosa va ochiq aytilgan asosni standart shaklda yozib olamiz:
1-asos: Qizimning maktabidagi yangi o‘qituvchi bir jinsli munosabatda yashaydi.
Xulosa: Bu insonni maktabga o‘qituvchi qilib ishga olmasliklari kerak edi.
Birinchi asos bilan xulosa o‘rtasiga qanday yashirin, tushirib qoldirilgan asosni qo‘shishimiz kerakligini topa olasizmi?
1-asos: Qizimning maktabidagi yangi o‘qituvchi bir jinsli munosabatda yashaydi.
2-asos: [Yashirin] Bir jinsli munosabatdagi odamlar o‘qituvchi bo‘lib ishlashga noloyiq.
Xulosa: Bu insonni maktabga o‘qituvchi qilib ishga olmasliklari kerak edi.

Yashirin asos (Implicit premise): Argumentni aytayotgan odam to‘g‘ridan-to‘g‘ri tilga olmaydigan, lekin o‘z-o‘zidan mantiqning bir qismi sifatida qabul qilingan va tahlil jarayonida albatta qo‘shilishi kerak bo‘lgan fikr.

Nega buni ochiq yozib chiqish shunchalik muhim? Argumentni qayta tuzishning boshqa qadamlarida bo‘lgani kabi, bu yerda ham maqsadimiz — suhbatdosh aniq nima demoqchi ekanini imkon qadar tiniqroq tushunib olish va keyin uni xuddi shunday aniqlik bilan tanqidiy tahlil qila olishdir.
Bu vaziyatda yashirin asosni ochiq yozganimizdan so‘ng, butun boshli argumentning markazida qanday bahsli va yoqimsiz bir taxmin — "bir jinsli munosabatdagi odamlar o‘qituvchilikka noloyiq" degan taxmin — yotganini yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
Ba’zida bunday taxminlar shunchalik ochiq-oydin bo‘ladiki, ularni yozib o‘tirishga ham hojat qolmaydi. Boshqa paytlarda esa kishi o‘z-o‘zidan to‘g‘ri deb qabul qilib ketgan narsani aniqlash va unga e’tiroz bildirish o‘ta muhim bo‘ladi. Umuman olganda, agar yashirin taxmin argument mantiqi uchun zaruriy halqa bo‘lsa, uni albatta ko‘rsatish kerak. Quyidagi to‘rtta misolga e’tibor bering. Ularning har birida qanday yashirin asoslar yoki xulosalar yotibdi?

1. Tezlikni pasaytirishingiz kerak: oldinda keskin burilishlar bor.
2. Mmm, zo‘r-ku! Eshitishimcha, Uels shahzodasi aynan mana shu marmeladni juda yaxshi ko‘rarkan.
3. Jamoat joyida yel chiqarishning (osirishning) hech qanday yomon joyi yo‘q: bu mutlaqo tabiiy holat.
4. U kursdan yiqiladi (o‘tolmaydi): uni ma’ruzalarda umuman ko‘rmayapman.

Pastdagi javoblarimga qarashdan oldin o‘zingiz yaxshilab o‘ylab ko‘ring. Ularning har biri uchun bu yashirin taxminni yuzaga chiqarish qanchalik muhim yoki muhim emasligi haqida o‘z fikrimni ham yozib qoldirganman. Menga qo‘shilasizmi?

1. Agar yo‘lda keskin burilishlar bo‘lsa, tezlikni pasaytirgan ma’qul. Agar bunday qilmasangiz, falokat yuz berishi mumkin. [Bu shunchalik hammaga ma’lum narsaki, uni alohida aytib o‘tirish shart emas; garchi qattiq tezlikda ketayotgan odamga bu sabablarni eslatib qo‘yish zarar qilmasa ham.]
2. Uels shahzodasiga yoqadigan narsalar doim yaxshi bo‘ladi. Demak, bu marmelad ham yaxshi. [Buni yozib ko‘rsatish foydali: buni ochiq yozgach, bu argumentga qarshi chiqish yoki uning ishonchsiz ekanini ko‘rish ancha osonlashadi. Axir Uels shahzodasining marmelad tanlash didida qandaydir o‘ziga xoslik bormi?]
3. Mutlaqo tabiiy bo‘lgan ishlarni qilishning hech qanday yomon joyi yo‘q. [Buni albatta yozib ko‘rsatish kerak: agar shu taxminni diqqat bilan tahlil qilsak, ko‘plab muammolarni topamiz. Masalan, jamoat joyida hojat chiqarish ham "tabiiy" bo‘lgani uchun normal holat hisoblanadimi? Umuman, nima "tabiiy-u" nima "tabiiy emas"? Kiyim kiyish-chi, yoki yozish-chi?]
4. Agar kimgadir ma’ruzada ko‘zim tushmagan bo‘lsa, demak, u darslarga umuman kelmayapti. Agar darslarga bormasa, u imtihondan yiqiladi. [Buni yozib chiqishga arziydi: bu taxminlarni chuqurroq ko‘rib chiqish orqali fikrimizni o‘zgartirishimiz yoki aniqroq xulosa qilishimiz mumkin. Birovni darsda ko‘rmaganimiz rostdan ham uning umuman darsga kelmayotganini anglatadimi? Yoki darsga bormaslik 100% yiqilishga olib keladimi?]

Mana sizga yakuniy misol. U avval odatiy matn, keyin esa standart shaklda berilgan. Men ochiq aytilgan asoslarni va yakuniy xulosani yozib qo‘ydim. Sizning vazifangiz — bo‘sh qolgan "yashirin" qismlarni to‘ldirish.
Kitobda yozilishicha, bo‘yi baland odamlar pastroq odamlarga qaraganda o‘ziga ko‘proq ishonar ekan. Mening bo‘yim sendan ancha baland: kimnidir uchrashuvga taklif qilish senga qaraganda menga osonroq ekanida ajablanadigan joyi yo‘q!
1-asos: Bu kitobda bo‘yi baland odamlar kalta odamlardan ko‘ra o‘ziga ko‘proq ishonadi deyilgan.
2-asos: [Yashirin]
3-asos: [Yashirin]
1-xulosa: Bo‘yi baland odamlar pastlardan ko‘ra o‘ziga ko‘proq ishonadi.
4-asos: Men sendan balandman.
2-xulosa: [Yashirin]
5-asos: [Yashirin]
3-xulosa: Kimnidir uchrashuvga taklif qilish menga senga qaraganda osonroq.
Mana mening variantim, unda argumentning barcha tushirib qoldirilgan qadamlari to‘ldirilgan:
1-asos: Bu kitobda aytilishicha, bo‘yi baland odamlar pastroq odamlarga qaraganda o‘ziga ko‘proq ishonadi.
2-asos: [Yashirin] Bu kitob hayotdagi holatni to‘g‘ri va aniq tasvirlaydi.
3-asos: [Yashirin] Men kitobda yozilgan narsani to‘g‘ri (aynan) yetkazib beryapman.
1-xulosa: Bo‘yi baland odamlar pastroq odamlardan ko‘ra o‘ziga ko‘proq ishonadi.
4-asos: Men sendan balandman.
2-xulosa: [Yashirin] Men sendan ko‘ra o‘zimga ko‘proq ishonaman.
5-asos: [Yashirin] O‘ziga ko‘proq ishonish — birovni uchrashuvga taklif qilishni osonlashtiradi.
3-xulosa: Kimnidir uchrashuvga taklif qilish senga qaraganda menga osonroq.
Aynan mana shu vaziyatda 2- va 3-asoslarni (kitob reallikni to‘g‘ri tasvirlashi va men uni aniq yetkazib berayotganimni) alohida yozib o‘tish juda muhim. Chunki argument ushbu ikkala asosning to‘g‘riligiga suyanibgina qolmay, aynan shu nuqtalarda e’tiroz va shubhalarga (skeptitsizmga) eng zaif hisoblanadi.
Rostdan ham biron kitob shunday sodda va qat’iy gapni yozib qo‘ygan bo‘lishi mumkinmi, yoki men uning gapini qanchalik to‘g‘ri yetkazib beryapman? Balki yo‘qdir. Katta ehtimol bilan, asl haqiqat bundan ko‘ra biroz murakkabroq bo‘ladi — va biz xuddi shunday taxminlarni ochiq yuzaga chiqarish orqaligina ancha teranroq xulosaga (yoki o‘zimizning yaxshiroq qarshi argumentimizga) kela olamiz.

5. Bog‘liq va mustaqil dalillarni farqlash

Yuqoridagi misollarda ko‘rganingizdek, ba’zi dalillar faqat bir-biriga qo‘shilgandagina xulosani quvvatlaydi, boshqalari esa alohida-alohida, mustaqil holda ham ishlayveradi. Keling, ikkita bog‘liq dalildan (premises — P1, P2) va bitta xulosadan © iborat sodda argumentni ko‘ramiz:
(P1) Bu kimyoviy modda faqat katalizator bo‘lgandagina shu haroratda reaksiyaga kirishadi. (P2) Hozir bu yerda katalizator yo‘q, shuning uchun © u bu haroratda reaksiyaga kirishmaydi.

Bog‘liq (linked) dalillar: alohida-alohida emas, faqat birgalikda olingandagina xulosani isbotlay oladigan dalillar.
Mustaqil (independent) dalillar: bir-biriga qaram bo‘lmasdan, o‘z holicha ham xulosani quvvatlay oladigan dalillar.

Endi mustaqil dalillardan tuzilgan xuddi shunday argumentni ko‘ramiz:
(P1) Moddani qizdirganimda reaksiyaga kirishmadi. (P2) Bosimni oshirganimda ham reaksiyaga kirishmadi. © Reaksiya bo‘lishi uchun menga katalizator kerak shekilli.
Birinchi holatda dalillar alohida o‘qilsa, umuman argument hosil bo‘lmaydi — ular faqat birgalikda kuchga ega (bog‘liq). Ikkinchi misolda esa (P1) ham, (P2) ham xulosani o‘z holicha mustaqil qo‘llab-quvvatlay olyapti. Ikkita bo‘lgani uchun argument albatta kuchliroq chiqyapti, lekin faqat bittasi bo‘lganda ham (garchi biroz zaifroq bo‘lsa-da) argument bo‘lib xizmat qilaverardi.
Dalillarning qaysilari birgalikda ishlashini (bog‘liq), qaysilari esa mustaqil ekanini bitta qarab ajrata olish — juda muhim ko‘nikmadir.Mana yana bir kattaroq misol. Ham bog‘liq, ham mustaqil dalillar aralashib kelgan, qani topishga harakat qiling:
(P1) Barcha muvaffaqiyatli sportchilarda to‘g‘ri mashg‘ulot va tug‘ma qobiliyat jamlangan bo‘ladi. (P2) Singlim muvaffaqiyatli sportchi bo‘lmoqchi va (P3) u zo‘r mashg‘ulot rejasiga qat’iy amal qilyapti. (P4) Uning bo‘yi baland, baquvvat, hamda tug‘ma moslashuvchanlik va harakatlar muvozanatiga ega. (P5) Tréneri ham uning potensiali juda yuqori ekanini aytmoqda. (C1) Bular uning tug‘ma iqtidori borligini ko‘rsatadi. (C2) Shuning uchun, menimcha unda cho‘qqiga chiqish uchun yaxshigina imkoniyat bor.
Bu yerda (P4) va (P5) dalillari (C1) xulosasini (singlimda tug‘ma iqtidor borligini) mustaqil qo‘llab-quvvatlayapti. Qolgan dalillar esa bir-biriga bog‘liq: agar barcha sportchilarga ham mashq, ham iqtidor kerak (P1) va singlim sportchi bo‘lmoqchi (P2) ekanini hisobga olsak, uning mashg‘ulotlari (P3) va iqtidori (C1) birgalikda yakuniy xulosani (C2) beradi.
E’tibor bergan bo‘lsangiz, men bu argumentni oldingilardek ro‘yxat qilib uzun shaklda yozib o‘tirmadim. Amalda, agar argument o‘ta murakkab bo‘lmasa, shunchaki asos va xulosalarni ajratib, yashirin taxminlarni aniqlashtirib qo‘yishning o‘zi yetarli bo‘ladi.

AQL BILAN O‘QISH: Ikki turdagi dalilni adashtirib yubormang

Bitta argumentda ham bog‘liq, ham mustaqil dalillar kelishi mumkin, lekin ularning ishlash mexanizmi har xil:

• Bog‘liq dalillar bir-biriga tayanadi. Agar ulardan bittasi xato chiqsa, butun argument ishdan chiqadi. Ularning mantiqiy tuzilishi: "AGAR HAM X, HAM Y BO‘LSA, DEMAK Z". Masalan: "Agar ogohlantirish chirog‘i yonsa (X) VA bu oddiy tekshiruv emasligini bilsak (Y), demak laboratoriyani tark etishimiz kerak (Z)."
• Mustaqil dalillar esa bir-birini shunchaki kuchaytiradi. Biri xato chiqsa ham, argument biroz zaiflashadi-yu, lekin batamom qulamaydi. Mantiqiy tuzilishi: "AGAR X BO‘LSA, DEMAK Z; AGAR Y BO‘LSA, DEMAK Z". Masalan: "Agar kuyik hidi kelsa (X), laboratoriyadan chiqishimiz kerak (Z); agar xonadan g‘alati ovozlar kelsa (Y), unda ham chiqishimiz kerak (Z)."

Shu farqni bilish orqali siz qaysi argument bitta xato dalil sababli butunlay yo‘qqa chiqishini, qaysi biri esa shunchaki biroz zaiflashishini aniq ajrata olasiz. O‘zingiz biror fikr bildirayotganda ham qanday dalillardan foydalanayotganingizni bilish o‘zingizga bo‘lgan ishonchni yanada oshiradi.

Taxminlar (Assumptions) haqida yana bir-ikki og‘iz so‘z

Taxminlarsiz (ya’ni hamma uchun o‘z-o‘zidan ma’lum narsalarsiz) biz umuman muloqot qila olmagan bo‘lardik. Xohlagan gapingizning orqasida minglab taxminlar yotadi. Tasavvur qiling, oshxonada yonma-yon turibmiz va men sizga: "Tovaga tegma — u issiq!" dedim.
Buni tahlil qilishning ham keragi yo‘qdek. Lekin bir-birimizni tushunishimiz uchun orqa fonda qanchadan-qancha yashirin taxminlar yotibdi. Men shunday deb taxmin qilyapman:

• Issiq tova tegsangiz qo‘lingizni kuydiradi.
• Siz kuyishni xohlamaysiz.
• Siz mening gapimni tushunasiz.
• Siz meni aldamayapti deb ishonasiz.
• Tova rostdan ham issiq, men adashmayapman.

Bularni hammasini bittalab aytib o‘tirish shartmi? Yo‘q albatta. Lekin shu gapni 2 yoshli o‘g‘limga aytayotgan bo‘lsam, bularning bir nechtasini ochiq tushuntirishimga to‘g‘ri kelardi, chunki u bularni hali bilmaydi. Xuddi shunday, butunlay boshqa tildagi yoki umuman begona madaniyat vakili bilan gaplashganda ham o‘zimiz uchun odatiy bo‘lgan ba’zi narsalarni ochiq tushuntirib berish kerak bo‘ladi.
Mana sizga global iqtisod haqidagi gazeta maqolalariga xos bo‘lgan bir matn. Bu yerda qanday yashirin taxminlar yotibdi?
2008-yildagi moliyaviy inqiroz AQSh uy-joy bozoridagi yomon kreditlar va shu kreditlarga bog‘langan derivativlar (moliyaviy vositalar) tufayli yuzaga kelgan. Uy-joy pufagi yorilganda, bu trillionlab dollarlik iqtisodiy zararga olib keldi. Bugungi kunga kelib, biz o‘sha kreditlar va derivativlardan yetarlicha saboq chiqardik. Shuning uchun biz boshqa hech qachon 2008-yildagidek inqirozni ko‘rmaymiz. Kichikroq pasayishlar bo‘lishi mumkin, lekin endi biz global miqyosdagi ulkan inqirozlardan xavfsizmiz.
Doimgidek, ishni yakuniy xulosani topishdan boshlaymiz: muallif bizni endi dunyo 2008-yildagidek yirik inqirozlardan xavfsiz ekanligiga ishontirmoqchi. Xo‘sh, bunga dalil nima? Dalil shuki, 2008-yilgi inqirozga aynan yomon kreditlar sabab bo‘lgani va biz undan kerakli darsni olganimizdir.
Bu yerda qanday yashirin, lekin o‘ta muhim taxminlar (oraliq xulosalar) bor? Asosan ikkita:

1. Biz olgan saboqlar 2008-yildagi vaziyat kelajakda umuman takrorlanmasligini yuz foiz kafolatlash uchun yetarli.
2. 2008-yildagidek daxshatli inqiroz yuz berishining yagona yo‘li — bu aynan o‘sha eski vaziyatning va xatolarning qayta takrorlanishidir.

Keling, shu yashirin taxminlarni tagiga chizgan holda matnga qo‘shib yozamiz:
…Bugungi kunga kelib, biz o‘sha kreditlar va derivativlardan saboq chiqardik va bu saboqlar bunday xatolarni kelajakda umuman takrorlamasligimizni kafolatlaydi. Shuning uchun biz 2008-yildagi kabi inqirozni ko‘rmaymiz, chunki ulkan inqiroz yuz berishining yagona yo‘li faqatgina 2008-yildagi sharoitlarning takrorlanishidir; demak bu bizni shunday ulkan inqirozlardan butunlay asraydi…
Ko‘ryapsizmi, bu taxminlarni albatta ochiq ko‘rsatishimiz kerak, chunki ikkalasini ham osongina shubha ostiga olish mumkin. Rostdan ham 2008-yil holati boshqa hech qachon takrorlanmaydimi? Ehtimol. Lekin bunga aniq kafolat bera olmaymiz. Global inqiroz bo‘lishining yagona yo‘li faqatgina o‘sha eski ssenariymi? Aniq yo‘q.

AQL BILAN O‘QISH: Taxminlarni shubha ostiga olish bo‘yicha amaliy qo‘llanma

Har bir argument yashirin taxminlarga (assumptions) tayanadi. Ularning ichidan eng asosiylarini ajratib ko‘rsata olish ilm-fan va izlanishning ajralmas qismidir. Birovning gapini yuzaki qabul qilish yoki qilmaslikni bilmay ikkilanib turganingizda, o‘zingizga doim quyidagi 5 ta savolni bering:

1. Bu argument juda yengillik bilan bitta xususiy misoldan umumiy xulosaga sakrab o‘tib ketmayaptimi? Yoki tayinli asossiz bitta narsani ikkinchisiga qiyoslamayaptimi?
2. Aslida aniq isbotlanmagan bo‘lsa-da, bitta voqea ikkinchisiga yuz foiz "sabab" bo‘ldi deb noto‘g‘ri taxmin qilinmayaptimi?
3. "Nima to‘g‘ri-yu, nima noto‘g‘ri", "nima tabiiy-u, nima g‘ayritabiiy" ekanligi haqidagi shaxsiy e’tiqodlar (ochiq aytilmagan holda) xulosani quvvatlash uchun vosita qilinmayaptimi?
4. Bu argument hech qanday dalil keltirmasdan turib, kelajak ham xuddi o‘tmish kabi bo‘ladi, deb sharoitlar o‘zgarishini e’tibordan chetda qoldirmayaptimi?
5. Siz o‘qiyotgan matn o‘zi isbotlashi kerak bo‘lgan narsani allaqachon to‘g‘ri fakt sifatida qabul qilib, ishni shundan boshlamayaptimi?

Xullas, hammasini jamlaymiz

Argumentlarni qayta tuzish (tahlil qilish)ning 5 bosqichli usulini ko‘rib chiqdik:

1. Xayrixohlik tamoyilini (principle of charity) qo‘llash.
2. Yakuniy xulosani topish.
3. Ochiq-oydin dalillarni aniqlash.
4. Muhim yashirin taxminlarni yuzaga chiqarish.
5. Bog‘liq va mustaqil dalillarni bir-biridan farqlash.

Keling, buni amalda sinab ko‘rish uchun bitta misol ko‘ramiz. Avval quyidagi matnni o‘qing. Men asos va xulosalarni qavslar ichida belgilab qo‘ydim:
Izlanish loyiham uchun talabalarning dars qilish odatlari haqida boshlang‘ich nazariya yaratdim. Afsuski, (P1) talabalarning dars qilish odatlari bo‘yicha sifatli ma’lumot to‘plashning iloji yo‘q. Bu shuni anglatadiki, (C1) men o‘z nazariyamni yetarlicha aniq sinovdan o‘tkaza olmayman. Modomiki, (P3) to‘laqonli sinab ko‘rishning imkoni bo‘lmagan nazariya tadqiqot uchun yaramas ekan, shunday xulosaga kelish mumkinki, (C3) men bu nazariyadan voz kechishim kerak.
Endi shuni standart shaklga o‘tkazamiz. Qulaylik uchun men ayrim qatorlarni yozib, qolganini bo‘sh qoldirdim. Eng pastdagi yakuniy xulosadan boshlab, mantiqni orqaga qarab kuzatgan holda barcha bo‘shliqlarni to‘ldirishga harakat qiling. Unutmang, ba’zi qadamlar yashirin (matnda ochiq aytilmagan).
1-asos: [Yashirin]
2-asos: Talabalarning dars qilish odatlari haqida sifatli ma’lumot topish imkonsiz.
1-xulosa:
3-asos: [Yashirin]
2-xulosa:
4-asos:
3-xulosa: Men talabalarning dars qilish odatlari haqidagi nazariyamdan voz kechishim kerak.
Xo‘sh, qanday chiqdi? Odatda, bu mashqdagi eng qiyin narsa matndagi yashirin taxminlarni to‘g‘ri ilg‘ab olishdir. Bu yerda aytilmagan, lekin ko‘zda tutilgan ikkita muhim nuqta bor edi. Birinchisi — nazariyani to‘laqonli sinab ko‘rish uchun yaxshi ma’lumot kerakligi; ikkinchisi — yaramas nazariyadan voz kechish lozimligi. Bularni ochiq yozib chiqish butun argument mantiqini silliq bog‘lab beradi. To‘g‘ri to‘ldirilgan variant quyidagicha:
1-asos: [Yashirin] Nazariyani to‘laqonli sinash uchun sifatli ma’lumot kerak.
2-asos: Talabalarning dars qilish odatlari haqida sifatli ma’lumot topish imkonsiz.
1-xulosa: Men bu boradagi nazariyamni yetarlicha sinovdan o‘tkaza olmayman.
3-asos: [Yashirin] To‘laqonli sinab bo‘lmaydigan nazariya tadqiqot uchun yaramaydi.
2-xulosa: Mening nazariyam tadqiqot loyihasi uchun yaramaydi.
4-asos: Tadqiqot uchun yaramaydigan nazariyadan voz kechish kerak.
3-xulosa: Men talabalarning dars qilish odatlari haqidagi nazariyamdan voz kechishim kerak.
Mana yana bir misol. Bu safar tahlil qilish ancha qiyin bo‘lgan, ortiqcha va his-tuyg‘uli gap-so‘zlarga to‘la matn bilan ishlaysiz — uni qisqartirib, mantiqini soddalashtirishingiz kerak bo‘ladi. Men sizga 1-asosni topib yordam qilib yubordim. Xayrixohlik tamoyilini yodda tuting: muallifning fikrini iloji boricha eng kuchli, aniq va hurmat bilan ifodalashga harakat qiling.
Hozirgi kunda texnologiya olamidagi eng katta bahslardan biri axborot va shaxsiy hayot daxlsizligi (maxfiylik) haqida. O‘tgan haftadayoq men bir kompyuter mutaxassisi bilan dahanaki jang qilib qoldim — u kompyuter algoritmiga mening elektron pochtamni kavlashiga va menga "mos" reklamalarni tiqishtirishiga qarshi ekanimni umuman tushunmasdi. Maxfiylik — bu faqatgina boshqalar nima qilayotganimni bilish-bilmasligida emas. Maxfiylik bu — o‘zimni spam xatlar, reklamalar kabi asabga tegadigan, juda ko‘payib ketgan aralashuvlardan qanday himoya qila olishim haqidadir. Bunday himoya maxfiylikning ajralmas qismidir. Menimcha, texnologiya kompaniyalari biz haqimizda haddan tashqari ko‘p narsa bilib oldi va qonun orqali ularga hozirgidek hayotimizga suqilib kirishni taqiqlab qo‘yish kerak. Qonun ustuvorligi aynan shuning uchun kerak: barcha kompaniyalarni shaxsiy daxlsizlik kabi huquqlarimizni hurmat qilishga majburlash va bizni keraksiz axborot bilan bombardimon qilaverishlariga chek qo‘yish lozim.
1-asos: Keraksiz aralashuvlardan himoyalanish — shaxsiy hayot daxlsizligining muhim qismidir.
2-asos:
3-asos:
Xulosa:
Bu onson ish emas, sizning variantingiz menikidan biroz farq qilishi ham tabiiy. Asosiysi — gaplaringiz tushunarli bo‘lsa va argumentni muallifga nisbatan izchil, to‘g‘ri ma’noda (xayrixohlik bilan) yozib chiqqan bo‘lsangiz bo‘ldi. Balki muallifning asabiy gaplarini shunchalik toza va mantiqli qilib yozib unga haddan tashqari saxiy bo‘lib yuboryapmizmi? Balki. Lekin uning haqiqiy pozitsiyasini tushunib yetishning va o‘zimiz u uchun mukammal javob argumenti qura olishimizning eng to‘g‘ri yo‘li aynan shudir.Mening variantim:
1-asos: Keraksiz aralashuvlardan himoyalanish shaxsiy hayot daxlsizligining muhim qismidir.
2-asos: Texnologiya kompaniyalari bizni haddan tashqari ko‘p keraksiz axborot bilan bezovta qilmoqda.
3-asos: Qonun barcha kompaniyalarni bizning shaxsiy hayotimiz daxlsizligini hurmat qilishga majburlashi kerak.
Xulosa: Demak, qonun orqali texnologiya kompaniyalarini hayotimizga keraksiz aralashishdan to‘xtatishga majburlash lozim.
Xo‘sh, argumentlarni standart shaklga tushirishda o‘zingizga bo‘lgan ishonch paydo bo‘ldimi? Endi biroz boshqacharoq mashq o‘tkazamiz. Men sizga misol bermayman, buning o‘rniga o‘zingiz mutlaqo qo‘shilmaydigan biron bir argumentni 2-3 gapda qisqacha o‘ylab toping (yozing). Keyin xuddi shu qoidalar asosida uni standart shaklga o‘giring. Unutmang, o‘zingiz qo‘shilmasangiz ham mantiqsiz "somon odam" yasamang, xayrixohlik tamoyilini qo‘llagan holda uni eng kuchli ko‘rinishida mantiqan yozing.

Men qo‘shilmaydigan argument: Ushbu argumentning standart shakli:

Qanday his qilyapsiz? O‘zingiz yomon ko‘rgan yoki qo‘shilmagan fikrni shunday mantiqiy qadamlarga bo‘lib toza yozib chiqqaningizdan keyin munosabatingiz biroz o‘zgardimi? Uning qayerida mantiq uzilgani yaqqolroq ko‘zga tashlandimi yoki u o‘ylaganingizdan ko‘ra mantiqliroq ekanini tan olishga to‘g‘ri keldimi? Endi siz boshqalarning fikrlashini mayda detallarigacha baholashga to‘la tayyorsiz.
Amalda, argumentni ehtiyotkorlik bilan shunday qayta tuzib chiqish uning xatolarini o‘z-o‘zidan fosh qiladi yoki qayeri ojiz ekanini aniq ko‘rsatib beradi.

O‘YLAB KO‘RING: O‘zingiz kelisha olmaydigan fikrni shunday tahlil qilish sizga qanday ta’sir qildi? Bu narsa qarama-qarshi fikrlovchi odamlar bilan bahslashish odatingizni qanchalik o‘zgartirishi mumkin?

XULOSA

Argumentni qayta tuzish (Reconstructing) — uning barcha qismlarini topib olish va qanday ishlashini aniq ko‘rsatib beradigan standart shaklda yozib chiqish demakdir.
Standart shakl argumentni shunday yozishni talab qiladiki:

• Yakuniy xulosa eng pastda aniq yoziladi.
• Xulosaga olib boruvchi mantiqiy qadamlar esa uning tepasida, raqamlangan asoslar (dalillar) sifatida keltiriladi.

Asos (premise) — argumentning eng asosiy poydevoridir. Xulosani isbotlash uchun ko‘plab asoslarni bir-biriga zanjir kabi ulash mumkin.Ortiqcha ma’lumot (Extraneous material) — argumentga mutlaqo aloqasi bo‘lmagan, mantiqni tozalab standart shaklda yozayotganda olib tashlanishi kerak bo‘lgan keraksiz hissiyot va tafsilotlar.Yashirin taxmin (Assumption) — argumentni aytayotgan odam qog‘ozda (yoki tilda) ochiq aytmagan, lekin o‘z-o‘zidan to‘g‘ri deb qabul qilib, mantiqiga qo‘shib yuborgan muhim fikr.Kengaytirilgan argument — yakuniy xulosani isbotlash uchun ishlatilgan asoslarning o‘zi ham aslida undan oldingi asoslardan kelib chiqqan xulosalar bo‘lgan yirik argument.Oraliq xulosa — argument zanjiri davomida kelib chiqadigan va butun argument yakunlanmasdan turib, keyingi bosqich uchun yangi asos bo‘lib xizmat qiladigan oraliq fikr.Yakuniy xulosa kengaytirilgan argumentning eng oxirida keladi: bu muallif sizni ishontirmoqchi bo‘lgan yakuniy nuqta.
Noxolislik (Prejudice) — biror fakt yoki dalilni o‘rganmasdanoq qandaydir ishonchga ega bo‘lish yoki argumentni eshitmasdan turib unga baho berib qo‘yish.Somon odam (Straw man) — raqibning fikrini osonlikcha yengish uchun ataylab o‘ta soddalashtirib, mantiqsiz yoki kulgili qilib ko‘rsatish.
Argumentni qayta tuzish (tahlil) jarayonini 5 bosqichga bo‘lish mumkin:

1. Xayrixohlik tamoyilini qo‘llash. Boshqa odamni to‘g‘ri so‘z va mantiqli deb faraz qilib, uning argumentini iloji boricha eng kuchli holatida qabul qilishimiz shart.
2. Yakuniy xulosani aniqlash (va uni eng pastga yozish). "Chunki", "shuning uchun", "demak", "xullas" kabi ishora so‘zlari yakuniy xulosa qayerda ekanligini topishga yordam beradi. Xulosalar ko‘pincha matnning boshida yoki eng oxirida keladi.
3. Ochiq-oydin aytilgan asoslarni aniqlash (va ularni xulosaning ustiga tartib bilan yozish). Bular muallif o‘z xulosasini isbotlash uchun ochiqdan-ochiq sanab o‘tgan dalillarning aynan o‘zidir.
4. Yashirin asos yoki xulosalarni topish (va kerakli joyga qo‘shish). Bular matnda umuman yozilmagan bo‘lsa-da, mantiq buzilmasligi uchun argumentga albatta qo‘shilishi kerak bo‘lgan o‘z-o‘zidan ma’lum mantiqiy halqalardir.
5. Qaysi asoslar bog‘liq (xulosani quvvatlash uchun ular bir-biriga muhtoj) va qaysilari mustaqil (ular alohida-alohida ham xulosani tasdiqlay oladi) ekanini ajrata olish.

Shu besh bosqich asosida qayta tuzib olgach, siz argumentlarni turiga e’tibor qaratib uni to‘liq va chuqur mantiqiy baholashga tayyorsiz!