Taqdim etilayotgan matn — 2025 yil holatiga ko‘ra Markaziy Osiyo tadqiqotlari qanday ahvolda ekanini tahlil qiluvchi umumiy sharhdir. Uning muallifi AdibXolid — mintaqaning yetakchi tarixchilaridan biri — Markaziy Osiyo tadqiqotlari qanday shakllangani va bu sohaning ichki mantiqini tahlil qiladi. Xolid Markaziy Osiyo uzoq vaqt davomida rossiyamarkazli va sovetologik doiralarga qanday qilib joylashtirilganini ko‘rsatadi. Bu yondashuvda imperiya tarixning asosiy subyekti bo‘lib, cheka hududlar esa unga qo‘shimcha sifatida talqin qilingan. Muallifga ko‘ra, bunday qarashlar bugun ham tadqiqot savollari va talqinlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.

Matnda dekolonizatsiya masalasi markaziy o‘rin tutadi. Muallif postkolonial va dekolonial nazariy yo‘nalishlarni bir-biridan aniq ajratadi va ularning Markaziy Osiyo tarixiga qo‘llanishidagi cheklovlarni ko‘rsatadi. Imperiyadan oldingi “sof” yoki “asl” holatni izlash o‘rniga, Xolid imperiyaviy merosni oqlamasdan, ammoshu bilan birga soddalashtirmasdan tahlil qilish imkonini beradigan tanqidiy va tarixiy jihatdan mas’uliyatli pozitsiyani taklif qiladi.

Essening muhim g‘oyalaridan yana biri — qiyosiy yondashuvni kengaytirish zarurati. Muallif Markaziy Osiyoni faqat Rossiya yoki Sovet tarixi doirasida ko‘rish yetarli emasligini ta’kidlaydi. Mintaqani tushunish uchun uni Janubiy Osiyo, islom dunyosi, Xitoy va umuman jahon tarixi bilan bog‘liq holda solishtirib o‘rganish lozim. Faqat shunday yondashuv Markaziy Osiyoni boshqa tarixlarning chekkasi sifatida emas, balki o‘ziga xos rivojlanish yo‘llari va aloqalariga ega mustaqil tarixiy makon sifatida ko‘rsatishga imkon beradi, deb ta’kidlaydi tarixchi.

Nashr: Association for Slavic, East European, and Eurasian Studies (ASEEES)

Muallif: Adib Xolid

Sana: 13 noyabr 2025

Havola: https://aseees.org/newsnet-article/central-asian-studies-in-2025/

Men 1986 yilda magistratura bosqichini boshlaganimda, Sovet Ittifoqi abadiydek tuyulardi. Ammo dissertatsiyamni himoya qilgunimcha, u allaqachon parchalanib bo‘lgandi. Sovet Ittifoqining tugashi nafaqat mening dissertatsiyam va ilmiy yo‘limni, balki umuman Markaziy Osiyo tadqiqotlari deb ataladigan sohani ham tubdan o‘zgartirdi.

Mintaqa arxivlari va dala tadqiqotlari uchun ochilgach, ilmiy ishlarning sharoiti keskin yaxshilandi. Markaziy Osiyoga borib-kelish ancha osonlashdi, u yerdagi olimlar bilan hamkorlik qilish ilgari tasavvur ham qilib bo‘lmaydigan darajada imkonli bo‘ldi. Bugun Markaziy Osiyo alohida o‘rganiladigan ilmiy yo‘nalish sifatida mavjud bo‘lsa, uning shakllanishi aynan shu davrga to‘g‘ri keladi.

Lekin savol tug‘iladi: Markaziy Osiyo tadqiqotlari bugun haqiqatan ham mustaqil ilmiy soha bo‘la oldimi? Bu yerda biroz ehtiyotkorlik bilan gapirishga to‘g‘ri keladi. 2000 yilda Markaziy Yevroosiyo tadqiqotlari jamiyati (CESS) tashkil etilgan edi. Uning maqsadi markaziy Yevroosiyo deb keng va ataylab aniq belgilanmagan hududda ishlayotgan tadqiqotchilarni birlashtirish edi. Bu hudud qo‘shni imperiyalarning markaziy hududlari orasida joylashgan yerlardan iborat.

Bunday yondashuv bir tomondan imperiyalar chegaralaridan tashqarida va ular orasida fikrlashga, ikkinchi tomondan esa Markaziy Osiyoning boshqa mintaqaviy tadqiqot uyushmalaridagi chetda qolgan holatini yengishga qaratilgan edi. Chunki Markaziy Osiyo na sobiq Sovet va Sharqiy Yevropa tadqiqotlari uyushmalarida, na Yaqin Sharq yoki Osiyo tadqiqotlari tashkilotlarida yetarlicha e’tibor markazida bo‘lgan.

CESS har yili konferensiyalar o‘tkazadi va ilmiy mukofotlar topshiradi. Mintaqaga bag‘ishlangan ikki muhim ilmiy jurnal ham bor: 1982 yildan chiqib kelayotgan Central Asian Survey jurnali (2006 yildan CESS bilan bog‘langan holda yangicha yo‘nalishda rivojlandi) va 2014 yilda tashkil etilgan Central Asian Affairs. Qog‘ozda qaraganda, mustaqil ilmiy soha bo‘lish uchun kerak bo‘lgan hamma narsa bor.

Ammo eng muhim narsa yetishmaydi: universitetlardagi ish o‘rinlari. Ilmiy soha faqat maqolalar va kitoblar bilan emas, balki o‘qituvchilik lavozimlari, byudjetlar va moliyalashtirish tizimlari orqali shakllanadi. Shimoliy Amerikada Markaziy Osiyoga bevosita bag‘ishlangan professorlik lavozimlari barmoq bilan sanarli darajada kam. Markaziy Osiyo bilan shug‘ullanuvchi olimlarning aksariyati kengroq nomdagi lavozimlarda ishlaydi va darslarda faqat Markaziy Osiyo bilan cheklanmaydi.

Shu sababli Markaziy Osiyo tadqiqotlarini to‘liq mustaqil soha deb tasavvur qilish qiyin. 2025 yil kuzida, hozirgi siyosiy rahbariyatning akademik sohaga qarshi bosimi kuchayib borayotgan bir paytda yozar ekanman, bu yo‘nalishning kelajagi unchalik yorqin ko‘rinmaydi.

Markaziy Osiyoning o‘rni

Keling, biroz yengilroq mavzuga o‘taylik. 1980-yillarda G‘arb akademiyasida Markaziy Osiyo asosan Sovet Ittifoqining chekka hududi, go‘yoki “orqa hovlisi” sifatida ko‘rilardi. Mintaqaning arxeologiyasi, ilk islom davri, mo‘g‘ullar va Temuriylar davriga oid tadqiqotlar anchagina edi. Bu mavzular sovet hokimiyati uchun siyosiy jihatdan uncha xavfli emas edi yoki ularni Sovet Ittifoqiga ko‘p borib-kelmasdan ham o‘rganish mumkin edi.

Ammo Rossiya bosqinidan keyingi davr boshqacha edi. Ingliz va fransuz tillarida yozilgan yaxshi monografiyalar bo‘lgan, lekin ular bir-biri bilan bog‘liq holda rivojlanmagan. Asosiy tadqiqotlar “sovetologiya” doirasida olib borilgan bo‘lib, unda savollar ko‘proq o‘sha paytdagi siyosiy manfaatlar asosida qo‘yilar, mintaqaga kirish esa deyarli faqat rus tili va rus markazli qarashlar orqali amalga oshirilardi. Albatta, istisnolar ham bor edi. Lekin 1980-yillarda Markaziy Osiyoni o‘rganishga kirishgan odam uchun bu hududni tushunish yo‘li asosan rus tiliga tayangan va Rossiya markazida qurilgan qarashlardan o‘tar edi.

Bugun bu holat o‘zgargan. Sovet Ittifoqi parchalanayotgan va undan keyingi yillarda Yaqin Sharq tadqiqotlari bilan shug‘ullanuvchi olimlar orasida Yaqin Sharqni qayta tasavvur qilib, unga Markaziy Osiyo va Kavkazni ham qo‘shish haqida gaplar bo‘lgan. Ammo bundan katta natija chiqmadi. Yaqin Sharq tadqiqotlari hanuz arab va Usmonliylar dunyosiga mahkam bog‘langan va Markaziy Osiyoga deyarli qiziqmaydi.

Rossiya va Sovet tadqiqotlari sohasi esa nisbatan yaxshiroq moslashdi. Shimoliy Amerikada sovet tadqiqotlari bilan shug‘ullangan markazlarning barchasi o‘z faoliyat doirasini kengaytirdi va nomlariga “Yevroosiyo” so‘zini qo‘shdi. Bu orqali ular Rossiya imperiyasi va Sovet Ittifoqining rus bo‘lmagan hududlarini ham qamrab olishni istashlarini bildirdilar. ASEEES tashkiloti 2010 yilda aynan shu jarayon doirasida hozirgi nomini oldi. “Yevroosiyo” atamasi ko‘pincha “sobiq Sovet Ittifoqi” ma’nosida ishlatiladi, lekin boshqa variantlarga qaraganda baribir yaxshiroq.

Zamonaviy Markaziy Osiyo tadqiqotlarining “Rossiya/Sovet/Yevroosiyo” doirasida joylashishi ajablanarli emas. Olimning akademik o‘zini kim deb bilishi ko‘p jihatdan qaysi arxivlar bilan ishlashiga va ularga kirish uchun qanday byurokratik to‘siqlardan o‘tishiga bog‘liq. Bu esa ilmiy hamjamiyat hissini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Men MESA konferensiyalarida qatnashgan yillarimda sovet yoki postsovet arxivlarida ishlaganlar bilan bunday tajribaga ega bo‘lmaganlar orasidagi katta farqni doim sezib kelganman.

So‘nggi yigirma yil ichida Markaziy Osiyo bo‘yicha eng kuchli dissertatsiyalar aynan Rossiya, Sovet yoki Yevroosiyo tadqiqotlari dasturlarida yozildi. Yaqin Sharq tadqiqotlari doirasida esa bu hududga juda kam e’tibor qaratildi. Shunga qaramay, Markaziy Osiyoning Rossiya va Sovet tadqiqotlari tizimidagi o‘rni hanuz aniq belgilab bo‘lingan emas.

Agar zamonaviy Markaziy Osiyo tadqiqotlari Rossiya/Sovet/Yevroosiyo sohasi ichida joylashsa, unda Markaziy Osiyo faqat Rossiya yoki Sovet tadqiqotlarining kichik bo‘lagi bo‘lib qoladimi? Men Rossiya imperiyasi yoki Sovet Ittifoqi haqidagi darslarimda talabalarga doimo shuni eslataman: Rossiya asrlar davomida bosib olgan turli jamiyatlarning har biri o‘z tarixiga ega edi va ularning hech biri “Rossiya kelib bosib olishini” kutib turgan emasdi. Markaziy Osiyoning o‘tmishi va bugungi holati Rossiyadan tashqaridagi ko‘plab tarixiy va madaniy tayanch nuqtalar bilan bog‘liq. Bizning ilmiy savollarimiz ham aynan shu haqiqatni hisobga olishi kerak.

Shu bilan birga, buni ham aniq aytish kerak: imperiya va sovet davri Markaziy Osiyo uchun juda katta o‘zgarishlar olib kelgan. Imperiyani shunchaki inkor qilib bo‘lmaydi, mustamlaka o‘tmishi bo‘lmagandek tarix yozish ham mumkin emas. Asosiy savol boshqa: biz bu o‘tmishga qanday munosabatda bo‘lamiz?

Imperiya tarixini yozish bilan imperiyaning jamiyat va odamlar hayotiga real ta’sirini yozish o‘rtasida katta farq bor. Bizning holatda bu farq Rossiya yoki Sovet davlat siyosatini tasvirlash bilan, shu siyosatlar ostida yashagan jamiyatlar va oddiy odamlar hayotida nimalar o‘zgarganini ko‘rsatish o‘rtasidagi farqdir. Boshqacha aytganda, imperiya siyosati bilan imperiya oqibatlari o‘rtasidagi farq.

1999 yilda men keyinchalik 2015 yilda Making Uzbekistan nomi bilan chop etilgan kitob ustida ishlay boshladim. O‘sha paytda sovet millatlar siyosati haqidagi yangi adabiyotlar juda mashhur edi va men ham kitobim shu yo‘nalishga hissa qo‘shadi, deb o‘ylaganman. Sovet millatlar siyosatini tushunishimizni tubdan o‘zgartirgan asosiy asarlar Ron Suny, Yuri Slezkine, Terry Martin va Francine Hirsch tomonidan yozilgan bo‘lib, ularning barchasi bolshevik rahbarlar millat tushunchasini qanday tasavvur qilgani va bu g‘oyalarni qanday amalga oshirgani haqida edi.

Ammo kitobni yozish jarayonida men tushundimki, mening vazifam butunlay boshqacha ekan. Mening kitobim XX asr boshida Turkistondagi musulmon ziyolilar jamiyatni va uning dunyodagi o‘rnini qayta tasavvur qila boshlagan jarayonni o‘rganishga bag‘ishlangan edi. Bu harakat jamiyat duch kelgan mustamlaka holatiga javob topish ehtiyojidan tug‘ilgan edi. Imperiya muammo edi. U savollarni keltirib chiqardi, lekin har doim ham javob bermadi.

1917 yilgacha Turkistondagi musulmon ziyolilar turli manbalardan ilhom olgan. Ular faqat Rossiya imperiyasi ichidagi g‘oyalarga tayanmagan. Usmonli davlati, Eron, Afg‘oniston va Hindistondan kelgan gazetalarni o‘qishgan. Shu sababli bu tarixni faqat imperiya markazidan turib yozish mening maqsadim uchun mutlaqo yetarli bo‘lmas edi.

1917 yilgi inqilob esa ko‘p narsani o‘zgartirdi. Yangi inqilobiy davlat yangi tartib yaratmoqchi edi, lekin uning mustamlaka chekka hududlar ustidan nazorati juda zaif edi. Mahalliy inqilobchilar, asosan rus va ukrain mustamlakachi ko‘chmanchilari, inqilob nimani anglatishi haqida o‘z tasavvurlariga ega edilar. Shu paytda men shuni ko‘rdimki, sovet millatlar siyosati haqidagi eng yaxshi yangi tadqiqotlar ham menga unchalik foyda bermaydi. Chunki markaziy siyosat va imperiyaning real ta’siri joylarda butunlay boshqacha ko‘rinishda namoyon bo‘lgan edi. Mening kitobim aynan joylardagi jarayonlar haqida. Bu Sovet millatlar siyosati tarixi emas, balki O‘zbekiston tarixidir.

Rossiya tarixini markazdan chetlashtirish

So‘nggi yillarda Rossiya va Sovet tarixini “dekolonizatsiya qilish”, ya’ni Rossiyani markazdan tushirib, chekka hududlar tajribasini oldinga chiqarishga bo‘lgan qiziqish umid uyg‘otadi. Markaziy Osiyo bilan shug‘ullanib kelganlar uchun bu yangilik emas edi. Biz har doim Rossiya imperiyasi va Sovet Ittifoqi ichida juda katta xilma-xillik bo‘lganini, markaz bilan chekka hududlar o‘rtasida kuch va imkoniyatlar teng bo‘lmaganini bilardik. Endi esa Rossiya va Sovet tarixini o‘rganuvchi kengroq ilmiy doira ham nihoyat bu savollarga jiddiy qaray boshladi.

Bunga ikki muhim voqea turtki bo‘ldi. Birinchisi, 2020 yilda AQShda Jorj Floydning o‘ldirilishidan keyin butun dunyoda irqchilik masalasi keskin ko‘tarildi va Rossiya hamda Sovet tadqiqotlari sohasida ham irq masalasi ilk bor jiddiy muhokama qilina boshladi. Ikkinchisi esa 2022 yilda Rossiyaning Ukrainaga keng ko‘lamli bostirib kirishi bo‘ldi. Bu hodisa hatto eng ehtiyotkor olimlarni ham ilgari chetlab o‘tilgan imperiya masalalari bilan yuzlashishga majbur qildi.

Markaziy Osiyo tarixi nuqtai nazaridan qaraganda, bu holat qiziq. Ilgari Markaziy Osiyo haqida yozilgan ayrim ishlar imperiya zo‘ravonligini yumshatib ko‘rsatgan edi. Bugun esa ko‘pchilik mualliflar imperiyani ochiq va oqlovsiz tarzda muhokama qilmoqda.

Rossiya tarixini dekolonizatsiya qilishning eng oddiy yo‘li bu imperiyani, bosib olishni va zo‘ravonlikni ochiq markazga qo‘yishdir. Shu ma’noda Markaziy Osiyo tarixini yozishning o‘ziyoq dekolonial harakat hisoblanadi.

Bugunga kelib chor Rossiyasi va Sovet Ittifoqidagi millatlar siyosati haqida, shuningdek bu siyosatlarning joylardagi real ta’siri haqida butun bir avlodga yetadigan adabiyot shakllandi. Ammo bu ishlar Rossiya yoki Sovet tarixi bo‘yicha umumiy kurslar dasturlariga qanchalik kirib borgani hali aniq emas. Rossiya markazidan tashqaridagi hududlar bu kurslarda qanchalik yoritiladi? Afsuski, hanuzgacha Tojikistonni “Tadzhikistan” deb yozish kerak deb o‘ylaydigan yoki Turkmanistonni “Turkmeniya” deb ataydigan hamkasblar uchrab turadi.

2022 yildan beri Rossiya arxivlariga kirish yopilgani ko‘plab tarixchilarni Rossiya tashqarisidagi arxivlarga qarashga majbur qildi. Qozog‘iston va Qirg‘izistondagi arxivlar odatda ochiq. O‘zbekiston va Tojikistonda kirish ancha murakkab, lekin ularning barchasida rus tilidagi hujjatlar juda ko‘p. Bu holat ijobiy bo‘lishi mumkin, chunki Rossiya tarixchilari imperiya markazidan tashqaridagi hududlar va xalqlar bilan ko‘proq ishlay boshlaydi. Ammo xavf ham bor: bu jarayon joylardagi hayot va tajribalarni emas, yana imperiyaning o‘z tarixini yozishga olib kelishi mumkin.

Dekolonizatsiyaning va’dalari va xavflari

Dekolonizatsiyaga bo‘lgan qiziqish eng kuchli tarzda Qozog‘istonda, ayniqsa yosh olimlar orasida kuzatilmoqda. Buning sababi bor. Sovet davrida eng katta fojealarni aynan Qozog‘iston boshdan kechirdi. 1932–33 yillardagi Asharshylyq ocharchiligi respublika aholisining qariyb qirq foizini olib ketdi. Yadro sinovlari atrof-muhitni vayron qildi. Deportatsiyalar va majburiy ko‘chirishlar demografik tarkibni o‘zgartirdi va qozoqlarni o‘z respublikasida ozchilikka aylantirdi. Bu Sovet Ittifoqidagi yagona shunday holat edi. Natijada qozoq tili jiddiy chekinib, shaharlardagi ko‘plab qozoqlar rus tilida so‘zlashadigan bo‘lib qoldi. Shunday ekan, Qozog‘iston olimlarining sovet o‘tmishiga nisbatan eng keskin tanqidni ishlab chiqqani ajablanarli emas.

O‘zbekiston va Tojikistondagi olimlar esa o‘z tarixlarini dekolonial ruhda qayta ko‘rib chiqishga ancha kam qiziqayotgandek ko‘rinadi.

Shu bilan birga, “dekolonizatsiya” degan tushuncha juda ko‘p ma’noga ega. Dastlab u Ikkinchi jahon urushidan keyin Yevropa imperiyalarining chekinishi va mustamlakalarga rasmiy siyosiy mustaqillik berilishini anglatgan. Vaqt o‘tib, rasmiy mustaqillik ko‘p narsani o‘zgartirmasligi ayon bo‘lgach, rivojlanmaslik nazariyalari va “Uchinchi dunyo” g‘oyalari paydo bo‘ldi. So‘nggi avlodda esa “dekolonizatsiya” tushunchasi yanada kengaydi: universitetlarni, o‘quv dasturlarini, hatto “ongni dekolonizatsiya qilish” haqida gaplar paydo bo‘ldi. Bu juda keng va murakkab talqinlar bo‘lib, ularga tanqidiy va ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak.

Dekolonizatsiya atrofidagi bahs

Dekolonizatsiya haqidagi bahs juda turli nazariy yondashuvlarni bir joyga olib keladi. Bular orasida postkolonializm ham bor, dekolonial tanqid ham bor. Ular bir xil narsa emas. Postkolonializm asosan Janubiy Osiyo va Yaqin Sharqdan chiqqan olimlar tomonidan ishlab chiqilgan. Ko‘pincha ular Global Shimolda ishlagan, lekin savollari o‘sha mintaqalarning mustamlakachilik tajribasidan kelib chiqqan. Dekolonial tanqid esa Janubiy Amerikadan paydo bo‘lgan bo‘lib, u yerning tarixiy tajribasiga tayangan holda butunlay boshqacha tanqid taklif qiladi.

Postkolonial tadqiqotchilar ko‘pincha gibridlik, ya’ni madaniy va tarixiy qorishmalarni urg‘ulaydi. Shu bilan birga, ular mustamlaka arxivlaridan ezilgan, ovozi eshitilmagan guruhlarning tajribasini qayta tiklashga harakat qiladi. Dekolonial tanqid esa ancha keskin. Unga ko‘ra, zamonaviylik va mustamlakachilik yetkazgan zararni tuzatish uchun bilimning o‘zini dekolonizatsiya qilish kerak. “Bilimni dekolonizatsiya qilish” degani esa zamonaviy bilim olish usullarini rad etishdir.

Dekolonial yondashuvga ko’ra, go‘yoki tarix yuklaridan xalos bo‘lib, mustamlakachilik tegmagan „sof“ va “asl” o‘zlikni topish mumkin. Agar postkolonial yondashuvlar ko‘proq gibridlik, ya’ni bugungi holat mustamlakachilik va zamonaviylik bilan to‘qnashuvlar natijasi ekaniga urg‘u bersa, “ongni dekolonizatsiya qilish” g‘oyasi go‘yoki mustamlakadan oldingi “asl holat”ni izlashga o‘xshaydi. Bu juda muammoli yo‘l. Chunki “asl milliy” yoki “asl tamaddun” mohiyatni qayta tiklash haqidagi da’volar osonlik bilan o‘ta o‘ng, inklyuzivlikdan yiroq, erkinlikka zid mafkuralar tomonidan egallab olinishi mumkin. Tarixda bunday holatlar allaqachon bo‘lgan.

Taqqoslash va yanada keng kontekstlar

Markaziy Osiyo tadqiqotlari uchun yana bir muhim yo‘l bor. Bu mintaqani imkon qadar kengroq taqqoslash doirasiga qo‘yish. Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin yangi savollar va yangi savol qo‘yish usullari paydo bo‘ldi. Bu jarayon Markaziy Osiyo tarixini yozish uslubini tubdan o‘zgartirdi. Dunyoning boshqa mintaqalari bilan qiyoslash, millat tushunchasi, islomiy islohotlar, postkolonial nazariyalar kabi yondashuvlar tadqiqotlarimizga kirib keldi.

Ehtimol, Markaziy Osiyo tadqiqotlarining kelajagi aynan shu yo‘ldadir. Ya’ni mintaqani Rossiya va Sovet orbitasidan chiqarib, uni jahon tarixiga o‘z shartlari asosida kiritish. Markaziy Osiyo faqat (post)sovet hududi emas. Tarixni faqat Rossiya imperiyasi bosib olgan hududlar bilan cheklash eng yomon teleologik yondashuvdir. XVIII va XIX asrlarda Markaziy Osiyo ikki qo‘shni o‘troq imperiya o‘rtasida bo‘lingan edi: Sin imperiyasi va Romanovlar imperiyasi.

Bundan tashqari, tarixda “Xitoy Markaziy Osiyosi” yoki Sharqiy Turkiston deb atalgan hududlar ham Markaziy Osiyoning ajralmas qismi sifatida jiddiy o‘rganilishi kerak. Xuddi shuningdek, Janubiy Osiyo bilan bo‘lgan tarixiy, madaniy va intellektual aloqalar ham e’tibordan chetda qolmasligi lozim.

Bularning barchasi keng dunyoqarashni, kuchli til bilimlarini va jiddiy tadqiqot olib borish uchun yetarli resurslarni talab qiladi. Afsuski, AQShdagi hozirgi siyosiy vaziyat yaqin kelajakda bu shartlarning har birini amalga oshirishni qiyinlashtirmoqda. Oliy ta’limning ko‘plab sohalari kabi, Markaziy Osiyo tadqiqotlarining kelajagi ham hozircha noaniq. Shu sababli bu maqolani charchoq va xavotir ohangida yakunlashga to‘g‘ri keladi.