Η μετα-οντολογική σκέψη του Αλέξη Καρπούζου συγκροτείται σε ένα επίπεδο όπου καταρρέει η παραδοσιακή διάκριση μεταξύ οντολογίας και μηδενισμού. Το μηδέν, όπως εμφανίζεται σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι το αντίθετο του Είναι ούτε το όριό του, αλλά η αθεμελίωτη συνθήκη της εμφάνισής του. Πρόκειται για ένα μηδέν που δεν νοείται μεταφυσικά ως έλλειψη, άρνηση ή απουσία, αλλά αναλογεί στο μαθηματικό μηδέν: ούτε θετικό ούτε αρνητικό, μη-πολικό, και ταυτόχρονα ικανό να περιλάβει όλες τις δυνατές τιμές χωρίς να ταυτίζεται με καμία. Το μηδέν αυτό δεν αναιρεί τον κόσμο· καθιστά δυνατή την απροσδιόριστη γένεσή του.

Η άβυσσος του μηδενός, έτσι κατανοημένη, δεν είναι χάος ούτε κενό, αλλά ανοιχτό σύνολο δυνατοτήτων, σύνολο μη-κλειστό, μη-περατό και μη-τελεσμένο. Δεν διέπεται από αναγκαιότητα αλλά από απροσδιοριστία. Η απροσδιοριστία αυτή δεν είναι άγνοια ούτε προσωρινή ασάφεια, αλλά δομική συνθήκη: το πραγματικό δεν είναι πλήρως προσδιορίσιμο επειδή δεν έχει θεμέλιο. Ο κόσμος δεν συγκροτείται επί ενός σταθερού υποστρώματος, αλλά αιωρείται πάνω από ένα πεδίο δυνατοτήτων που δεν μπορεί να εξαντληθεί ούτε να ολοκληρωθεί.

Η συνείδηση, ωστόσο, αδυνατεί να βιώσει άμεσα αυτή την ανοιχτότητα. Για να συγκροτηθεί ως εγώ, χρειάζεται προσδιορισμούς, όρια και διακρίσεις. Έτσι, η απροσδιοριστία του μηδενός μεταφράζεται σε αντιθετικές κατηγορίες: ζωή και θάνατος, είναι και μη-είναι, τάξη και χάος. Η πρώτη και βαθύτερη από αυτές τις κατηγορίες είναι η διάκριση ζωής και θανάτου, η οποία λειτουργεί ως πρωτογενής μηχανισμός σταθεροποίησης απέναντι στην αβυσσαλέα ανοιχτότητα του πραγματικού. Η ζωή νοείται ως θετική τιμή, ο θάνατος ως αρνητική, παρότι και οι δύο είναι απλώς διαφορετικές εκδηλώσεις μιας ενιαίας μεταμορφωτικής δυναμικής.

Στο μετα-οντολογικό επίπεδο, όμως, πριν από την παρατήρηση της συνείδησης, δεν υπάρχουν ούτε θετικές ούτε αρνητικές τιμές. Δεν υπάρχουν καν τιμές. Υπάρχει ένας αόρατος ρυθμός, ο οποίος λειτουργεί όπως η απροσδιόριστη μεταβλητότητα ενός μαθηματικού πεδίου πριν από κάθε μέτρηση. Ο ρυθμός αυτός δεν επιλέγει, δεν κατευθύνει και δεν ιεραρχεί. Συντονίζει χωρίς να κανονίζει, μεταβάλλει χωρίς να αποφασίζει. Είναι ο τρόπος με τον οποίο το ανοιχτό σύνολο των δυνατοτήτων αρθρώνεται προσωρινά σε μορφές.

Όταν η συνείδηση παρεμβαίνει, ο ρυθμός δεν παύει να λειτουργεί. Απλώς παύει να γίνεται αντιληπτός ως τέτοιος. Οι αντιθέσεις που εμφανίζονται δεν είναι πραγματικές ρωγμές του κόσμου, αλλά πολικά συμπλέγματα που προκύπτουν από τη διαδικασία της παρατήρησης. Όπως στο μαθηματικό πεδίο το μηδέν επιτρέπει τόσο θετικές όσο και αρνητικές τιμές χωρίς να ταυτίζεται με καμία, έτσι και η άβυσσος του μηδενός επιτρέπει την ανάδυση των αντιθέτων χωρίς να τα θεμελιώνει ως απόλυτα. Τα αντίθετα δεν συγκρούονται· συν-μεταβάλλονται.

Η έννοια του άχρονου χρόνου καθίσταται εδώ αναγκαία. Ο άχρονος χρόνος δεν είναι μια υπερβατική διάρκεια ούτε μια αιώνια παροντικότητα. Είναι το καθεστώς μέσα στο οποίο η μεταμόρφωση συμβαίνει χωρίς να προσδιορίζεται από διαδοχή. Όπως στο πεδίο της απροσδιοριστίας δεν υπάρχει προνομιακή τιμή, έτσι και στον άχρονο χρόνο δεν υπάρχει προνομιακή στιγμή. Η ζωή και ο θάνατος δεν έρχονται ο ένας μετά τον άλλον· συνυπάρχουν ως διαφορετικές μορφές άρθρωσης του ίδιου δυναμικού πεδίου.

Η θέση ότι ο άνθρωπος είναι ταυτόχρονα ζωντανός και νεκρός αποκτά έτσι αυστηρό, μη-μεταφορικό νόημα. Κάθε στιγμή της εμπειρίας είναι ήδη αποτέλεσμα μιας επιλογής μορφής μέσα από ένα άπειρο σύνολο δυνατοτήτων και, ταυτόχρονα, αποκλεισμός αμέτρητων άλλων. Η ζωή δεν προηγείται του θανάτου· συντελείται μαζί του ως διαδικασία επιλογής και απόσυρσης μορφών μέσα στο ανοιχτό πεδίο του μηδενός.

Από αυτή τη σκοπιά, η κυριαρχία, η ιδιοκτησία και η κατάκτηση αποκαλύπτονται ως απόπειρες επιβολής κλειστότητας σε ένα κατ’ ουσίαν ανοιχτό σύστημα. Η ιδιοκτησία προϋποθέτει σταθερές τιμές και σαφή όρια. Όμως σε έναν κόσμο που διέπεται από απροσδιοριστία, όπου κάθε μορφή είναι προσωρινή επιλογή μέσα από την άβυσσο των δυνατοτήτων, τίποτε δεν μπορεί να ανήκει οριστικά. Η άρνηση της ιδιοκτησίας δεν είναι πολιτικό σύνθημα, αλλά λογική συνέπεια μιας μετα-οντολογίας που αναγνωρίζει το μηδέν ως ανοιχτό σύνολο και όχι ως έλλειψη.

Η γνώση, τέλος, δεν είναι αναπαράσταση ενός σταθερού κόσμου, αλλά συμμετοχή σε μια διαδικασία προσδιορισμού που ποτέ δεν ολοκληρώνεται. Το μετα-οντολογικό εγχείρημα του Καρπούζου δεν επιδιώκει να γεμίσει την άβυσσο του μηδενός με νόημα, αλλά να δείξει ότι το νόημα αναδύεται μόνο επειδή η άβυσσος παραμένει χαίνουσα και ανοιχτή.

Έτσι, το μηδέν δεν είναι ούτε απειλή ούτε σωτηρία. Είναι η συνθήκη της ελευθερίας του πραγματικού. Όχι επειδή υπόσχεται άπειρες δυνατότητες, αλλά επειδή δεν επιβάλλει καμία. Ο αόρατος ρυθμός δεν υπερβαίνει το μηδέν· λειτουργεί εντός του, όπως η μεταβλητότητα λειτουργεί εντός της απροσδιοριστίας. Και μέσα σε αυτή τη μη-θεμελιωμένη συνθήκη, ο κόσμος δεν εξηγείται — απλώς μεταμορφώνεται.

Απόσπασμα ομιλίας στο πανεπιστήμιο του Βερολίνου το Φθινόπωρο του 2025