Original source

Jubilee xarakter va fazilatlar markazi

Jubilee markazi — bu xarakter va fazilatlar inson va jamiyatga qanday ta’sir qilishini o’rganadigan juda noyob va yetakchi ilmiy markaz. U 2012-yilda professor Jeyms Artur tomonidan Birmingem universitetida tashkil etilgan bo’lib, o’z atrofida falsafa, psixologiya, ta’lim, teologiya va sotsiologiya kabi turli soha mutaxassislarini jamlagan.
Markaz juda kuchli, chuqur tahlillarga asoslangan, xolis va siyosatdan yiroq bo’lgan tadqiqotlarni olib boradi. Ular komil xarakter va fazilatlarni rivojlantirish nima uchun muhimligi hamda buning odamlar va umuman jamiyat uchun qanday foyda keltirishi haqida jahon darajasidagi izlanishlar olib borishadi.
Ularning eng muhim qarashlaridan biri shuki, yaxshi xarakterni shakllantiradigan fazilatlarni bolalar muhitdan o’rganishi ("caught" — yuqtirib olishi), bevosita o’qituvchilardan o’rganishi ("taught") va o’zlari intilib topishlari ("sought") mumkin. Lekin, afsuski, bu tarbiya jarayoniga maktablarda va kasbiy sohalarda ko’pincha yetarlicha e’tibor berilmayapti. Yana bir muhim xulosa shuki, qancha ko’p odam yaxshi xarakter va fazilatlarga ega bo’lsa, jamiyatimiz shunchalik sog’lom bo’ladi. Shuning uchun ham markaz o’z tadqiqotlarini amaliyotga tatbiq etishga qaratilgan loyihalarni amalga oshirib keladi.

Muqaddima

Jubilee markazining "Maktablarda xarakter tarbiyasi asosi" (keling, buni qisqacha "Asos" deb ataymiz) markazning xarakter tarbiyasi nima ekanligi va u nima uchun muhimligi haqidagi yondashuvini bayon qiladi. U barcha maktablarni o’quvchilarning xarakterini qanday qilib rivojlantirayotganliklarini ochiq ko’rsatishga chaqiradi. 2013-yilda birinchi marta nashr etilgan bu qo’llanma 2017 va 2022-yillarda yangilandi.
Bu "Asos" qandaydir qotib qolgan qoidalar to’plami emas, balki ko’rib chiqish uchun ajoyib yo’riqnoma. U garchi maktab tilida, o’qituvchilar uchun yozilgan bo’lsa-da, aslida juda moslashuvchan. U o’zining ta’limdagi yondashuvini yaratmoqchi bo’lgan har qanday inson, muassasa yoki tashkilot (jumladan, bizdagi xalqaro standartdagi maktablar) uchun mos kelaveradi. Hujjat butun dunyo bo’ylab o’n minglab maktablar tomonidan foydalanilgan va yozuvchilar kutganidan ham ko’ra kengroq tarqalgan.
Hujjatda biz tez-tez ishlatadigan "fazilatli savodxonlik", muhitdan "yuqadigan", darsda "o’rgatiladigan" va bola o’zi "intiladigan" xarakter degan tushunchalar yoritilgan. Biz fazilatlarni aqliy, axloqiy, fuqarolik (ijtimoiy) va amaliy turlarga bo’lamiz. Bu atamalar asrlar davomida bor, lekin ushbu qo’llanma inson va jamiyat chinakamiga kamolotga yetishi uchun bu fazilatlarning hammasi o’zaro qanday qilib uyg’unlikda ishlashini ko’rsatib beradi.
Bugungi kunda ta’limda faqat "amaliy" yoki natijaga yo’naltirilgan fazilatlarga (masalan, faqat baholar yoki akademik ko’nikmalarga) o’ta ko’p urg’u berilyapti, oqibatda axloqiy va ijtimoiy fazilatlar chetda qolib ketyapti. Xarakter tarbiyasi o’quvchining qandaydir "kamchiligini" to’g'irlash uchun emas, balki ularga o’z ovozini va yo’lini topishga yordam berish uchun kerak.
Xullas, bu yo’riqnomaning butun mazmun-mohiyatini Arastuning mana bu mashhur so’zlari bilan ajoyib tushuntirish mumkin:"Bizning o’qishdan maqsadimiz fazilat nima ekanligini bilish emas, balki yaxshi inson bo’lishdir."

Kirish

Bolalar xarakterini shakllantirish hammamizning, eng avvalo ota-onalarning umumiy burchidir. Garchi asosiy tarbiyachilar ota-onalar bo’lsa-da, tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, ota-onalar farzandlari bilan ishlaydigan har bir inson, ayniqsa o’qituvchilar bu tarbiya jarayoniga o’z hissasini qo’shishini xohlashadi.
Maktab jamiyatiga mansub bo’lish va unda faol qatnashish bolaning shaxsi shakllanishida juda katta o’rin tutadi. Aslida, xarakter tarbiyasi barcha darslarga, maktabdagi tadbirlarga va umuman maktabning butun muhitiga (ethos) singib ketgan bo’lishi kerak. Maktab o’quvchilarga nima yaxshi ekanligini anglashga, yaxshilikni qadrlashga va doim yaxshilik qilishga yordam berishi shart.
Maktablarimiz o’quvchilarni shunchaki "muvaffaqiyatli" insonlar qilibgina qolmay, balki jamiyatga foydasi tegadigan, to’g'ri hayot kechira oladigan va komil fuqarolar qilib tarbiyalashi zarur. Insonning chinakamiga gullab-yashnashi (flourishing/barkamol bo’lishi) hayotning eng asosiy maqsadidir. Barkamol bo’lish — bu faqatgina baxtli bo’lish emas, balki o’z salohiyatini to’la ro’yobga chiqarish degani. Buning uchun aqliy, axloqiy va ijtimoiy fazilatlarni, shuningdek, o’z-o’zini boshqarish (amaliy) ko’nikmalarini rivojlantirish kerak.
Xarakter tarbiyasi orqali bolalar mustahkam hayot va kuchli jamiyat barpo etishga yordam beradigan xislatlarni o’zlashtiradilar. Maktablarimiz o’ziga ishongan, mehr-oqibatli, jamiyatga faol hissa qo’shadigan, mas’uliyatli va bilimga chanqoq o’quvchilarni tarbiyalashni maqsad qilishi kerak. O’quvchilar nafaqat o’ziga, balki boshqalarga ham g’amxo’rlik qilishni, xizmat qilishni o’rganishlari zarur — bu amaldagi yaxshi xarakterning eng yorqin ko’rinishidir.
Aslini olganda, xarakter tarbiyasi mutlaqo yangi narsa emas. Tarixga nazar tashlasangiz, bolaning xarakterini o’stirish doim ta’limning eng asosiy maqsadi bo’lib kelgan. Zamonaviy xarakter tarbiyasi esa hozirgi ijobiy psixologiya va axloq falsafasi kabi ilmiy asoslarga tayanadi. Bugungi kunda sog’lom iqtisodiyot va demokratik jamiyatni saqlab qolish uchun kuchli axloqiy va ijtimoiy xarakter muhimligini hamma birdek e’tirof etmoqda.

Xarakter tarbiyasi o’zi nima?

Xarakter — bu bizning qanday hissiyotlarni his qilishimizni, maqsadlarimizni va qanday yo’l tutishimizni belgilab beradigan shaxsiy xislatlarimizdir.
Xarakter tarbiyasi bolalardagi "fazilat" deb ataladigan ijobiy xislatlarni rivojlantirishga qaratilgan barcha ochiq va yashirin ta’lim jarayonlarini o’z ichiga oladi. Bu shunchaki dars jadvalidagi qandaydir fan emas. U oila, sinf, maktab va boshqa muassasalar muhitiga to’liq singib ketishi kerak.
Asosiy maqsad — o’quvchilarga qaysi vaziyatda nima axloqan muhim ekanligini anglashga va to’g'ri maqsadlarda harakat qilishga o’rgatishdir. Shunda ular o’z harakatlarida mustaqil va ongli bo’ladilar. O’quvchilar kelajakda qanday inson bo’lishni xohlashlari haqida oqilona qaror qabul qila olishlari va mavjud tanlovlar orasidan eng to’g'risini topishni o’rganishlari zarur. Bu jarayonda eng muhim narsa — "amaliy donolik"ni, ya’ni qiyin vaziyatlarda eng to’g'ri yo’lni tanlay olish qobiliyatini (sog’lom aqlni) rivojlantirishdir. Bu qobiliyat birdaniga paydo bo’lmaydi, u hayotiy tajriba va axloqiy qarashlarning o’sishi bilan sekin-asta shakllanadi.
Umuman olganda, barcha to’g'ri yo’lga qo’yilgan xarakter tarbiyasining asl maqsadi — demokratik jamiyatda o’quvchilarga o’zlarining mustaqil va oqilona qarorlarini qabul qilishlari uchun kerakli fikrlash vositalarini berishdir. Shuning uchun ham tanqidiy fikrlash komil xarakterning ajralmas qismidir. Xarakter va fazilat tushunchalari faqat dinga bog’liq yoki kattalar tomonidan majburlab tiqishtiriladigan narsa emas. Agar kimdir xarakter tarbiyasi bolalar va ota-onalarning xohishiga zid desa, adashadi — tadqiqotlar buning tamomila aksini ko’rsatmoqda.
Ochiqroq aytadigan bo’lsak, bolalar ulg’ayib, o’zlari mustaqil qaror qabul qiladigan yoshga yetguncha ularning xarakter tarbiyasini shunchaki to’xtatib turib bo’lmaydi. Maktabda qandaydir shakldagi xarakter tarbiyasi baribir yuz beradi. Shuning uchun "maktabda bu tarbiya bo’lishi kerakmi yo’qmi?" deb emas, balki "bizning ta’limdagi yondashuvimiz tartibli va onglimi yoki tasodifiy va beixtiyormi?" deb savol berishimiz kerak.
Xarakterga urg’u berish bolalardagi qandaydir "nuqsonlarni to’g'rilash" uchungina emas. Xarakter tarbiyasining pirovard maqsadi faqatgina insonlarni yaxshiroq qilish emas, balki hamma to’laqonli yashab, baxtli bo’la oladigan ijtimoiy muhitni yaratishdir. Buning uchun jamiyatning har bir a’zosi barchaning yaxshi yashashiga o’z hissasini qo’shishi talab etiladi.
Fazilatlar insonning ruhiy salomatligi bilan bog’liqligi haqidagi g’oya ham g’arb falsafasida uzoq tarixga ega. Ta’limda bunga yetarlicha e’tibor berilmagan bo’lsa-da, fazilatli bo’lish, xarakter kuchidan foydalanish va kamolotga intilish chinakam ruhiy salomatlik va farovonlikning ajralmas qismi sifatida ko’rilishi kerak. Bolalar xarakterini o’stirishda o’zaro hurmat va teng imkoniyatlar muhiti juda muhim. Boshqacha aytganda, maktabda hamkorlik va o’zaro mehr-oqibat ruhi (ethos) bo’lishi shart. Albatta, bolaning jamiyatda o’z o’rnini topishi va komil inson bo’lib yetishishi uchun to’g'ri ovqatlanish va jismoniy salomatlik kabi ehtiyojlar ta’minlanishi ham muhim poydevordir.

Xarakter tarbiyasi nima uchun muhim?

• Xarakter — bu poydevor: inson va jamiyatning gullab-yashnashining asosidir.
• Xarakter ko’pincha kattalardan namuna olish va hissiy bog’liqlik orqali "yuqadi" (caught): shuning uchun maktab rahbarlarining fidoyiligi, maktab madaniyati va muhiti hal qiluvchi ahamiyatga ega.
• Xarakterni bevosita o’rgatish (taught) ham kerak: maxsus tushuntirishlar orqali bolalar maktabda va undan tashqarida o’z xarakterini rivojlantirish uchun kerakli bilimlarni o’zlashtiradilar.
• Xarakterga inson o’zi yaxshiroq hayot kechirish istagi bilan erkin ravishda intiladi (sought).
• Xarakterni tarbiyalasa bo’ladi: u qotib qolgan narsa emas va fazilatlarni rivojlantirish mumkin. Uning qanday shakllanayotganini shunchaki bolalarning o’zidan so’rabgina qolmay, maxsus obyektiv tadqiqot usullari bilan ham baholasa bo’ladi.
• Xarakter "fazilatli savodxonlik"ni, ya’ni nima to’g'ri ekanligini anglash qobiliyatini shakllantirishga tayanadi.
• Yaxshi xarakter bolalarning ta’limda yutuqlarga erishishi, xulq-atvori yaxshilanishi va kelajakda yaxshi ish topishiga yordam beradi, eng muhimi — farovon jamiyat qurishga xizmat qiladi.
• Xarakter ota-onalar, oilalar, ish beruvchilar va jamoat tashkilotlari bilan uzviy hamkorlikda shakllantirilishi kerak.
• Har bir bola xarakter tarbiyasini olishga haqli.
• Xarakterni rivojlantirish o’quvchilarga ishonch bag’ishlaydi va ularning dunyoqarashini kengaytiradi.

Qanday fazilatlar yaxshi xarakterni tashkil qiladi?

Hayotdagi turli qiyinchiliklarga har kim turlicha munosabat bildiradi. Fazilatlar — bu insonlarga har qanday vaziyatda to’g'ri va oqilona yo’l tutishga yordam beradigan xislatlardir. Ular bizga boshqalar bilan tinch-totuv, o’zaro hurmatda va axloqan to’g'ri yashash, hamkorlik qilish imkonini beradi. Butun hayotimiz davomida ezgu ishlarda fazilatlarni namoyon etish va bundan qoniqish his qilish — bu chinakam farovon va barkamol yashash deganidir.
Hamma holatlar uchun mos keladigan yagona fazilatlar ro’yxatini tuzib bo’lmaydi. Negaki ular insonning tabiati, yoshi va ijtimoiy muhitiga qarab farq qilishi mumkin. Masalan, Olimpiada sportchisining ovqatlanishda o’zini tiyishi ofis xodiminikidan farq qiladi; o’smir uchun yetarli bo’lgan fazilat kattalar uchun kamlik qilishi mumkin; urush hududida omon qolish uchun kerak bo’ladigan xislatlar bilan tinch qishloqda yashash uchun keraklilarini bir xil deb bo’lmaydi.
Turli sohalarga mos keladigan juda ko’p fazilatlar bor. Bundan tashqari, madaniy farqlar ham mavjud; bir madaniyatda o’ta muhim bo’lgan qadriyat boshqasida unchalik ko’zga tashlanmasligi mumkin. Shuning uchun barcha maktablar o’rgatishi shart bo’lgan tugallangan bitta ro’yxatni tuzish imkonsiz. Qolaversa, maktablar o’zlarining tarixi, muhiti, joylashuvi va o’quvchilariga qarab qaysidir fazilatlarga ko’proq e’tibor qaratishni tanlashlari mumkin. Shunday bo’lsa-da, barcha madaniyat va dinlar qabul qiladigan umumiy fazilatlar ro’yxatini shakllantirish va ulardan ta’limda foydalanish mumkin. Bularga jasorat, adolat, halollik, rahm-shafqat, minnatdorchilik, kamtarlik, qat’iyat va hurmat kabi axloqiy fazilatlarni kiritishimiz mumkin.
Bu kabi axloqiy fazilatlardan tashqari, maktablar albatta ijtimoiy fazilatlarni ham o’rgatishi kerak — xushmuomalalik, xalqqa xizmat qilish, fuqarolik mas’uliyati va ko’ngillilik shular jumlasidan. Ular bolalarga jamiyat oldidagi burchlarini his qilishga yordam beradi. Bulardan tashqari, ilm olishga undovchi aqliy fazilatlar (masalan, qiziquvchanlik va tanqidiy fikrlash) ham juda zarur.
Aqliy fazilatlar ichida bittasiga alohida to’xtalishimiz kerak: yunonlar buni "fronesis" (phronesis) deb atashgan, biz esa uni "amaliy donolik" yoki qisqacha "sog’lom aql" deymiz. Bu shunday qobiliyatki, ikkita muhim fazilat o’rtasida tanlov qilish kerak bo’lib qolganda qaysi biri to’g'riligini ilg’ab, shunga ko’ra eng ma’qul yo’lni tanlashga yordam beradi. Amaliy donolikka ega bo’lish — o’ylab ish ko’rishni, xulosali qarorlar qabul qilishni va ularni qat’iy amalga oshirishni talab qiladi. Bu insonning xatolardan dars olib, qadamlarini oldindan hisob-kitob qila olishida ko’rinadi. Amaliy donolik bo’lmasa, inson o’ylamasdan, ikkilanib harakat qiladi. Bunday odam o’ziga bino qo’ygan, o’z dunyoqarashiga qamalib olgan va voqelikni tan olmaydigan "hamma narsani biluvchi"ga aylanib qolishi mumkin. Amaliy donolik aslida barcha fazilatlarning uzviy qismidir; u yaxshi xarakter uchun eng zarur bo’lgan bosh fazilat hisoblanadi.
Fazilatlar o’quvchilarga ishonch bag’ishlaydi va ularning salohiyatini yuzaga chiqarishga yordam beradi. Ular bolaning komil inson bo’lib yetishishida poydevor vazifasini o’tagani uchun ham maktablar ushbu fazilatlarni tarbiyalashi, o’zlari urg’u bermoqchi bo’lganlarini tanlab olishi hamda barcha dars va maktabdan tashqari mashg’ulotlarga singdirishi kerak. O’quvchilar bu fazilatlarning ma’nosini tushunishlari, ularni hayotda to’g'ri qo’llay olishlari, shuningdek, o’zlarini hurmat qilgan holda boshqalarga yordam berishni o’rganishlari zarur.
Axloqiy fazilatlardan tashqari hammamizga hayotimizni to’g'ri tashkil qilish uchun kerak bo’ladigan qo’shimcha xislatlar ham zarur. Bularni sof axloqiy fazilatlardan ajratib ko’rsatish uchun "amaliy fazilatlar" (yoki ta’lim tilida "soft skills" — yumshoq ko’nikmalar) deymiz. Bunga chidamlilik (qiyinchiliklarni yengib o’tish qobiliyati), qat’iyatlilik, o’ziga ishonch va jamoada ishlashni misol qilish mumkin. Yaxshi tuzilgan har qanday xarakter tarbiyasi dasturlari albatta bu ko’nikmalarni ham qamrab oladi. Ammo eng asosiysi, o’quvchilarga bu qobiliyatlar faqat axloqiy tomondan to’g'ri maqsadlarga yo’naltirilgandagina (ya’ni axloqiy, aqliy va ijtimoiy fazilatlar bilan birlashganda) chinakam foyda keltirishini tushuntirish kerak. Bir fazilat boshqasini kuchaytiradi: masalan, adolatli ish qilish uchun ma’naviy jasorat kerak. Fazilatlarni turli toifalarga ajratganimiz bilan, ular yaxlit bir inson hayotida bir-birini to’ldirib, bir-biriga tayanib ishlaydi. Shuning uchun ham ularni bir-biridan ajratib o’qitib bo’lmaydi. Xarakter tarbiyasi — bu ana shu barcha fazilatlarni "amaliy donolik" ("sog’lom aql") boshqaruvida bir butunlikda jamlash demakdir.

Fazilatlarning tarkibiy qismlari

Hayot davomida barcha fazilatlarni mukammal darajada o’zlashtirish orzu qilingan oliy maqsad bo’lsa-da, ko’pchiligimiz bunga to’liq erisha olmaymiz. Ayniqsa, endigina yaxshi inson bo’lishni o’rganayotgan yosh bolalar uchun bu yanada qiyin. Vaziyatni yanada murakkablashtiradigan jihati shuki, fazilat — bu inson yo mutlaqo ega bo’ladigan, yoki mutlaqo ega bo’lmaydigan qandaydir bitta oddiy xususiyat emas. Aksincha, har bir fazilat bir-biri bilan har doim ham bir xil tezlikda rivojlanavermaydigan turli bo’laklardan iborat. Bu narsa xarakter tarbiyasini ijtimoiy-emotsional o’rganishdan ajratib turuvchi asosiy farqlardan biridir.
Asosiy qismlar quyida keltirilgan. O’quvchi ulardan bittasida juda kuchli bo’lishi mumkin (masalan, Fazilatni his qilish — C), lekin boshqasida oqsashi mumkin (masalan, Fazilatga amal qilish — G). Bitta odamda bu qismlarning hammasi mukammal darajada uyg’unlashishi juda kam uchraydigan holatdir.
Xarakter tarbiyasidagi turli strategiya va tadbirlar fazilatning turli qismlariga qaratilgan bo’ladi va ularning natijasini baholash uchun ham turlicha usullar talab qilinadi. Bola qancha ko’p qismni muvaffaqiyatli rivojlantirsa, u butun bir fazilatni shunchalik yaxshi egallaydi. Shuning uchun, tarbiyachilar va o’qituvchilar ta’lim jarayonining qaysidir bosqichida fazilatning faqat ba’zi qismlaridagina o’sishni ko’rsalar, bundan darhol tushkunlikka tushmasliklari kerak.

Fazilat bo’laklari (qismlari):

• A. Fazilatni ilg’ash (Perception): Fazilat ko’rsatish talab etiladigan vaziyatlarni payqay olish.
• B. Fazilatni bilish va tushunish: Fazilatning ma’nosini va uning nima uchun muhimligini tushunish, shuningdek, uni o’zining va boshqalarning hayotidagi voqealarga bog’lay olish.
• C. Fazilatni his qilish (Emotion): To’g'ri vaziyatda to’g'ri hissiyotni tuya olish.
• D. Fazilatli o’zlik (Identity): O’zini shu fazilatlarga qat’iy sodiq inson deb bilish.
• E. Fazilatga undov (Motivation): Fazilatli harakat qilishga bo’lgan kuchli xohish va istak.
• F. Fazilatli mushohada (Reasoning): Fazilatlar haqida to’g'ri fikr yuritish va tahlil qilish, ayniqsa bir nechta fazilat o’zaro to’qnash kelib qolgan qiyin vaziyatlarda qanday yo’l tutishni bilish.
• G. Fazilatga amal qilish (Action and Practice): To’g'ri ishni to’g'ri usulda amalda bajarish.

Fazilatli savodxonlik (Virtue literacy)
Bu xarakter tarbiyasidagi juda asqotadigan tushuncha bo’lib, uchta o’zaro bog’liq qismdan iborat: (i) Fazilatni ilg’ash; (ii) Fazilatni bilish va tushunish; (iii) Fazilatli mushohada.
Birinchi qism — qachon fazilat talab etilishini seza olishdir. Ikkinchi qism — fazilatga oid so’zlar va tushunchalarni yaxshi bilish orqali boy nutqqa ega bo’lishni anglatadi. Lekin, faqatgina fazilatlar haqida bilishning o’zi insonning xulq-atvorini o’zgartirib qo’ymaydi. Uchinchi qism, ya’ni mushohada qilish — bu har bir fazilatni qachon va qanday qo’llash bo’yicha ongli qarorlar qabul qilish, jumladan, turli axloqiy vaziyatlardagi nozik farqlarni tushuntirib bera olishdir.
Qaror qabul qilish qobiliyatini shakllantirishda, bola chuqur o’ylab ko’rishi va mustaqil qaror qabul qilish orqali o’zining axloqiy o’zligini kuchaytirishi zarur. Bola qandaydir vaziyatda qaysi fazilatni ishga solish kerakligini aqlan tushunishi mumkin, lekin bilgani va mushohada qilganini amalda bajara olmasligi ham mumkin. Bolaning "fazilatli savodxonligi" bor yoki yo’qligini bitta oddiy natijaga qarab emas, balki yuqoridagi uchala qismni hisobga olgan holda baholash kerak. Bolalarni ezgu ishlar qilishning axloqiy kuchi va ahamiyatiga ishontirish lozim. Maktablar ularga fazilatlarni amalda sinab ko’rishlari uchun imkoniyatlar yaratib berishi, shu bilan birga fazilatlarga oid so’zlar, tushunchalar va mushohadalarga boy muloqot muhitini (ethos) rag’batlantirishi kerak.
Xarakter tarbiyasining maqsadlari
Odatda maktablar o’z ta’lim maqsadlarini oldindan belgilab oladilar. O’quvchilarining xarakterini mustahkamlashni maqsad qilgan maktab buni o’zining asosiy missiyasida ochiq ifoda etishi kerak.
Har bir maktab qanday insonlarni tarbiyalab yetishtirmoqchi ekanligini tasvirlab berishi va o’quvchilarni maktabdan keyingi haqiqiy hayotga tayyorlashi zarur. Masalan, texnologiyalar rivojlanishi sababli jamiyatdagi o’zgarishlarni hisobga olib, maktablar internet va kiber-makonlarda ham to’g'ri qaror qabul qilishni (cyber-phronesis) o’rgatishlari kerak. Ularning xarakter tarbiyasidagi yondashuvi negizida o’quvchilar va o’qituvchilarga nisbatan aniq axloqiy talablar yotishi, o’qituvchilar esa shaxsiy namuna ko’rsatish orqali o’quvchilarda fazilatlarni shakllantirishga yo’l boshlovchi bo’lishlari lozim. Maktab o’quvchilarga nafaqat fikrlash va harakat qilish, balki yetuk va teran fikrlovchi shaxs bo’lib voyaga yetish nima ekanligini anglashlari uchun sharoit yaratib berishi kerak.
Bir so’z bilan aytganda, maktablar o’quvchilarni shunchaki "testlardan iborat hayot"ga emas, balki hayotning o’z sinovlariga tayyorlashlari zarur.
Xarakter fazilatlarini tarbiyalash yo’llari
Xarakter qanday shakllanadi va uni ta’lim orqali qanday kuchaytirish mumkin? Buni axloqiy rivojlanish nazariyasiga tayanib tushunishimiz kerak. Bizning ushbu "Asos"imiz tayanadigan neo-Aristotelcha psixologik qarashlarga ko’ra, fazilatli inson bo’lishning bir nechta yo’llari bor. Bu yo’llar 1-ilovadagi "Axloqiy rivojlanishning neo-Aristotelcha modeli" chizmasida iloji boricha sodda qilib tushuntirilgan.
O’qituvchilar uchun xarakter tarbiyasi jarayonini, u bilan bog’liq pedagogik va psixologik yondashuvlarni tushunishning eng zo’r va amaliy yo’li — xarakterni uchga ajratib o’rganishdir: atrof muhitdan "yuqadigan" (caught), darsda "o’rgatiladigan" (taught) va bolaning o’zi "intiladigan" (sought) xarakter. (Hujjatning keyingi qismidagi "Xarakter tarbiyasi inventari"da aynan shu uchta yo’nalish bo’yicha 70 ta strategiya keltirilgan).
Xarakter tarbiyasi dastlab bolaning o’z atrofidagilardan (uyda, sinfda, maktabda) ko’rgan xatti-harakatlarni g’ayriixtiyoriy ravishda o’zlashtirishi orqali boshlanadi. Kattalar o’z ish joylarida qanday qilib ish madaniyatini yuqtirib olsa, bolalarda ham xuddi shunday kechadi. Biz buni "yuqadigan" xarakter deymiz.Shuningdek, fazilatlarni to’g'ridan-to’g'ri axloq yoki xarakter darslarida, ijtimoiy-emotsional ta’lim darslarida yoxud har qanday oddiy darsda aniq o’rgatish ham mumkin. Bu "o’rgatiladigan" xarakterdir.Lekin bu ikkisidan tashqari "intiladigan" xarakter ham borki, u insonning o’z xarakterini mustaqil rivojlantirishga bo’lgan xohishini anglatadi. Bunga o’z ustida ishlash, chuqur mushohada qilish va mazmunli hayot kechirish (flourishing) uchun o’z oldiga shaxsiy maqsadlar qo’yish kiradi. "Intiladigan" xarakter ko’proq o’quvchilar ulg’aygan sari ko’zga tashlanadi, lekin uni erta yoshdanoq o’qituvchi yordamida tanishtirish va yo’naltirish mumkin. Bu to’g'ridan-to’g'ri Arastuning "amaliy donolik" (phronesis) ya’ni "sog’lom aql" g’oyasiga borib taqaladi. Unga ko’ra, o’quvchilar kelajakda qanday qilib barkamol inson bo’lishlari haqida o’zlarining shaxsiy chizgilarini tuzishlari va butun hayotlarini shu maqsadga mustaqil yo’naltirishlari kerak bo’ladi. Arastuning fikricha, agar katta inson fazilatlarni aynan shu tarzda mustaqil ravishda o’zi izlab topmasa va rivojlantirmasa, ularning hech qanday axloqiy qiymati qolmaydi.
Xarakter fazilatlarini qanday o’zlashtirish mumkin?

• Yuqtirib olish orqali (Caught)… ijobiy maktab jamoasi, shaxsni shakllantiruvchi o’zaro munosabatlar va aniq sog’lom muhit (ethos) orqali.
• O’rganish orqali (Taught)… ta’lim dasturidagi maxsus strategiyalar, mashg’ulotlar va resurslar orqali.
• Intilish orqali (Sought)… maktab dasturida yoki undan tashqarida o’quvchining o’zi tanlagan maxsus tajriba va faoliyatlar orqali.

Xarakterga asoslangan maktab muhiti (Ethos)
Tadqiqotlar shuni aniq ko’rsatmoqdaki: qadriyatlarga tayangan maktablar o’z oldiga katta maqsadlar qo’yadi hamda akademik, kasbiy va ijtimoiy tomondan katta yutuqlarga erishadi. Bunday maktablar asosiy axloqiy fazilatlarni e’lon qilish, ularga amalda rioya etish va bolalar bilan mazmunli munosabatlar o’rnatish orqali o’quvchilar xarakterini rivojlantirishga qattiq bel bog’lagan bo’ladi. Xarakter tarbiyasini maktabga to’liq singdirishda maktab rahbarlarining qat’iyati o’ta muhim ahamiyatga ega. Qolaversa, maktab muhiti u yerdagi barcha insonlar xarakterining umumiy ifodasi bo’lgani uchun, maktab jamoasining har bir a’zosi xarakter nima ekanligini yaxshi tushunishi shart. O’quvchilar va o’qituvchilar fazilatlarning nomlari va ma’nolarini shunchaki yodlabgina qolmay, ularni maktabdagi kundalik fikrlashida, munosabatlarida va harakatlarida namoyon etishlari kerak.
Fazilatlar hamma joyda rag’batlantirilishi lozim: sport maydonchasida, sinfxonalarda, yo’laklarda, o’qituvchi va o’quvchi o’rtasidagi muloqotda, tadbirlarda, plakatlarda, direktorning nutqlarida, o’qituvchilar malakasini oshirishda va ota-onalar bilan ishlashda. Fazilatlar darsdan tashqari mashg’ulotlarda ham juda muhim o’rin tutib, o’quvchilarning hissiyotlari va xulq-atvorida ijobiy aks etishi kerak. Fazilatli bo’lishni o’rganish bu shunchaki g’oyalarni miyaga quyib olish emas; bu asosan jamoada yashash, shu jamoaning bir qismi bo’lish orqali amalga oshadi. Chunki maktablar (oila bilan bir qatorda) o’quvchining fazilatli bo’lib ulg’ayishidagi eng asosiy maskanlardan biridir. Yaxshi xarakterni shakllantiradigan maktablarning asosiy xususiyati shundaki, u yerdagi pedagoglar bolaning jamoaga daxldorlik hissi, shaxs sifatida o’sishi va o’z mustaqilligini anglashi — yaxshi xarakter va o’qishga bo’lgan ishtiyoqning eng muhim poydevori ekanligini yaxshi tushunadilar.
O’qituvchilar — xarakter tarbiyachilari sifatida
Xarakter tarbiyasi maktabdagi mavjud jarayonlarning ustiga quriladi va aksariyat o’qituvchilar xarakterni shakllantirishni o’z vazifalarining asosiy qismi deb bilishadi. O’quvchilar kelajakda qanday inson bo’lishlari haqida qayg’urish — dars berish va ta’limning eng qoq markazida turishi kerak. Bolalar o’z hayotiy tajribalari orqali o’rganadigan fazilatlar dastlab o’zlariga ibrat bo’luvchi ota-onalar va o’qituvchilarning bevosita yo’naltirishi bilan shakllanadi.
Yaxshi o’qituvchi bo’lish uchun insonning o’zi ham qandaydir ma’noda yetuk shaxs bo’lishi, ya’ni o’zi darsda o’rgatayotgan qadriyatlariga o’zi ham qat’iy amal qila oladigan komil xarakter egasi bo’lishi kerak. O’qituvchining xarakteri va halolligi uning dars o’tish uslubi, shaxsiyati yoki o’z fanini qay darajada bilishidan ham muhimroqdir. O’z fanini halollik bilan o’tish faqatgina bolalarga qandaydir ma’lumot yoki ko’nikmalarni berish degani emas. Yaxshi ta’lim negizida maktab jamoasida xarakter haqida bemalol, ochiq gaplashishga imkon beradigan til va muhit yotadi, toki yaxshi xarakter barcha fanlarni o’qitish jarayoniga uzviy singib ketsin. Shuningdek, yaxshi dars o’z ichida fanning asl go’zalligi va komilligini (masalan, mahorat, san’at, chuqur tahlil, tilning kuchi va fanga doir teran tushunchalarni) ham qamrab olishi lozim. O’quvchilar o’qiyotgan narsasining asl qadrini tushunishlari va kelajakda sifatli hamda o’zlari uchun mazmunli bo’lgan ishlarni qilishni o’rganishlari uchun bu juda zarur.
Garchi xarakter tarbiyasidan qochib qutulib bo’lmasligi hammaga ayon bo’lib borayotgan bo’lsa-da, ko’pincha o’qituvchilar bolalarga namuna bo’lish yoki xarakter tarbiyachisi sifatidagi mas’uliyatlari borasida ikkilanishlarini va o’zlariga ishonchlari yetishmasligini aytib noliydilar. Garchi ularning o’qituvchi sifatidagi mas’uliyati o’ziga xos bo’lsa ham, shuni ta’kidlash kerakki, huquqshunoslar, sudyalar, shifokorlar va ijtimoiy xodimlar kabi boshqa kasb egalari ham o’z vazifalarini bajarishda xuddi shunday ikkilanish yoki ishonchsizlikka tushishlarini aytib o’tishgan.
Ko’plab tadqiqotlar shuni ko’rsatmoqdaki, o’qituvchilarga sinfxonada axloqiy masalalar haqida gaplashish qiyin kechadi. Ko’pchilik o’qituvchilar ma’naviy masalalarga qattiq qiziqsalar-da, o’quvchilarga bu mavzularda chuqur mulohaza yuritib, chiroyli yetkazib berish bo’yicha har doim ham yetarli malakaga ega emaslar. Aslida bugungi kunda ta’lim siyosati doirasidagi muhokamalarda (asosan natijalarga, faqatgina qobiliyatlarni o’stirishga bo’lgan amaliy urg’u tufayli) insonni butun umri davomida yetuk shaxs sifatida ko’rish g’oyalaridan ko’pincha uzoqlashilmoqda. Xarakter tarbiyasi bo’yicha yagona, izchil yondashuvga ega o’qituvchilar malakasini oshirish dasturlarining yo’qligi — katta ehtimol bilan bor e’tibor faqatgina baholar ko’rsatkichi va sinfni boshqarishga (intizomga) qaratilib qolganining bevosita oqibatidir.

Xarakter tarbiyasini o’qitish inventari (qo’llanmasi)
Ushbu qo’llanma maktablar xarakter tarbiyasini tashkil qilishda foydalanishi uchun atrof-muhitdan "yuqadigan", darsda "o’rgatiladigan" va bolaning o’zi "intiladigan" xarakterni qamrab oluvchi jami 70 ta strategiyani taqdim etadi.
U ham bu yo’lni endi boshlayotgan, ham muayyan tajribaga ega maktablar uchun mo’ljallangan. Asosiy maqsad — maktablarda shundoq ham mavjud bo’lgan, lekin ko’pincha ko’zga ko’rinmas (yashirin) tarbiya jarayonlarini ochiq va aniq ko’rsatib berish hamda yangi usullarni taklif qilishdir.
Bu ro’yxatdagi strategiyalar maktab rahbarlari tomonidan ongli ravishda va aniq reja bilan joriy qilinsagina eng yaxshi natijani beradi. Xarakter tarbiyasi to’g'ri rejalashtirilsa, u bolalardagi xarakterni maqsadli ravishda o’stiradi. Bunday yondashuv maktablarga xarakter tarbiyasi tizimli bo’lishi uchun maxsus vaqt va sharoit ajratish imkonini beradi.
Xullas, ushbu qo’llanmaning maqsadi — bizning "Asos"imiz amalda qanday ishlashini va eng muhimi, xarakter tarbiyasi qanday qilib maktab kundalik hayotining ongli, mazmunli va yaxshi o’ylangan qismiga aylanishi mumkinligini ko’rsatib berishdir.
Muhitdan "yuqadigan" xarakter (Caught)
Xarakterni ijobiy maktab jamoasi, shaxsni shakllantiruvchi munosabatlar va sog’lom maktab muhiti (ethos) orqali yuqtirib olish mumkin.
Muhit Maktabdagi sharoit xarakter tarbiyasiga qanday hissa qo’shadi?

• Ozoda, xavfsiz va chiroyli maktab binosi o’quvchilarda jamoaga daxldorlik hissini uyg’otadi.
• Hamjihatlik va qo’llab-quvvatlashga asoslangan, intilishlarga boy ta’lim muhiti — akademik yutuqlar va xarakter rivojlanishi o’rtasidagi oltin oraliqni ushlab turadi.
• Ijobiy ma’naviy, axloqiy, ijtimoiy va madaniy muhit — ustozlar va o’quvchilarga o’z xarakterlarini o’zlarining shaxsiy qadriyatlari va dunyoqarashlari bilan bog’lashga yordam beradi.

Qarashlar, muhit (ethos) va madaniyat
Maktabga xarakter tarbiyasida o’ziga xos yondashuvni shakllantirishga yordam beradigan amaliyotlar.

Maktab rahbarlari:

• Maktab jamoasini hamma intilishi kerak bo’lgan "ustuvor fazilatlar"ni tanlash va belgilashga jalb qiladi.
• Shu fazilatlarni o’zida aks ettirgan maktab missiyasini ishlab chiqadi.
• Butun maktab doirasida umumiy "xarakter tili"ni yaratadi, toki bu mavzuda doim ochiq muloqot va mushohada qilib turilsin.
• Xarakter tarbiyasini maktabning joriy siyosati va strategik rejalariga singdiradi.
• Xarakter tarbiyasi bo’yicha alohida nizom ishlab chiqadi.
• Maktab missiyasi va ustuvor fazilatlarga tayangan holda, barcha ustozlar va o’quvchilar uchun aniq axloqiy talablarni belgilaydi.
• Xarakter tarbiyasi hamma uchun ekanligini namoyish etish maqsadida tenglik va inklyuzivlikni ta’minlaydi.
• Yangi xodimlarni ishga olayotganda ularning xarakter jihatlarini ham hisobga oladi.
• Yangi kelgan ustozlarni "xarakter tarbiyachisi" sifatidagi rollarini tushunishlari uchun maxsus moslashuvdan (induksiya) o’tkazadi.
• Yaxshi xarakter namunalari va qilingan ezgu ishlarni e’tirof etadi va rag’batlantiradi.

Munosabatlar
Rahbariyat ko’magida shakllangan, xarakter tarbiyasini qo’llab-quvvatlovchi ijobiy munosabatlar.

O’quvchilar:

• Ustozlar bilan mazmunli va o’zaro hurmatga asoslangan munosabatlar o’rnatadilar.
• Tengdoshlar orasida rahm-shafqat, do’stlik va ishonchni ustuvor bilgan holda ijobiy aloqalar shakllantiradilar.
  Ustozlar jamoasi:
  
• O’quvchilar o’zlarini qadrli his qiladigan, mehribon va qo’llab-quvvatlovchi munosabatlarni shakllantiradilar.
• Hamkasblar bilan bir-birini motivatsiya qiladigan, ishonchli va hurmatga asoslangan munosabatlar o’rnatadilar.
• Ota-onalar bilan ijobiy muloqot orqali hamkorlikka asoslangan do’stona aloqalarni yo’lga qo’yadilar.
  Kengroq maktab jamoatchiligi:
• Barcha o’quvchilarning oilalarini maktab hayotiga faol jalb qiladilar.
• Mahalliy jamoatchilik tadbirlarida qatnashib, bolalarda jamoaga daxldorlik va fuqarolik mas’uliyatini kuchaytiradilar.
• Boshqa maktablar va universitetlar kabi ta’lim muassasalari bilan hamkorlik o’rnatadilar.

Xodimlar (Ustozlar jamoasi)
Xarakter tarbiyasini qo’llab-quvvatlashda xodimlarning o’rni.
Barcha xodimlar:

• O’z xarakteri orqali doimo ijobiy namuna ekanliklarini va axloqiy yo’l ko’rsatuvchi rollarini anglaydilar.
• Maktabning xarakter tarbiyasiga yondashuvini tushunadilar va qo’llab-quvvatlaydilar.
  O’qituvchilar:
• Sinfda va undan tashqarida xarakter tarbiyachisi sifatidagi ta’sir kuchlarini yaxshi biladilar.
• Ichki va tashqi malaka oshirish darslarida qatnashib, xarakter tarbiyasidagi amaliyotlarini yaxshilash yo’llarini izlaydilar.
• O’quvchilarga ma’naviy ustozlik (mentoring) va g’amxo’rlik ko’rsatib, ularning xarakterini rivojlantirishda to’g'ri yo’nalish beradilar.
• O’z ishlarini baholash va takomillashtirish uchun sohadagi ilmiy izlanishlardan foydalanadilar.
  Maktab rahbariyati (Senior Leadership Team):
• Maktab bo’ylab xarakter tarbiyasi yondashuvini boshqaradi hamda ustozlar va o’quvchilarni qo’llab-quvvatlaydi.
• Xarakter tarbiyasi bo’yicha yetakchini tayinlaydi, o’qitadi va qo’llab-quvvatlaydi.
• Ustozlarga o’z vazifalarini yaxshiroq bajarishlari uchun ichki va tashqi treninglar muvofiqlashtiradi.
• Xarakter tarbiyasi qanday ketayotganini baholash uchun mos usullardan foydalanadi.
  Kuzatuv kengashi / Boshqaruvchilar:
• Maktabdagi xarakter tarbiyasi dasturlarini qo’llab-quvvatlaydi va o’z o’rnida talabchanlik qiladi.

Darsda "o’rgatiladigan" xarakter (Taught)
Xarakterni o’quv dasturi orqali, turli o’qitish strategiyalari, mashg’ulotlar va resurslardan foydalanib bevosita o’rgatish mumkin.
O’quv dasturi
Maktabning rasmiy o’quv dasturi orqali xarakter o’rgatish yo’llari:

• Alohida dars soati ajratilgan, diqqat markazida xarakter va fazilatlarni o’rgatish turuvchi maxsus fan orqali.
• Mavjud fanlar doirasida xarakter va fazilatlarni o’rgatish uchun qulay mavzularni topish orqali.
• Ijtimoiy-emotsional, shaxsiy yoki iqtisodiy tarbiya kabi darslarda turli muammoli vaziyatlarni tahlil qilish orqali.
• Fuqarolik tarbiyasi darslarida faol va mas’uliyatli jamiyat a’zosi bo’lish uchun kerakli fazilatlarni rivojlantirish orqali.
• Diniy yoki ma’naviyat darslarida shaxsiy e’tiqod va dunyoqarash orqali xarakterni o’rganish.
• Sinf soatlarida (Form time) fazilatlar haqida har kuni gaplashish uchun ochiq maydon yaratish.
• Umummaktab yig’ilishlarida (Assemblies) butun jamoani bir joyga to’plab, umumiy til orqali fazilatlarni tadqiq qilish.

O’qitish va o’rganish
Sinfda va sinfdan tashqarida qo’llaniladigan strategiyalar:

• Munozaraga asoslangan ta’lim: o’qituvchi yo’naltiruvida yoki o’quvchilarning o’zlari axloqiy masalalarni muhokama qilishga kirishadilar.
• Mustaqil ta’lim: o’quvchilarni tanqidiy fikrlashga va o’z xarakterini o’stirish mas’uliyatini his qilishga chorlaydi.
• Mushohadali ta’lim: o’quvchilarga chuqur tahlil orqali o’z xarakteri haqida o’ylab ko’rishga yordam beradi.
• Hamkorlikdagi ta’lim: o’quvchilarni jamoa bo’lib ishlashga undaydi, muloqot va hamjihatlikni kuchaytiradi.
• Izlanishga asoslangan ta’lim: bolalarda qiziquvchanlikni uyg’otib, ularni savollar berish va echim izlashga undaydi.
• Tajribaga asoslangan ta’lim: fazilatlarni shakllantiruvchi amaliy jarayonlarda faol qatnashish imkonini beradi.
• Fazilatli savodxonlik: fazilatlarni ilg’ash, tushunish va qiyin vaziyatlarda to’g'ri qaror qabul qilish (mushohada) ko’nikmalarini rivojlantiradi.

Mashg’ulotlar va resurslar
Xarakter tarbiyasini nimalar orqali o’rgatish mumkin:

• Axloqiy muammolar ko’tarilgan hikoyalar.
• Axloqiy qaror qabul qilishni talab etuvchi hayotiy dilemmalar.
• Yangiliklarda berilayotgan voqealarda fazilatlarning bor yoki yo’qligini tahlil qilish.
• Bolalarni ezgulikka ilhomlantiradigan tarixiy yoki zamonaviy namuna-qahramonlar.
• Muhim axloqiy mavzulardagi debatlar va tortishuvlar.
• Adabiyot, she’riyat va tarixiy asarlar.
• Aynan xarakter va fazilatlarga bag’ishlangan maxsus mavzuli kunlar yoki haftaliklar.
• O’quvchilarga turli odamlar va joylar bilan tanishish imkonini beruvchi maktab sayohatlari.
• Jamoaviy va yakkakurash sport turlari orqali xarakterni toblash.
• San’at, musiqa va tasviriy san’at.
• Boshqalarning o’rniga o’zini qo’yib ko’rishga o’rgatuvchi drama (teatr) mashg’ulotlari.
• Bolaning o’z xarakteridagi o’zgarishlarni yozib boradigan shaxsiy kundaliklari (reflective journals).

Bolaning o’zi "intiladigan" xarakter (Sought)
Xarakterni o’quv dasturidan tashqari maxsus tanlangan tajribalar orqali mustaqil izlab topish va rivojlantirish mumkin.
Dunyoqarashni kengaytirish
Bolalarning qiziqishlari va ishtiyoqini boyituvchi mashg’ulotlar.
Maktab rahbarlari:

• O’quvchilarga yetakchilik qilish (liderlik) imkoniyatlarini taklif qiladilar.
• Barcha bolalar qatnasha oladigan, fazilatlarni o’stiruvchi xilma-xil va qiziqarli darsdan tashqari to’garaklarni yo’lga qo’yadilar.
• Bolalar o’z xarakterini namoyon qila oladigan maxsus maktab tadbirlarini rejalashtiradilar.
• Bolalarni yangi va biroz qiyinroq muhitda sinab ko’ruvchi maktabdan tashqari lager yoki sayohatlarni tashkil qiladilar.
• Bolalarga o’z ustida ishlashga ishtiyoq berish uchun maktabga ilhomlantiruvchi insonlarni taklif qiladilar.
• Tashqaridan kelgan to’garak ustozlarini ham o’z mashg’ulotlarida xarakter tarbiyasiga urg’u berishga chaqiradilar.
• O’quvchilarni kelajakdagi kasblariga tayyorlash maqsadida amaliyot (work experience) o’tashga qiziqtiradilar.

Ijtimoiy faollik va ko’ngillilik
Maktab va undan tashqarida jamiyat hayotidagi ishtirokni kuchaytiruvchi amaliyotlar.
Maktab rahbarlari:

• Maktab tashabbusi bilan bolalarga ham o’ziga, ham jamiyatga foyda keltiradigan ijtimoiy aksiyalar uyushtiradilar.
• Bolalarni jamoatchilik (mahalla) tomonidan o’tkaziladigan xayriya aksiyalarida mustaqil qatnashishga undaydilar.
• Bolalarni maktab ichida yoki tashqarisida maqsadli ravishda ko’ngillilar ishiga jalb qiladilar.
• Ijtimoiy va xayriya ishlarida faol bo’lgan o’quvchilarni e’tirof etib boradilar.
• Bolalarga o’z maktabida, shahrida va umuman dunyoda faol fuqaro sifatidagi o’z rollarini anglashga imkoniyat yaratadilar.

"…qo’llanmadan ko’zlangan maqsad — xarakter tarbiyasi qanday qilib maktabdagi umumiy jarayonlarning ongli, mazmunli va teran o’ylangan qismiga aylanishi mumkinligini ko’rsatib berishdir."

Xarakter tarbiyasini baholash
Hozirgi kunda maktablardan o’z ta’lim samaradorligini isbotlab berish tez-tez talab qilinmoqda, lekin insonning xarakterini yoki ma’lum bir tarbiyaviy dasturning ta’sirini aniq o’lchash juda qiyin masala. Xarakterning tabiati o’ta murakkabligi va fazilatlarni amalda kuzatish qiyinligi sababli, insonning xarakterini raqamlar yoki ballarga solish (aggregation) mumkin ham emas, tavsiya ham etilmaydi. Bu falsafa, psixologiya va ta’lim nuqtai nazaridan aksincha oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Shuning uchun fazilatlarni butunligicha o’lchashga urinishda juda ehtiyotkor va mulohazali bo’lish kerak; ayniqsa o’quvchilarning o’zlari to’ldiradigan so’rovnomalardan (self-report) ehtiyot bo’lib foydalanish so’raladi. Garchi "xarakterni o’lchash"ning oson va kamchiliksiz yagona yo’li bo’lmasa-da, yuqorida aytib o’tganimizdek, fazilatning alohida qismlari qanday rivojlanayotganini baholash mumkin. Masalan, bola fazilatni qay darajada tushunayotganini bilish uchun bir usuldan, bu boradagi hissiyotlarini baholash uchun esa butunlay boshqa usuldan foydalanish kerak bo’ladi.
Eng boshida hal qilib olishimiz kerak bo’lgan asosiy savol shuki: biz o’zi xarakter tarbiyasini baholashdan qanday qonuniy maqsadni ko’zlayapmiz? Buning uchta to’g'ri maqsadi bo’lishi mumkin.
Birinchisi — maktab muhiti (ethos) va madaniyati xarakter tarbiyasiga qanchalik xizmat qilayotganini baholash. Bunda maktablar xarakter tarbiyasi bo’yicha eng yaxshi tajribalarga asoslangan mezonlar yordamida o’zlarini o’zlari tekshirishlari yoki tashqaridan boshqa mutaxassislar yordamida (peer-audit) baholatishlari mumkin. Bu jarayon o’qituvchilarning kasbiy bilim va xulosalariga tayanadi. Natijalar maktabning umumiy yutuq va kamchiliklarini ko’rsatib beradi; ya’ni qayerga ko’proq e’tibor, resurs va vaqt sarflash kerakligini oydinlashtiradi.
Ikkinchi maqsad — qandaydir aniq bir strategiya, mashg’ulot yoki usulning samarasini tahlil qilish. Tadbirdan oldingi va keyingi so’rovnomalar, kuzatuvlar, o’qituvchi va o’quvchilar bilan intervyular kabi turli usullar orqali yangi yoki amaldagi xarakter tarbiyasi dasturining qay darajada ta’sir qilganini ma’lum darajada aniqlash mumkin. Lekin, shuni yodda tutish kerakki, bunday baholashlar fazilatning faqat bitta yoki ikkita qismini "o’lchash"gagina qaratilishi va aniq ma’lumot olish uchun bir nechta usullarni aralashtirib (triangulyatsiya) foydalanish tavsiya etiladi.
Uchinchi maqsad — o’quvchilarning o’z shaxsiy xarakteri va fazilatlari ustida o’zlari xulosa va mushohada yuritishidir (self-reflection). Bu ta’lim jarayoni davomida muntazam ravishda, masalan, shaxsiy kundalik (journal) tutish orqali yozib borilishi mumkin. Tengdoshlari, ustozlari va ota-onalaridan olingan ijobiy fikrlar ham bolaga bu jarayonda yordam beradi.
Va nihoyat, Arastu aytganidek…"…biz fuqarolarimizda aynan ma’lum bir axloqiy xarakterni, ya’ni fazilatga moyillik va ezgu ishlarni bajara olish qobiliyatini shakllantirishni eng ko’p xohlaymiz."
Xarakter tarbiyasining asosiy tamoyillari

• Xarakter o’ta muhim: u shaxsning va jamiyatning kamolotga yetishiga (flourishing) xizmat qiladi.
• Xarakterni tarbiyalasa bo’ladi va uning qanday rivojlanayotganini kompleks baholash imkoni mavjud.
• Yaxshi ta’lim berish — bu aynan yaxshi xarakter tarbiyasi degani.
• Xarakter ko’proq shaxsiy namuna va hissiy muhit orqali "yuqadi": shuning uchun maktab madaniyati va muhiti markaziy o’rinda turadi.
• Fidoyi rahbarlar tomonidan shakllantirilgan, bolalarning o’zaro ijobiy munosabatlar o’rnatish, o’z layoqatini his qilish va o’z mustaqilligini anglash ehtiyojlarini qondira oladigan maktab madaniyati komil xarakterni egallashni osonlashtiradi.
• Xarakterni bevosita o’rgatish ham kerak: darslarda xarakterni to’g'ridan-to’g'ri tushuntirish — uni maktabda va undan tashqarida o’stirish uchun poydevor, til va amaliy vositalarni beradi.
• Xarakter ota-onalar, oilalar, ish beruvchilar va jamoat tashkilotlari bilan uzviy hamkorlikda rivojlantirilishi zarur.
• Xarakter tarbiyasi adolat va tenglikka tayanadi hamda har bir bola o’z xarakterini rivojlantirishga haqli.
• To’g'ri shakllantirilgan xarakter o’quvchiga o’ziga ishonch bag’ishlaydi va uni ma’nan yuksaltiradi.
• Yaxshi xarakter insonning har doim boshqalardan o’rganishga tayyor ekanini namoyon etadi.
• Yaxshi xarakter bolada demokratik fuqarolikni va mustaqil qaror qabul qilish madaniyatini rivojlantiradi.

Xotima"Asos"ning ilmiy kelib chiqishi haqida
Jubilee markazi a’zolaridan ko’pincha bu "Asos"ning (Framework) qayerdan kelib chiqqani haqida so’rashadi. Tushunarliki, u o’z-o’zidan intellektual bo’shliqdan paydo bo’lib qolmagan. U markazning o’z nazariy poydevorini neo-Aristotelcha axloq falsafasiga qurish bo’yicha qabul qilgan rejaviy qarorining natijasidir. Bu maqsadga erishish yo’lida mualliflar qadimiy va zamonaviy axloq falsafasi, shuningdek, hozirgi zamon xarakter tarbiyasi va axloq psixologiyasidagi qator manbalarga ochiq va bevosita tayandilar. Kichik xotimada barcha manbalarga to’la haqqini berish imkonsiz, shuning uchun quyida faqat asosiy ma’lumotlar bilan cheklanamiz.
Birinchidan, Jubilee markazining asoschi a’zolari va dastlabki yillarda jamoaga qo’shilgan mutaxassislar bungacha ham xuddi shu mavzularda qator tadqiqotlar olib borishgan edi (Jeyms Artur, Tom Xarrison, Kristyan Kristyansson, Endryu Peterson, Devid Karr, Randall Karren va boshqalar shular jumlasidan).
Ikkinchidan, Xarakter poydevorlarining ("Building Blocks") to’rttasidan uchtasi (axloqiy, aqliy va fuqarolik fazilatlari) to’g'ridan-to’g'ri Arastuning yozuvlariga borib taqaladi. Qizig’i shundaki, xarakter tarbiyasi sohasidagi turli nazariyotchilar bir-biridan mustaqil ravishda va biroz farqli sabablarga ko’ra, "amaliy fazilatlar"ni ham (performance virtues) o’z yondashuvlariga qo’shishga qaror qilishgan. Ta’limdan tashqari sohalarda esa bu amaliy fazilatlar ko’pincha "rezyume fazilatlari" deb ham yuritiladi.
Uchinchidan, Jubilee markazining axloq va fuqarolikning bir-biridan ajralmas ekanligi haqidagi qarashlari ham Arastuning o’z asarlariga, ayniqsa "Siyosat" va "Nikomax axloqi" asarining yakuniy qismlariga borib taqaladi. So’nggi yillarda markaz fuqarolik fazilatlarini yanada faolroq targ’ib qila boshladi va "Arastucha xarakter tarbiyasi qandaydir xudbinona va jamiyatdan uzilib qolgan narsa" degan ayblovlarga ochiq e’tiroz bildirdi.
To’rtinchidan, ushbu "Asos" va markazdagi barcha tadqiqotlar negizida yotgan uslubiyat Arastu ma’nosidagi "naturalistik" tabiatga ega. Ya’ni barcha axloqiy nazariyalar amaliy empirik tadqiqotlarga ulanishi kerak deb hisoblanadi. Bugungi ilmiy muhitda Arastuning bu qarashi — axloq bo’yicha ko’proq fanlararo tadqiqotlar o’tkazishga hamda ijtimoiy fanlarning metodlaridan foydalangan holda nazariyalarni amalda tekshirib ko’rishga chaqiriq deb tushuniladi. Bu, shuningdek, biz faqatgina olimu fuzalolarning tushunchalarigagina emas, balki keng xalq ommasining fikriga ham tayanib ish ko’rishimiz kerakligini eslatadi.
Beshinchidan, xarakter tarbiyasining bosh maqsadi shunchaki "yaxshi xarakter" emas, balki "kamolotga yetish / barkamol hayot" (flourishing/eudaimonia) ekanligini ta’kidlashga yetarlicha asoslarimiz bor. Yaxshi xarakterning qadr-qimmati asosan uning insonning barkamol yashashiga qanchalik xizmat qilishi bilan o’lchanadi. Bugungi kunda barkamol inson bo’lish (flourishing) bevosita ta’limning oliy maqsadi sifatida e’tirof etilmoqda.
Oltinchidan, Arastuning xarakter tarbiyasi modelini boshqa modellardan ajratib turadigan eng muhim farqi — uning "amaliy donolik"ka (phronesis), ya’ni barcha axloqiy va fuqarolik fazilatlarni chiroyli boshqarib turuvchi oliy aqliy fazilatga o’ta katta e’tibor qaratishidir. Markaz mutaxassislari bu boradagi murakkab falsafiy g’oyalarni psixologiya yutuqlari bilan uyg’unlashtirgan holda uni amaliyotga, aniqrog’i o’qituvchilar foydalana oladigan holatga olib kelishga harakat qildilar.
Va nihoyat, ochiq aytish kerakki, "Asos" tayangan Arastuning xarakter tarbiyasi g’oyalari yosh bolalarning qanday qilib psixologik rivojlanishi haqidagi hozirgi zamonaviy tadqiqotlar paydo bo’lishidan ancha avval yaratilgan. Markaz buni inobatga olib, o’zining 2017-yildagi nashrida Arastuning tarqoq g’oyalari va bugungi kungi psixologiya faniga asoslangan "Axloqiy rivojlanishning neo-Aristotelcha modeli"ni joriy qildi. Garchi ba’zi an’anaviy faylasuflar bu chizmani "Arastu matnlaridan biroz uzoqlashgan" deb tanqid qilsalar-da, uni 2022-yilgi nashrda (Ilova sifatida) saqlab qoldik. Bunga sabab, amaliyotchi o’qituvchilar bu chizmani juda yaxshi qabul qilishdi. Ular ushbu model bolalarning hozirgi ma’naviy holatini tushunish va ularni rivojlanishning keyingi bosqichiga olib chiqish ishlarida katta amaliy yordam berayotganini ta’kidlashdi.
Umid qilamizki, yuqoridagi fikrlar ushbu qo’llanmani o’qiyotganlarga uning qanday shakllangani va markazgacha bo’lgan qanday ilmiy tajribalarga suyanganligi haqida ozgina bo’lsa-da tasavvur berdi. Biroq, oxir-oqibat, ushbu "Asos" qanday bo’lmasin Jubilee markazining ijodidir va undagi mazmun hamda ehtimoliy kamchiliklar uchun Arastu yoki boshqa neo-Aristotelchilar emas, balki shaxsan o’zimiz mas’uliyatni bo’ynimizga olamiz.

1-ilova: Axloqiy rivojlanish psixologiyasi
Neo-Aristotelcha axloqiy rivojlanish modelining izohi
Xarakter qanday shakllanadi va uni maktabda qanday qilib o’stirish mumkinligini tushunishimiz uchun avvalo axloqiy rivojlanish nazariyasini biroz bilib olishimiz kerak bo’ladi. Bizning ushbu "Asos"imiz (Framework) asoslangan neo-Aristotelcha qarashlarga ko’ra, fazilatli inson bo’lishning bir nechta yo’llari mavjud. Bu yo’llar 1-ilovadagi "Axloqiy rivojlanishning neo-Aristotelcha modeli" chizmasida iloji boricha sodda qilib tushuntirilgan. Bu model bolaning ilk yoshligida oiladagi tarbiyasi naqadar muhimligini alohida ta’kidlaydi, lekin shu bilan birga, bolalikda shakllangan salbiy xislatlarni keyinchalik ta’lim orqali to’g'rilash mumkinligini ham inkor etmaydi.
Bolalar olayotgan ta’lim-tarbiyasining qandayligiga qarab turli yo’llardan yurishlari mumkin. Ba’zilar shunchaki o’rgatilgan, odatga aylangan fazilatlardan ohista o’sib, keyinchalik mustaqil va ongli ravishda tanlangan qadriyatlarga yetib kelishadi. Bu esa ularda ezgu ishlarni qilishga nisbatan ichki kuchli motivatsiyani uyg’otadi. Boshqalar esa biroz aylanma yo’l bosib o’tishlariga to’g'ri keladi: ular yaxshi niyat qilishadi, lekin ba’zida irodasi susligi sabab xatoga yo’l qo’yishadi. Lekin amaliyot va doimiy odatlanish orqali ular oxir-oqibat o’zlarini boshqarishni o’rganadilar va hech bo’lmaganda tashqi turtki orqali bo’lsa ham yaxshi ishlarni qilishga odatlanadilar.
Aniqroq qilib tushuntiradigan bo’lsam, chizmadagi yuqori yo’nalishni (keling, uni o’zimizcha "A reja" deymiz) axloqiy ibrat bo’la oladigan yaxshi insonlar qo’lida tarbiya topgan, moddiy va ma’naviy sharoitlari yetarli bo’lgan omadli bolalar bosib o’tadi. Bunday bolalarning ma’naviy tomondan o’sishi va tarbiyasi juda oson kechadi. Ular o’zlariga namuna bo’lgan kattalarning harakatlariga taqlid qilib, yaxshi odatlarni o’zlashtiradilar hamda muhitdan "yuqtirib olish" va bevosita "o’rganish" orqali fazilatlarni tushunib yetadilar. Yaxshi ustozlari va ota-onalariga ergashib, ular qadamma-qadam adolatli ishlarni qilib adolatli bo’lishni, jasoratli ishlarni qilib jasur bo’lishni o’rganadilar. O’smirlik va o’tish davriga kelib, ularda tanqidiy fikrlash va mushohada yuritish rivojlanadi. Ular bolalikdan miyasiga singdirilgan qadriyatlarni endi ongli ravishda tahlil qila boshlaydilar. Shu tariqa, ular shunchaki muhitdan "yuqtirib olingan" yoki "o’rgatilgan" fazilatlardan tashqari, o’zlari ongli "intilgan" qadriyatlarning ham qadriga yetishni o’rganadilar. Bu bosqichda ular Arastu ta’biri bilan aytganda "fronesis" (sog’lom aql va amaliy donolik) orqali boshqariladigan to’laqonli mustaqil va komil insonlarga aylanadilar. Ba’zi bir favqulodda ma’naviy kuchga ega bo’lgan yoki o’ziga xos qiyin ijtimoiy sharoitda toblangan insonlar esa bundan ham yuqoriga ko’tarilib, haqiqiy qahramonlik darajasidagi fazilatlarni (heroic virtue) namoyon etishlari mumkin.
Chizmadagi pastki yo’nalish esa (buni "B reja" desak ham bo’ladi) omadi biroz kamroq chopgan, tarbiyaviy muhiti ancha aralash bo’lgan va shuning uchun dastlab xarakteri shakllanishi ancha qiyin kechadigan bolalar uchundir. Garchi ularning o’z oilasida o’rnak olgulik odamlar bo’lmasa-da, atrofida baribir taqlid qilishga arziydigan yaxshi odamlarni uchratishadi va shu orqali nima yaxshi va nima yomon ekanligi haqida qandaydir tasavvurga ega bo’lishadi. Lekin, "yuqtirish" yoki "o’rganish" jarayoni uzuq-yuluq bo’lgani sababli, bu bolalarda o’z-o’zini boshqarish ko’nikmasi oqsaydi. Biroq, do’stlari va ustozlarining daldasi yoki shunchaki o’z-o’zini tahlil qilish orqali sekin-asta o’z xulq-atvorini nazorat qilishni o’rganadigan insonlar ham juda ko’p. Axloqiy tomondan o’zini yaxshi boshqara olishning o’zi ham aslida juda katta ma’naviy yutuqdir. Qolaversa, shu o’zini nazorat qila oladigan bolalarning ba’zilari vaqt o’tib eng yuqori bosqichga, ya’ni to’laqonli yetuklikka ("A reja" yo’nalishiga) ham o’tib olishlari mumkin, ayniqsa agar ularning yonida shu yuqori bosqichdagi yaqin va sadoqatli do’stlari bo’lsa.
Bu rivojlanish modelidan hammamiz olishimiz kerak bo’lgan eng muhim xulosa shuki — biz tarbiyachilar va ustozlar hech qachon "bu boladan odam chiqmaydi" deb umidni uzmasligimiz kerak. Har qanday o’quvchiga o’zining mustaqil va komil xarakterini topishida yordam berish mumkin. Hech qaysi ikki inson bir xil yo’l bilan yoki bir xil tezlikda fazilatli bo’lib qolmaydi. Shuning uchun ham maktablarimizda xarakter tarbiyasini yo’lga qo’yganimizda, har bir bolaning muhiti va shaxsiy xususiyatlarini inobatga olishimiz, har bir maktab, sinf va hattoki har bir o’quvchi uchun mos keladigan individual amaliy yechimlarni topishimiz zarur.