Xabaringiz bor, biz yil davomida bir mavzuga bag‘ishlangan matnlarni tarjima qilib, o‘quvchilar e’tiboriga havola etdik — “Milliy o‘zlikdan milliy davlatchilik va milliyatchilikkacha”. Tanlab olingan mavzu va matnlar, ularning o‘zaro bog‘liqligi albatta oldindan o‘ylangan va maqsadli amalga oshirilgan loyiha edi. Endi, yil oxiriga kelib, barcha matnlar chop etilib bo‘lingach, sizning e’tiboringizga ushbu materiallarning umumlashtirilgan sharhi va tahlilini taqdim etmoqchimiz.

Tashabbus nomi va kirish so‘ziga sodiq qolgan holda, chop etilgan 15 ta matn orqali biz jamiyat va jamoatchilik maydonida hukmron bo‘lib kelayotgan muayyan qarash va yondashuvlarni savol ostiga olishga urindik. Ularni tanqid qildik. Ommaviy diskursda ustuvor bo‘lib kelayotgan o‘zlik, milliy o‘zlik, milliy davlatchilik, millat va milliyatchilik haqidagi tasavvurlarni u yoki bu shaklda shubha ostiga qo‘yishga harakat qildik. Ko‘pincha tabiiy, o‘z-o‘zidan tushunarli, qadimiy, uzluksiz va azaldan mavjuddek tuyuladigan tushuncha va narrativlarning aslida tabiiy emasligini, balki o‘z tarixi, mualliflari va siyosiy oqibatlari borligini ko‘rsatishga intildik.

Tarjima qilingan va taqdim etilgan matnlar orqali o‘zlik tug‘ma mohiyat emasligini, balki ijtimoiy amaliyotlar jarayonida shakllanishini; millat “uyg‘onib” ketmasligini, balki konstruksiya qilinishini; o‘tmish shunchaki meros bo‘lib qolmasdan, bugunning siyosiy va mafkuraviy vazifalariga qarab tanlab olinishi, talqin qilinishi va qayta ishlanishini yoritishga harakat qildik. Balki aynan shu yerda asosiy intellektual chaqiriq yotgandir: o‘z milliy o‘zligimizga taqdir sifatida emas, balki murakkab va ziddiyatli tarixiy jarayon natijasi sifatida qarashga jur’at etish.

Qay darajada buning uddasidan chiqqanimizga siz o’zingiz baho bering. Biz esa quyidagi umumlashtiruvchi tahlil va sharh orqali sizga biroz ko‘maklashishni va shu bilan birga, bu yilgi ishimizni o‘ziga xos sarhisob qilish orqali yakunlashni maqsad qildik.

O’zlik ijtimoiy konstrukt sifatida

Avvalo, o’zlikka antropologik yondashuvga murojaat qilish lozim. “Antropologiyada o‘zlik” nomli matnda P. Finke va M. Zöckefeld zamonaviy antropologiyada “o‘zlik” tushunchasi qanday talqin qilinishini umumiy tarzda ko‘rib chiqadi. Mualliflar bu tushuncha muhim, ammo bir vaqtning o‘zida muammoli ekanini ta’kidlaydi: u ko‘pincha haddan tashqari keng va aniq ta’rifsiz qo‘llanadi, shu sababli tanqid qilinadi. Shunga qaramay, undan butunlay voz kechib bo‘lmaydi, chunki aynan shu tushuncha ko‘plab ijtimoiy hodisalarni tushuntirishga yordam beradi. Bu yerda asosiy xulosa shundan iboratki, o’zlik ko‘p qatlamli va dinamikdir. Har bir inson bir vaqtning o‘zida bir nechta o’zlik o‘lchamlariga ega bo‘ladi: etniklik, din, gender, sinf va boshqalar. Bu o‘lchamlar bir-biri bilan kesishadi, ya’ni intersektsionallik mavjud. Ular alohida-alohida yashamaydi, balki o‘zaro ta’sir qiladi. Shu sababli o’zlikni faqat bitta belgisi orqali tushunish mumkin emas. Bundan tashqari, o’zlik qat’iy va o‘zgarmas toifaga mansublik emas, balki ijtimoiy o‘zaro munosabatlar jarayonida shakllanadigan jarayondir. Finke va Zöckefeld “o‘zlik”ni oddiy yorliq yoki xususiyatlar majmui sifatida emas, balki odamlar jamiyatda o‘zlarini va boshqalarni qanday aniqlashi orqali yuzaga keladigan amaliyotlar va jarayonlar yig‘indisi sifatida ko‘rishni taklif qiladi.

Ayniqsa muhim jihat shundaki, o’zlik hokimiyatdan xoli emas. U bo‘shliq ichida emas, balki ierarxik munosabatlar va siyosat kontekstida shakllanadi. Har doim ham individga o’zlikni erkin tanlash imkoniyati berilmaydi. Ko‘pincha identifikatsiya “yuqoridan” yuklanadi, ayniqsa ozchilik guruhlar vakillariga nisbatan. Bu jarayonda davlat va institutlarning roli juda katta: ular muayyan o’zliklarni tasniflaydi, tan oladi yoki rad etadi va ularni huquq hamda majburiyatlar bilan bog‘laydi. Matnda “o’zlikka asoslangan siyosat” va “o’zlikka yo‘naltirilgan siyosat” o‘rtasidagi farq ham tilga olinadi. Birinchi holatda guruhlar o‘ziga xos huquqlarining tan olinishi uchun safarbar bo‘ladi, masalan, afroamerikaliklarning fuqarolik huquqlari harakati yoki ayollarning tenglik uchun kurashi. Ikkinchi holatda esa hokimiyat jamiyatni bir xillikka olib kelish maqsadida barcha fuqarolarga muayyan o’zlikni majburan singdiradi. Mualliflar milliyatchilikni aynan shu ikkinchi strategiyaning yorqin namunasi sifatida keltiradi. Bunda davlat aholi o‘zligini “standartlashtirish”ga intiladi va ko‘pincha millat birligi nomidan “begonalar”ni chetga chiqaradi.

Shu tariqa, antropologlar taklif qilayotgan asosiy nazariy ramka quyidagicha: o’zlik moslashuvchan, kontekstga bog‘liq va doimiy shakllanish jarayonida bo‘ladi. U hokimiyat munosabatlariga chuqur singib ketgan. O’zliklar ustidan nazorat orqali davlat odamlarni siyosiy jamoaga kiritishi yoki undan chiqarib tashlashi, ularga huquqlar berishi yoki, aksincha, bu huquqlarni cheklashi mumkin. Aynan shu umumiy yondashuv keyingi milliy o’zlik tahlili uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi.

Etnik o’zlikni aniqroq tushunish uchun F. Barthning “Ethnic Groups and Boundaries” asarida ilgari surilgan konsepsiyasiga murojaat qilish muhim. Uning kirish qismi tarjimasi — “Etnik guruhlar va chegaralar: madaniy farqning ijtimoiy tashkil etilishi” — Barth etniklik haqidagi hukmron tasavvurlarni qanday qilib tubdan o‘zgartirganini ko‘rsatadi. An’anaviy yondashuvlarda, jumladan sovet ilm-fanida ham, etnik guruh ichki va o‘zgarmas madaniy belgilar majmui orqali tushuntirilgan: til, urf-odatlar, kelib chiqish. Barth esa etniklikka guruhlar o‘rtasidagi ijtimoiy o‘zaro ta’sir jarayoni sifatida qarashni taklif qiladi. Soddaroq aytganda, etnik guruh “biz” va “ular” o‘rtasidagi chegara mavjud bo‘lib turgan paytdagina mavjud bo‘ladi. Madaniyat o‘zgarishi mumkin, guruhlar bir-biridan urf-odatlarni o‘zlashtirishi mumkin. Asosiy masala bu emas, balki chegara qayerdan o‘tkazilgani va u saqlanib qolayaptimi yoki yo‘qmi. Boshqacha qilib aytganda, etniklik mohiyat emas, balki munosabatdir. Bugun bu fikr deyarli oddiydek tuyulishi mumkin, ammo 1969 yil uchun u haqiqiy intellektual inqilob edi. Barth va uning hamkasblari etnoslarni azaliy va tabiiy birliklar sifatida tasavvur qilgan primordialis yondashuvga qarshi chiqdi. Ular “biz” faqat “ular”ga qarama-qarshi qo‘yish orqali shakllanishini, etniklik esa ijtimoiy kelishuvlar mahsuli ekanini ko‘rsatdi.

Milliy o’zlik haqida gap ketganda, Barth konsepsiyasi bir necha sababga ko‘ra muhim. Birinchidan, u millatlarning konstruksiya qilinishi haqidagi tezisga ilmiy asos beradi. Axir millat, aslida, kattaroq etnosdir, agar etnos jarayon bo‘lsa, millat bundan ham ko‘proq jarayondir. Ikkinchidan, Barth matni muhim bir eslatma bilan birga keladi: sovet va postsovet ilmida, jumladan O‘zbekistonda ham, Barth g‘oyalari deyarli e’tiborsiz qoldirilgan. Buning sabablari institutsional edi. Sovet etnografiyasi qat’iy primordialis asosda qurilgan bo‘lib, etnoslar meros qilib olinadigan, bir marta va abadiy berilgan jamoalar sifatida talqin qilingan. Bu yondashuv rasmiy mafkura tomonidan qo‘llab-quvvatlangan, chunki u SSSR davrida “xalqlar do‘stligi” g‘oyasini targ‘ib qilishga, 1991 yildan keyin esa milliy qurilish loyihalarini asoslashga xizmat qilgan. Bugun ham O‘zbekistonda ko‘plab odamlar etniklik haqida “qon” yoki “nasl” terminlarida fikr yuritadi. Muammo bunday qarashlarning o‘zida emas, balki ularni tanqidiy tahlil qilish vositalarining yetishmasligidadir. Barthning ishlari aynan shunday vositani beradi: ular etnik o’zlik ko‘p jihatdan ijtimoiy va siyosiy o‘zaro ta’sirlar natijasi ekanini, qadimiy va o‘zgarmas kod emasligini ko‘rsatadi. Bu yondashuv mustamlakachilik tajribasiga ega va kuchli mafkuraviy merosni boshidan kechirgan jamiyatlar uchun ayniqsa dolzarbdir. Markaziy Osiyo mamlakatlari ham shular jumlasidandir.

Shunday qilib, nazariy darajada bizda bir nechta muhim xulosalar mavjud:

— o’zlik, u shaxsiy, etnik yoki milliy bo‘lishidan qat’i nazar, ko‘p qatlamli va dinamikdir. Uni bitta toifaga qisqartirib bo‘lmaydi;

— davlat va hokimiyat o’zliklarni mustahkamlash yoki o‘zgartirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O’zlik faqat odamlarning o‘zlari haqidagi tasavvuri emas, balki pasportda, maktabda, ommaviy axborot vositalarida ularga yuklanadigan ta’riflar hamdir;

— etniklik va millat biologik emas, balki ijtimoiy faktlar bo‘lib, guruhlar o‘rtasidagi jismoniy, tilga oid yoki ramziy chegaralarni o‘rnatish va saqlab turish orqali mavjud bo‘ladi.

Aynan shu tamoyillar bizga o‘zbek milliy identikligi qanday konstruksiya qilinganini va turli mualliflar bu jarayon haqida qanday fikr yuritishini tushunish uchun umumiy ramka beradi.

An’analarni ixtiro qilish va tasavvur qilingan millatlar

O’zlik jamiyat va institutlar tomonidan konstruksiya qilinadigan hamda qo‘llab-quvvatlanadigan jarayon ekanini anglab olgach, keyingi muhim qatlamga o‘tish mumkin: madaniyat, an’analar va milliy mif. Millatni o‘tmishga murojaat qilmasdan “birlashtirib bo‘lmaydi”. Bu o‘tmish real bo‘lishi ham mumkin, xayoliy bo‘lishi ham mumkin. Milliyatchilik odatda orqaga qarab gapiradi va shunday deydi: “biz xalqmiz, chunki bizni umumiy o‘tmish, madaniyat, qahramonlar va an’analar birlashtiradi”. Ammo o‘tmish haqidagi bu tasavvurlar qayerdan paydo bo‘ladi?

Bu yerda E. Hobsbawmning mashhur “The Invention of Tradition” (“An’analarni ixtiro qilish”) kitobidagi g‘oyalar juda foydali. Uning kirish qismi tarjimasi “An’analarning ixtiro qilinishi” ko‘rsatadiki, qadimiy deb hisoblanadigan ko‘plab an’analar aslida nisbatan yaqinda yaratilgan. Hobsbawm yozadiki, kimdir “biz doim shunday yashaganmiz, bu bizning azaliy odatimiz” desa, hushyor bo‘lish kerak. Balki bu odat unchalik qadimiy emasdir, shunchaki obro‘ berish uchun qadimgi qilib ko‘rsatilayotgandir. Bunday ishlar, odatda, ongli ravishda amalga oshiriladi va ularning ortida elitalar hamda davlat turadi. “Ixtiro qilingan an’analar” xalqni birlashtirish, hokimiyatni legitimlashtirish va tarix uzluksizligi haqidagi illyuziyani yaratish vazifasini bajaradi.

Hobsbawm keltiradigan yorqin misollardan biri Angliya monarxiyasidir. Qadimiydek tuyuladigan ko‘plab dabdabali marosimlar, masalan, toj kiyish marosimlari yoki tantanali paradlar, aslida XIX–XX asrlarda ixtiro qilingan. Ularning maqsadi taxtning nufuzini mustahkamlash bo‘lgan. Xuddi shu mantiq millatlarga ham tegishli. Milliy bayroqlar, milliy kiyimlar, bayramlar, hatto o‘tmish haqidagi afsonalar ham ko‘pincha “tabiiy” emas, balki muayyan vaqtda muayyan odamlar tomonidan yaratilgan bo‘lib chiqadi.

Sovet va postsovet mamlakatlari uchun “ixtiro qilingan an’analar” g‘oyasi nihoyatda dolzarb. 1991 yildan keyingi O‘zbekiston uchun bu holat ayniqsa xos. SSSR qulagach, yangi mustaqil respublika oldida asosiy savol paydo bo‘ldi: uning milliy g‘oyasi nimadan iborat bo‘ladi? Kommunistik mafkura yo‘qoldi, yangi legitimlik manbai zarur edi. Javob sifatida “milliy uyg‘onish” g‘oyasi konstruksiya qilindi. Loyihaga kiritilgan turli matnlardan bu jarayon qanday kechganini ko‘rish mumkin.

Birinchidan, tarixiy shaxslarni ulug‘lash. 1990-yillarning boshidan O‘zbekistonda Amir Temur shaxsi atrofida kuchli kult shakllandi. Sovet tarixshunosligida Temur ko‘pincha feodal bosqinchi sifatida baholangan bo‘lsa, mustaqil davlat uni milliy shon-sharaf ramziga aylantirdi. 1996 yilda Temurning 660 yilligi katta tantanalar bilan nishonlandi, unga haykallar o‘rnatildi, ordenlar va muassasalar uning nomi bilan ataldi. Bu jarayon “Temur obrazining qayta tiklanishi” deb tasvirlanadi. Shu bilan birga, bu tiklanish ko‘p jihatdan yangidan qurilgan marosimlar va ramzlar orqali amalga oshirilganini ko‘rish mumkin.

Ikkinchidan, yangi bayramlar yoki “yangi-qadimiy” bayramlar paydo bo‘ldi. Sovet davridagi bayramlar, masalan 7 noyabr yoki 1 may, bekor qilindi, ularning o‘rniga yangilari joriy etildi. Masalan, Navro‘z. Markaziy Osiyoda qadimdan nishonlab kelingan, ammo SSSR davrida rasmiy bayram bo‘lmagan bu bahor ayyomi mustaqillikdan keyin asosiy milliy bayram sifatida e’lon qilindi. Unga davlat maqomi berildi. Bayramning nishonlanish shakli ko‘pincha yangi edi, masalan stadionlarda ommaviy tomoshalar tashkil etildi. Shunga qaramay, Navro‘z “har doim biz bilan bo‘lgan qadimiy an’ana” sifatida taqdim etildi.

Uchinchidan, “an’anaviy qadriyatlar” haqidagi ritorika kuchaydi. Rasmiy nutqlarda “ildizlarga qaytish” g‘oyasi keng tarqaldi. Milliy kiyimlar, milliy oshxona, mehmondo‘stlik urf-odatlari, kattalarga hurmat kabi jihatlar “asl o‘zbekona” deb e’lon qilindi. Hobsbawm tarjimasiga yozilgan kirishda ta’kidlanganidek, bu o‘zgarishlar o‘tmish va kelajak o‘rtasida ko‘prik vazifasini bajarishi kerak edi. Ya’ni mamlakat yangi hayot boshlayotgan bo‘lsa-da, u mustahkam merosga tayanganini ko‘rsatish maqsad qilingan edi. Shu tariqa tarix oddiy xronika bo‘lishdan chiqib, milliy mafkurani qurish uchun foydalaniladigan “konstruktor”ga aylandi. An’ana esa xotiradan loyiha darajasiga ko‘tarildi. Uni xuddi me’mor bino loyihalaganidek, ongli ravishda loyihalashdi.

Millatlarning bunday konstruksiya qilinishini Benedict Anderson juda aniq tushuntirib beradi. Uning g‘oyalari ko‘plab matnlarda bevosita tilga olinmasa ham, “satrlar orasida” sezilib turadi va Ilhomovda to‘g‘ridan-to‘g‘ri eslatiladi. Anderson millatlarni “imagined communities”, ya’ni tasavvur qilingan hamjamiyatlar deb atagan. Bu millatlar mutlaqo yo‘qdan o‘ylab topilgan degani emas. Balki, millat odamlar uning mavjudligiga ishongan va o‘zlarini yagona butunlikning bir qismi deb tasavvur qilgan paytgacha mavjud bo‘ladi. Odamlarga millatni tasavvur qilishga nima yordam beradi? Umumiy til, bosma adabiyot, gazetalar, ramzlar, bayramlar. Bir so‘z bilan aytganda, Hobsbawm ta’riflagan barcha vositalar.

Markaziy Osiyoda Rossiya imperiyasi davrida “o‘zbeklar”ning keng miqyosdagi tasavvur qilingan hamjamiyati mavjud emas edi. Bu hamjamiyat faqat XX asrda shakllandi. Avval sovet amaliyotlari orqali, masalan har bir fuqaroning pasportiga millati yozildi, o‘zbek tilida maktablar ochildi, “o‘zbek xalqining tarixi” nashr etildi. Keyinchalik esa bu jarayonni mustaqil davlat davom ettirdi.

Milliy mafkuraning yana bir muhim qismi bu kurash mifologiyasidir. Deyarli har bir millat o‘zining ozodlik uchun olib borgan kurashi haqida hikoyaga ega. Bu hikoya jamoaviy g‘urur va qurbonlik xotirasini shakllantiradi. Ammo Charles Kurzman ta’kidlaganidek va O‘zbekiston tarixi misolida ko‘rinib turganidek, postsovet Markaziy Osiyoda bunday tayyor mif mavjud emas edi. Uni keyinchalik, voqeadan so‘ng faol ravishda yaratishga to‘g‘ri keldi. Bu masala quyida batafsil ko‘rib chiqiladi. Clifford Geertz ham o‘zining “After the Revolution: The Fate of Nationalism” essesida shuni urg‘ulaydi: milliy qurilish mustaqillikni e’lon qilish bilan yakunlanadigan bir martalik akt emas, balki uzoq va ziddiyatli jarayondir. Bu jarayonda o‘tmish va kelajak millatni turli tomonga tortadi. Bir tomonda essenstializm, ya’ni “ajdodlarning haqiqiy madaniyatiga qaytish”ga chaqiruvchi kuchlar turadi. Ikkinchi tomonda esa epoxalizm, ya’ni “zamonaviy dunyoni quvib yetish”ni talab qiluvchi modernizatorlar bor. Yangi davlatlarning aksariyatida bu ikki kuch bir vaqtning o‘zida faoliyat yuritadi.

1990-yillardagi O‘zbekistonda bu holat yaqqol namoyon bo‘ldi. Bir tomondan, davlat tarixiy obrazlarga faol murojaat qildi. Temur qudrat ramzi sifatida, Alisher Navoiy madaniy yuksalish timsoli sifatida ilgari surildi va boshqa shunga o‘xshash misollar ko‘paydi. Bu essenstializm yo‘nalishidir. Ikkinchi tomondan esa rasmiy shiorlar “XXI asrga yo‘nalish”, iqtisodiy islohotlar, yangi texnologiyalarni joriy etish haqida edi. Bu modernizatsiyaga intilish edi. Bu ikki yo‘nalish bir-biriga to‘sqinlik qilmadi, aksincha, ko‘pincha bir-birini to‘ldirdi. An’analar zamonaviy sahnada “sahnalashtirildi”, o‘tmish esa kelajak loyihasiga xizmat qildi. Geertz ta’kidlaganidek, bunday ikkiyoqlamalik milliy qurilish uchun xos holatdir.

Xulosa qilib aytganda, millat faqat oldinga qarab emas, balki orqaga qarab ham yaratiladi. Uning ustiga tasavvur qilingan o‘tmish, ramziy an’analar va avlodlar o‘rtasidagi mistik bog‘liqliklar “qo‘shib boriladi”. Ammo bu go‘yoki qadimiy bo‘lib ko‘rinadigan unsurlar ko‘pincha asrlar tubidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yetib kelgan meros emas, balki muayyan vaqtda muayyan odamlar tomonidan olib borilgan mafkuraviy ishlar natijasidir. O‘zbek misoli bu jihatdan mutlaqo noyob emas. Aksincha, u imperiya parchalanganidan keyin yangi milliy o’zlik qurish jarayonining tipik namunasi hisoblanadi.

Tarixiy ildizlar: ko‘chmanchilardan millatgacha

Endi O‘zbekiston va o‘zbeklarning real tarixiga murojaat qilamiz, ya’ni millat qaysi “material” asosida konstruksiya qilinganini tushunish uchun. Loyiha doirasidagi bir nechta matnlar o‘zbeklarning etnogenezi va SSSRning milliy siyosati masalalarini yoritadi. Aynan shu siyosat zamonaviy o‘zbek o‘zligi shakllangan asosiy ramkalarni belgilab berdi.

Eng avvalo shuni aytish kerak: “o‘zbeklar” tushunchasi XX asrgacha hozirgi ma’noda mavjud bo‘lmagan. Bugungi o‘zbeklar asosan Markaziy Osiyoning (sobiq Turkiston va Buxoro amirligi hududlarining) turkiy tilli, o‘troq aholisidir. Ammo tarixan bu hududda turli-tuman xalqlar va qabilalar yashagan, “o‘zbek” so‘zining ma’nosi esa vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib borgan. Temur davrida na temuriylar, na ularning fuqarolari o‘zlarini “o‘zbek” deb atagan. O‘sha davrda qabilaviy va sulolaviy o’zliklar ustun edi: barlos, mang‘it, turk, so‘g‘diylar va boshqalar. Shuningdek, o‘troq sartlar va ko‘chmanchilar o‘rtasidagi farqlash ham mavjud edi.

XVI asrda Shayboniylar davrida O‘zbek xonligi vujudga keldi. Aynan shu davrda ayrim ko‘chmanchi o‘zbek qabilalari vohalarga joylashib, asta-sekin mahalliy forsiy tilli aholi bilan qo‘shilib ketdi. Shu tariqa zamonaviy o‘zbek xalqining yadrosi shakllandi. Ammo shu bilan birga, o‘zbek xalqining boshqa qismlari ajralib chiqdi. Masalan, qozoqlar ham qisman O‘zbek O‘rdasidan kelib chiqqan.

Peter Finke’ning “O‘zbeklar tarixiga qisqacha nazar” bobida Markaziy Osiyo xalqlarining tarkibi va chegaralari qanchalik rang-barang va o‘zgaruvchan bo‘lgani juda aniq ko‘rsatib beriladi. Markaziy Osiyo ming yillar davomida migratsiyalar chorrahasi, haqiqiy “erituvchi qozon” bo‘lib kelgan. Qabilalar va xalqlar kelgan, bosib olgan, joylashgan, bir-birini assimilyatsiya qilgan yoki butunlay yo‘qolib ketgan. Shu sababli mintaqadagi hech bir zamonaviy xalqni qadimgi birgina qabilaning to‘g‘ridan-to‘g‘ri “avlodi” deb bo‘lmaydi.

Masalan, o‘zbeklar faqat Shayboniyxon davridagi turkiy tilli o‘zbeklarning bevosita davomchisi emas. Ular tarkibiga oldinroq kelgan boshqa turkiy guruhlar (qipchoqlar, qarluqlar va boshqalar), shuningdek, tilini turkiyga almashtirgan eroniy tilli o‘troq aholi ham kirgan. Finke ta’kidlaganidek, etnik manzara “qatlamli pirog”ga o‘xshaydi: doimiy aralashuv va guruhlarning almashib turishi natijasida tashqi madaniy belgilar har doim ham kelib chiqish yoki til bilan mos kelavermaydi. Masalan, bugungi o‘zbeklarning ayrim ajdodlari bir paytlar sharqiy eroniy tillarda so‘zlashgan, keyinchalik esa turkiy tilni qabul qilgan. “Eroniylashgan xalqlarning turkiylashuvi” jarayoni asrlar davom etgan. Ko‘plab ko‘chmanchi qabilalar o‘troqlashib, dehqonchilik bilan shug‘ullangan va ko‘chmanchi madaniyatini yo‘qotgan. Aksincha, ayrim guruhlar yana dashtga chiqib ketgan. Diniy o‘zgarishlar ham bo‘lgan: masalan, islomni qabul qilish o’zlikni til almashinuvidan kam bo‘lmagan darajada o‘zgartirgan.

Bularning barchasi shuni anglatadiki, agar o‘zbeklarning uzluksiz “milliy tarixini” X yoki V asrdan boshlab yozishga urinsak, bu ko‘proq mif bo‘ladi. Chunki zamonaviy o‘zbek xalqi qadim zamonlarda emas, balki nisbatan kech davrda, turli-tuman elementlarning konglomerati sifatida shakllangan. Bu xulosani A. Ilhomov ham tasdiqlaydi. U ochiqchasiga shunday deydi: “o‘zbek millati ko‘p asrlik tabiiy rivojlanish mahsuli emas, balki XX asr loyihasidir.”

Ammo XX asrga o‘tishdan oldin, 1924 yilgi voqeaga alohida to‘xtalish kerak. Chunki barcha mualliflar bu yilni burilish nuqtasi deb hisoblaydi.

1924–1925 yillardagi Markaziy Osiyoning milliy-hududiy chegaralanishi — ya’ni ittifoq respublikalarining milliy belgi asosida tuzilishi — siyosiy ma’noda zamonaviy Markaziy Osiyo millatlarining tug‘ilishi deb atalishi mumkin. Ungacha Buxoro amirligi va Xiva xonligi mavjud edi. Ular feodal davlatlar bo‘lib, aholisi millatlar bo‘yicha emas, balki hukmdorga bo‘ysunuvchi sifatida qaralgan. Shuningdek, Rossiya imperiyasi tarkibidagi Turkiston o‘lkasi bor edi — bu mustamlaka ma’muriy birligi edi. 1924 yildan keyin esa O‘zbekiston, Turkmaniston, Tojikiston (dastlab O‘zbekiston tarkibidagi avtonomiya sifatida, keyin alohida ittifoq respublikasi), biroz keyinroq Qozog‘iston va Qirg‘iziston (1936 yilda RSFSRdan ajratib chiqarilgan) paydo bo‘ldi.

Fransine Hirschning “Millatlar imperiyasi” asarida ko‘rsatilganidek, bu jarayonni shunchaki “bo‘lib tashla va hukmronlik qil” tamoyiliga asoslangan hududiy bo‘linish sifatida tushuntirib bo‘lmaydi. Sovet hokimiyati haqiqatan ham etnograflar, iqtisodchilar va mahalliy kadrlarni jalb qilgan holda nisbatan asosli bo‘linish qilishga harakat qilgan. Ammo ob’ektiv ravishda qabilalarni to‘liq ajratib bo‘lishning imkoni yo‘q edi. Odamlar aralash yashardi, ma’lumotlar kam edi, chegaralar esa shartli va ko‘p jihatdan bahsli bo‘lib chiqdi. Hirsch ta’kidlaganidek, bolsheviklar o‘zlari ham bu chegaralarning vaqtinchaligini tan olib, keyinchalik “xalq irodasi”ga ko‘ra qayta ko‘rib chiqilishini va respublikalar ichida ozchiliklar uchun avtonom hududlar tashkil etilishini va’da qilgan. Ayrim tuzatishlar haqiqatan ham kiritilgan. 1930-yillargacha xaritadagi chiziqlar aniqlashtirilib, ayrim joylarda koreyslar, ossuriylar, ruslar uchun milliy tumanlar tashkil etilgan. Ammo umuman olganda, 1930-yillarga kelib milliy chegaralanish bugungi Markaziy Osiyo xaritasining asosini mustahkamlab qo‘ydi.

Bu o’zlik uchun nega muhim? Chunki sovet davlati bevosita o‘zbeklarning millat sifatida shakllanishi sodir bo‘ladigan ramkalarni yaratdi. O‘zbek SSR quyidagi xususiyatlarga ega edi:

— aniq belgilangan hudud (respublika chegaralari);

— shakllangan titul etnos — o‘zbeklar, aholining ko‘pchiligi sifatida ro‘yxatga olingan (hatto ular turli subetnoslardan yig‘ilgan bo‘lsa ham);

— milliy markazga aylangan poytaxt (Toshkent);

— davlat apparati (Moskva tasarrufida bo‘lsa-da, milliy xalq komissarliklari, o‘z Fanlar akademiyasi, Yozuvchilar uyushmasi va boshqalar);

— va eng muhimi, respublika doirasida rasmiy maqomga ega bo‘lgan o‘zbek adabiy tili.

Inqilobgacha yagona o‘zbek adabiy tili yo‘q edi: turli shevalar bor edi, o‘rta asrlardagi chig‘atoy tili bor edi, keyin esa Buxoro va Qo‘qonning turkiy adabiyoti shakllangan. 1920–1930-yillarda sovet madaniy siyosati o‘zbek tilini kodifikatsiya qildi (Abdurauf Fitrat kabi “koryfey”lar ishtirokida), avval lotinga, keyin kirillga o‘tkazdi, juda ko‘p darslik va kitoblar chiqardi. Bu millat uchun yagona til bazasini yaratdi. Shu bilan birga, o‘zbek identikligi qo‘shni o’zliklardan “chegaralab” qo‘yildi: masalan, tojik tili alohida ajratildi (bungacha Samarqand va Buxorodagi ko‘plab shahar “sart” aholisi ikki tilli bo‘lgan, ularni ham o‘zbek, ham tojik deb hisoblash mumkin edi); qoraqalpoqlar ajratildi (Qoraqalpoq AO ajratib chiqarildi); o‘zbeklar va qozoqlar “chegarasi” ham chizildi (bu ham doim oson bo‘lmagan: ayrim ko‘chmanchi guruhlarni u yoqqa ham, bu yoqqa ham kiritish mumkin edi).

Fransine Hirsch bu jarayonning ideologik o‘lchamini alohida ta’kidlaydi: bolsheviklar xalqlarga “modernlik”ka o‘tishda yordam beryapmiz, “millatlarni o‘stiryapmiz”, ular sotsializmning poydevori bo‘ladi, deb ishongan. Bu qiziq paradoks: sovet hokimiyati bir tomondan millatlarni yaratdi, keyin esa millatlarni “ob’ektiv tarixiy reallik” (taraqqiyotning tabiiy natijasi) deb e’lon qildi. Ya’ni avval “konstruksiya” qildi, keyin esa o‘zi ham bunga ishona boshladi va boshqalardan ham ishonishni talab qildi. Shu tariqa sovet tarixshunosligi har bir respublika uchun “milliy tarix” yozdi, uni asrlar qa’riga olib ketdi: o‘zbek xalqining qadimdan boshlangan tarixi haqida kitoblar paydo bo‘ldi (go‘yo o‘zbek xalqi doimo mavjud bo‘lgandek). Maktablarda “o‘zbeklar qadimiy xalq, davlatchilikda ulug‘ o‘tmishga ega” deb o‘qitildi (Temur ham tilga olindi). “Tabiiy, asl” etnos haqidagi bu konsepsiya ildiz otib, SSSRdan ham “omon” o‘tdi va mustaqil O‘zbekiston ideologiyasiga ko‘chib o‘tdi (Ilhomov aynan shuni tanqid qilgan).

Lekin 1920–30-yillarda joylardagi real vaziyat bundan murakkabroq edi: hamma ham birdaniga o‘zini hozirgi ma’noda “o‘zbek” deb anglab yetmagan. Ko‘pchilik hanuz hudud bo‘yicha (ferg‘onalik, xorazmlik), urug‘ bo‘yicha, din bo‘yicha (musulmon) identifikatsiya qilgan. Shunga qaramay, davlat milliy o’zlikni qat’iy joriy qildi: pasportlarda “millat” degan grafа paydo bo‘ldi va odam o‘zini o‘zbek, rus, tatar va hokazo qilib yozdirishi kerak edi. 1970-yillarga kelib esa aholining aksariyati o‘zining rasmiy millatini aniq bilardi va hatto bundan faxrlanardi.

Hirsch yozishicha, sovet hokimiyatidan oldin o‘lka aholisining katta qismi o‘zini milliy atamalar orqali tasavvur qilmagan, ko‘plarda murakkab, ko‘p qatlamli o’zliklar bo‘lgan. Bo‘linish va korenizatsiya siyosatidan keyin esa “yangi xo‘jayin millatlar” paydo bo‘ldi: respublikalarning titul etnoslari va ularning elitasi resurslar hamda hokimiyatga kirish imkoniga ega bo‘ldi. Masalan, O‘zSSRda o‘zbek kadrlarini rahbar lavozimlarga ataylab ilgari surishdi (Stalin davrida parallel ravishda ruslashtirish ham ketgan, keyin esa “milliy kadrlar tayyorlash” kursi kuchaygan). Endi yer, suv, moliya respublika organlari orqali taqsimlanadigan bo‘ldi va u yerda titul ko‘pchilik vakillari ustun turardi. Ozchiliklar (masalan, O‘zbekiston hududida yashagan qozoqlar yoki O‘zSSR ichida qolib ketgan Samarqand va Buxorodagi tojiklar) bo‘ysunuvchi holatga tushdi: ular oldida ikki yo‘l turardi, yo assimilyatsiya bo‘lish, yo “ikkinchi rol”da qolish.

Hirsch buni “ikki karra assimilyatsiya” deb ataydi: avval chor Rossiyasi imperiyaga sadoqat talab qilgan, keyin SSSR ham sadoqat talab qilgan, lekin bu safar “mavhum SSSR”ga emas, balki “millatlardan iborat SSSR”ga. “O‘z millati” hududidan tashqarida qolib ketganlarga (masalan, Tojikistonda “o‘zbek” bo‘lib qolganlarga yoki O‘zbekistonda “qirg‘iz” bo‘lib qolganlarga) yangi respublikaga moslashish yoki ko‘chib o‘tish kerak bo‘lgan. Shundan migratsiya to‘lqinlari ham kelib chiqqan: masalan, Buxorodan minglab tojiklar Tojik SSRga ketgan, aksincha, 1950–60-yillarda Tojik SSRdan o‘zbeklarni O‘zbekistonga ko‘chirish hollari ham bo‘lgan.

Bularning barchasi shuni ko‘rsatadi: sovet davri mustaqil milliy davlatlar uchun sharoit yaratib berdi. “O‘zbek” o‘zligi mahalliy etnografik kategoriya bo‘lishdan chiqib, millionlab odamlarning siyosiy va madaniy o‘zini anglashiga aylandi. 1980-yillarga kelib o‘zbek ziyolilari o‘zini allaqachon milliy ziyolilar deb ko‘rardi: milliy yozuvchilar bor edi, o‘z Fanlar akademiyasi bor edi, “qahramonona tarix” ham bor edi (A. Qodiriy, Alpomish kabi mavzularda asarlar ekranga ham chiqqan). Shu bilan birga, SSSR doirasida bu o’zlik umum-sovet o‘zligi bilan yonma-yon yashaganini ham unutmaslik kerak. Odamlar ham o‘zbekligidan, ham sovet fuqaroligidan faxrlangan. Katta ziddiyat yo‘q edi: “sotsialistik millat” modeli ikki tomonlama sadoqatni mumkin qilardi. Ammo 1980-yillarning oxirida, SSSR inqirozga yuz tutishni boshlagan paytda, milliy tuyg‘ular yuzaga chiqdi va alohida siyosiy kuch sifatida ishlay boshladi.

Yana bir guruhni ham tilga olish kerak: o‘zbek diasporasi, u ham qisman XX asr tarixi mahsuli. Oktabr inqilobi va Fuqarolar urushidan keyin Markaziy Osiyodan yuz minglab odamlar emigratsiya qilgan: kimdir sovet hokimiyatini qabul qilmagan, kimdir repressiyalardan qo‘rqqan, kimdir shunchaki yaxshiroq hayot izlagan. Ko‘pchilik Afg‘oniston, Eron, Turkiyaga ketgan, ayrimlari esa Hindiston va Hijoz orqali Saudiya Arabistoniga ham yetib borgan. Saudiyaning Makka shahrida Buxoro va Farg‘onadan chiqqanlar jamoasi paydo bo‘lgan, Saudiyada ularni umumiy qilib “buxoriylar” deb atashgan. 1930-yillarda u yerga kollektivlashtirish va sovetlashtirishdan qochganlar ham kelgan, ko‘pincha Xitoy orqali (Qashg‘ar “o‘tish punkti” bo‘lgan).

Bu Turkiston diasporasi sovetcha nation-building kontekstidan tashqarida yashagan, shuning uchun ularning o‘zligi ko‘proq hududiy va diniy-madaniy bo‘lgan. Saudiya Arabistonidagi o‘zbeklar haqidagi tadqiqotda qayd etilishicha, bu odamlar avvaliga o‘zini “turkistonī” (“Turkistondan”), “buxoroī” (Buxorodan), shaharlar bo‘yicha yoki shunchaki “muhajir” (ko‘chib ketgan) deb atagan. Ya’ni ularning o‘zini tanitishi regional bo‘lgan, qat’iy milliy emas. “O‘zbek” termini ishlatilgan, lekin hamma tomonidan emas. Vaqt o‘tib, vatanda millatlar shakllangach, diaspora ham bu kategoriyalarni asta-sekin qabul qila boshlagan.

Tadqiqotchilar aytishicha, so‘nggi o‘n yilliklarda emigrantlar avlodlari orasida “o‘zbek” so‘zi ko‘proq ommalashgan, ehtimol O‘zbekiston mustaqilligi sabab. Davlat paydo bo‘ldi va diaspora uchun ham u bilan bog‘lanish hissi, uning nomi bilan atalish istagi kuchaydi. Ammo shu bilan birga, diasporaning anchagina qismi mahalliylar orasida assimilyatsiya bo‘lib ketgan (kimdir arablar orasida, kimdir Shinjon’dagi uyg‘urlar orasida va hokazo). Bu diaspora misoli yaxshi ko‘rsatadi: milliy o’zlik milliy davlatdan tashqarida xiralashadi, lekin mustaqil vatan paydo bo‘lishi bilan u kutilmaganda kuchayishi ham mumkin. Ajdodlari bolsheviklardan qochgan odamlar 70 yildan keyin to‘satdan “o‘zbek” deb atalishdan faxrlana boshlaydi, chunki bir joyda O‘zbekiston degan davlat bor, uning bayrog‘i va BMTga a’zoligi bor.

Xullas, tarixiy ekskursning yakuniga yaqinlashar ekanmiz: 1980-yillarning oxiriga kelib o‘zbek millati SSSR doirasida institutsional va madaniy jihatdan shakllanib bo‘lgandi, ammo hali suveren davlatga ega emas edi (cheklangan suverenitetli ittifoq respublikasi bor edi, xolos). O‘zbekistonning mustaqil milliy davlat sifatidagi tarixi 1991 yildan boshlanadi. Aynan shu yerda siyosiy iroda va mustaqillik ideologiyasi omili o‘yin maydoniga chiqadi.

Mustaqillik: yuqoridan pastga qarab milliyatchilik

Sovet Ittifoqining parchalanishi ko‘p jihatdan“yuqoridan” sodir bo‘ldi. Shahrum Akbarzade “O‘zbekistonda milliy davlat qurilishi” maqolasida ta’kidlaganidek, Markaziy Osiyoda mustaqillik uchun kuchli ommaviy xalq harakatlari bo‘lmagan. Bu holat Boltiqbo‘yi yoki Kavkazdan keskin farq qiladi. U yerda yuz minglab odamlar SSSRdan chiqish talabida namoyishlarga chiqqan edi. O‘zbekistonda esa 1980-yillarning oxiridagi eng yirik harakat — “Birlik” — dastlab siyosiy separatizmni emas, balki madaniy va ekologik talablarni ilgari surgan.

Ularni o‘zbek tilining maqomi qiziqtirardi (1989 yilda u respublikada davlat tili deb e’lon qilindi), ekologik muammolar (Markazning siyosati natijasida yuzaga kelgan Orol fojiasi), shuningdek markaziy hokimiyatning suiiste’mollari (“Paxta ishi”). To‘liq suverenitet talabi qo‘yilmagan edi. Hatto muxoliflar ham 1990 yilda ko‘proq yangilangan Ittifoq doirasida teng huquqlilik haqida gapirishar, ajralib chiqish haqida emas. O‘zSSR elitasi — partiya rahbariyati, xo‘jalik boshqaruvchilari — ham Ittifoqdan chiqishga intilmagan. Ular tizimga chuqur integratsiyalashgan edi va alohida yo‘lga chiqish qiyin bo‘lishini yaxshi tushunishardi. Axir iqtisodiyot ittifoq bozoriga bog‘liq edi, siyosiy jihatdan ham Markaz “soyasi” ostida bo‘lish odat tusiga kirgan edi.

Shunga qaramay, o‘zgarishlar shamoli O‘zbekistonga ham yetib keldi. 1990 yilda O‘zSSR Oliy Kengashi Suverenitet to‘g‘risidagi Deklaratsiyani qabul qildi. Bu o‘sha paytda “moda” bo‘lgan qadam edi va Boltiqbo‘yi respublikalari tajribasini takrorlardi. Ammo bu deklaratsiya Ittifoqdan chiqishni emas, balki respublika qonunlarining ustuvorligini ta’kidlash sifatida tushunilgan. 1991 yil mart oyida SSSR bo‘ylab Ittifoqni saqlab qolish bo‘yicha referendum o‘tkazildi va O‘zbekistonda aholining ko‘pchiligi “ha” deb ovoz berdi. Ya’ni xalq, umuman olganda, yangilangan Ittifoq tarkibida qolishni xohlagan. 1990 yildan prezident bo‘lgan Islom Karimov ham Gorbachyov bilan yangi ittifoq shartnomasi g‘oyasini qo‘llab-quvvatlagan. U Moskva iqtisodiy yordam beradi, respublikani muammolardan qutqaradi deb umid qilgan, chunki 1991 yil og‘ir edi: oziq-ovqat taqchilligi, ishlab chiqarish pasayishi sezilardi.

Karimov va o‘zbek elitasining 1991 yildagi xatti-harakati milliyatchilikka nisbatan nihoyatda pragmatik yondashuv namunasidir. Prinsipial jihatdan ular Ittifoqqa qarshi emas edi, agar respublikalarga kafolatlangan huquqlar berilsa. Karimov hatto 1991 yil aprelida yangi ittifoq tuzilmasi loyihasiga rozi bo‘ldi, Gorbachyovning respublikalar suvereniteti inobatga olinadi degan va’dalariga ishonib.

Ammo 1991 yil yozida vaziyat tez o‘zgardi. Avvaliga, iyun oyidayoq, Karimov jamoatchilik va atrofidagi doiralarning bosimi ostida Ittifoq shartnomasining ayrim shartlariga nisbatan ancha qat’iy pozitsiya egalladi. Uni yangi shartnoma ham Markazga asosiy vakolatlarni qoldirayotgani, barcha respublikalarda fuqarolarning to‘liq tengligi tamoyilini hisobga olmayotgani xavotirga soldi. O‘zbek matbuoti va parlamentida ittifoq loyihasiga qarshi keng ko‘lamli tanqid boshlandi. Aytish mumkinki, milliy tuyg‘ular uyg‘ondi, ammo bu ko‘proq mustaqillikka bo‘lgan ehtirosdan ko‘ra Moskvaga nisbatan norozilik shaklida namoyon bo‘ldi. Yana aldanib qolishdan qo‘rquv (“kuchli Markaz — kuchli respublikalar” shiori bo‘sh gap deb baholandi) o‘zbek elitasini qattiqroq pozitsiyaga undadi. Shunga qaramay, Karimov oxirigacha mo‘’tadil bo‘lib qoldi. U Moskva bilan aloqalarni uzmadi, balki vaziyatni o‘z foydasiga og‘dirishga harakat qildi.

1991 yil avgustidagi davlat to‘ntarishiga urinish va undan keyin markaziy hokimiyatning yemirilishi respublikalarning qo‘lini butunlay bo‘shatdi. 1991 yil 1 sentyabrda O‘zSSR mustaqilligini e’lon qildi va O‘zbekiston Respublikasi deb atala boshlandi. Bu boshqa respublikalardan keyin, deyarli majburiy tarzda yuz berdi. Axir Rossiya va Ukraina chiqib ketayotgan paytda SSSR tarkibida yolg‘iz qolishning iloji yo‘q edi. Xalq ko‘chalarga chiqib bayram qilmagan, mustaqillik uchun kurashmagan. Mustaqillik sokin “boshimizga tushdi”. Albatta, rasmiy qo‘llab-quvvatlash bo‘lgan. 1991 yil dekabridagi referendumda o‘zbekistonliklarning mutlaq ko‘pchiligi mustaqil O‘zbekistonni qo‘llab-quvvatladi. Ammo mohiyatan mustaqillik milliy-ozodlik harakatining mashaqqatli natijasi emas, balki tarixning sovg‘asi bo‘ldi.

Bu holat 1990-yillardagi o‘zbek millatchiligining o‘ziga xosligini belgilab berdi. Hokimiyatni xalq almashtirmadi, aksincha hokimiyat yangi sharoitda “xalqni yetaklab oldi”. Kecha SSSRga sodiqlik qasamyodini qilgan partiya elitasi — kommunistlar — bir zumda milliy yetakchilarga aylanishdi. Sh. Akbarzade yozadi: “ular bir kechada sovet tarbiyalanuvchilaridan ashaddiy milliy mustaqillik himoyachilariga aylanishdi.” Bu samimiy emas edi, ammo samarali bo‘ldi. Ularning qo‘lida hokimiyatning barcha tutqichlari saqlanib qolgan edi: armiya, qayta nomlangan KGB, vazirliklar, matbuot. Ular bu vositalardan yangi, endi milliy mafkurani singdirish uchun foydalandilar. Aslida esa ularning asosiy maqsadi hokimiyatni saqlab qolish edi, buning uchun esa yangi legitimatsiya zarur bo‘ldi. Ana shu legitimatsiya tili sifatida milliyatchilik maydonga chiqdi.

Bu yerda qiziqarli ideologik mantiqni ko‘ramiz: agar millat pastdan, jamiyat ichidan tug‘ilmagan bo‘lsa, uni yuqoridan qurishga qaror qilingan. Ch. Kurtsman o‘z maqolasida buni aynan shunday ifodalaydi: O‘zbekistonda davlatning o‘zi milliyatchilikni yaratgan, u orqali o‘z mavjudligini izohlagan. Milliy g‘oya mustaqillikdan oldin emas, balki mustaqillikdan keyin paydo bo‘lgan va ma’muriy loyiha sifatida shakllangan. Aslida, milliyatchilik ommaviy harakatga emas, balki davlat siyosatiga aylangan. Islom Karimov va uning atrofidagi doira millat nomidan gapirish huquqini monopollashtirdi. Muxolifat (“Erk” partiyasi, “Birlik”ning sobiq yetakchilari) milliy mafkurani belgilash jarayonidan chetlatildi. Ularni yoki tizimga qisman qo‘shib yuborishdi (dastlab ayrimlarini parlamentga taklif qilish orqali), yoki muhojirlikka majbur qilishdi.

Hokimiyat vositalari sovetcha bo‘lib qolganligi sababli (targ‘ibot apparati, maxsus xizmatlar, vertikal boshqaruv), yangi hokimiyat aholiga milliy o’zlikning o‘z versiyasini ancha muvaffaqiyatli singdira oldi. L. Adams O‘zbekistonni “maftunkor davlat” deb ataydi, ya’ni ommaviy madaniy tadbirlar va ramziy aksiyalar orqali fuqarolarda milliy birlik tuyg‘usini shakllantiradigan “tomoshaviy” davlat. Buni aniq misollarda ko‘rish mumkin.

Avvalo, makonlarning qayta nomlanishi. Toshkent poytaxti ko‘plab sovetcha nomlardan xalos bo‘ldi. Lenin maydoni Mustaqillik maydoniga aylandi, markaziy ko‘cha Amir Temur nomini oldi va hokazo. Bu ramziy jihatdan imperiyaviy o‘tmish bilan uzilish sifatida mustahkamlandi.

Keyin, davlatning yangi ramzlari yaratildi. 1991–1992 yillarda O‘zbekiston bayrog‘i, gerbi va madhiyasi ishlab chiqildi. Milliy ranglardagi bayroq, mahalliy ramzlar bilan bezatilgan gerb (Humo qushi, paxta, quyosh) — bularning barchasi o‘ziga xoslik va suverenitetni ta’kidlardi. Madhiya masalasida esa sovetcha kuy saqlanib qoldi, ammo matni vatanparvarona so‘zlar bilan almashtirildi.

Til siyosati ham muhim rol o‘ynadi. 1989 yilda o‘zbek tili davlat tili maqomini olgan bo‘lsa-da, 1990-yillarda uning barcha sohalarda faol qayta tiklanishi boshlandi. Rus tili hujjat aylanishidan bosqichma-bosqich siqib chiqarildi. 1993 yilda o‘zbek tilini kirill alifbosidan lotin yozuviga o‘tkazish to‘g‘risida qonun qabul qilindi. Bu qaror madaniy jihatdan “ildizlarga qaytish” (1920–1940 yillarda o‘zbek tili lotin yozuvida bo‘lgan) va geopolitik jihatdan rus dunyosidan uzoqlashish bilan izohlandi.

Ta’limdagi mafkura ham tubdan o‘zgardi. Maktab dasturlari qayta yozildi: SSSR tarixi o‘rnini O‘zbekiston tarixi egalladi. Unda O‘zbekiston hududidagi qadimgi davlatlar (Xorazm, Temuriylar), tarixiy qahramonlar (Amir Temur, Zahiriddin Muhammad Bobur, Alpomish) markazga chiqarildi. “Milliy g‘oya” fani (keyinchalik “mustaqillik mafkurasi”) joriy etildi, unda Karimov tomonidan shakllantirilgan asosiy g‘oyalar o‘qitildi.

Madaniy tadbirlar ham muhim vositaga aylandi. Har yili Navro‘z va Mustaqillik kuni keng nishonlana boshladi. Bu bayramlar milliy davlatning asosiy “spektakllari”ga aylandi: yirik konsertlar o‘tkazildi, madaniyat yutuqlari namoyish etildi, barcha hududlarning milliy kiyimlari sahnaga olib chiqildi. Shu orqali rang-barang, ammo yagona millat obrazi moddiylashtirildi.

Dinni qayta tiklash esa qat’iy nazorat ostida olib borildi. SSSR davrida keskin chetga surilgan islom mustaqil O‘zbekistonda yana jamoat hayotiga qaytdi, biroq davlat nazorati ostida. Tarixiy masjidlar restavratsiya qilindi, Islom universiteti ochildi, ammo bu islomni qo‘llab-quvvatlash uchun emas, balki madaniy meros sifatida amalga oshirildi. Din milliy an’ananing bir qismi sifatida talqin qilindi. Masalan, Ramazon rasmiy dam olish kuni sifatida e’lon qilinmadi, ammo hurmat bilan tilga olindi. Islomiy ekstremizm esa qattiq bostirildi, shuning uchun diniy o’zlik milliy o’zlik bilan raqobatlasha olmadi.

Natijada, 1990-yillarning o‘rtalariga kelib O‘zbekistonda rasmiy milliy narrativ shakllandi. Unga ko‘ra, o‘zbek xalqi qadimiy va buyuk xalq bo‘lib, asrlar davomida kurashib, nihoyat o‘z davlatini barpo etgan. Mustaqil O‘zbekistonning mavjudligi ajdodlar orzusining ro‘yobga chiqishi sifatida taqdim etildi. Aslida esa tarixda mustaqillik uchun ommaviy qo‘zg‘olonlar deyarli bo‘lmagan. 1916 yilgi chor mobilizatsiyasiga qarshi qo‘zg‘olon va 1920-yillardagi bosmachilik harakati bundan mustasno, ular ham “mustamlakachilikka qarshi kurash” sifatida kanonga kiritildi. Shunga qaramay, “kurashchi millat” haqidagi mif yaratildi. SSSR davrida “banditlar” deb atalgan bosmachilar xotirasi qayta ko‘rib chiqildi va qisman bolsheviklarga qarshi kurashchilar sifatida oqlana boshladi, rasmiy tan olinmasdan, ammo ohang o‘zgardi. O‘rta asr shoirlaridan tortib XX asr boshidagi jadidlargacha bo‘lgan “milliy qahramonlar” pantheoni yaratildi. Dushman obrazi ham saqlanib qoldi: mustamlakachilik zulmi, xoh chor davrida bo‘lsin, xoh stalincha. Rossiya ochiqchasiga qoralanmadi, chunki Karimov u bilan pragmatik munosabatlarni saqlagan, ammo milliy mafkuraning ichki mazmuni aniq edi: “biz uzoq vaqt begona hukmronlikka chidadik va nihoyat ozod bo‘ldik”. Bu yerda essensializm (shonli o‘tmish bilan faxrlanish) va epoxalizm (ozodlikning yangi davriga kirganimiz) birlashdi.

O‘zbek yo‘li, masalan, Boltiqbo‘yi tajribasidan nimasi bilan farq qildi? Eng avvalo, jamiyat mustaqil ravishda siyosiylashib ulgurmagan, tashabbus to’liq hokimiyat qo‘lida qolgan. Kurtsman yozganidek, O‘zbekistonda milliyatchilik davlatga qarshi emas, balki davlat tomonidan qurollantirilgan edi. Boltiqbo‘yida milliyatchilik avval muxolif xarakterga ega bo‘lib, kommunistlarga qarshi yo‘naltirilgan, keyin esa rejim almashgach, rasmiy mafkuraga aylangan. O‘zbekistonda esa eski elita milliyatchilikni o‘z qo‘liga olib, uni raqiblarga bermadi. Shu sababli milliy g‘oyaning muqobil talqinlari, masalan demokratik muxolifat taklif qilgan variantlar, rivojlanmadi. Hokimiyat “millatni talqin qilish” huquqini monopollashtirishga harakat qildi. Kudaibergenova ta’kidlaganidek, o‘z narrativini yagona qonuniy deb e’lon qildi. Agar kimdir boshqa pozitsiyadan chiqsa, masalan diniy arboblar “bizning asosiy identikligimiz millat-davlat emas, balki musulmon ummasi” desa, bunday qarashlar tezda bostirildi.

Albatta, oddiy odamlar bu yangi o’zlikni bir zumda va bir xil qabul qilishmadi. Katta avlod kundalik hayotda rus tilidan foydalanishda davom etdi va Ittifoqqa nisbatan nostalgiya saqlanib qoldi. Ayrim ozchilik guruhlar (ruslar, koreyslar, yahudiylar) millatchilashayotgan davlatda o‘zini noqulay his qildi va emigratsiya qildi. Ammo 1990-yillarda ulg‘aygan yosh avlod allaqachon O‘zbekiston tarixi darsliklari, o‘zbek tilining ustuvorligi va yangi qahramonlik eposi bilan tarbiyalandi. Ular uchun rasmiy narrativning ko‘p jihatlari tabiiy holga aylandi.

Biroq hayot faqat targ‘ibotdan iborat emas edi. 1990-yillardagi mustaqil O‘zbekistonda jiddiy iqtisodiy muammolar mavjud bo‘ldi, turmush darajasi pasaydi. Ko‘plab odamlar yuksak g‘oyalardan ko‘ra tirikchilik haqida ko‘proq o‘ylardi. Shu ma’noda, milliy mafkura asosan elita va ziyolilar ishi bo‘lib qoldi, keng omma esa, ayniqsa qishloqlarda, hanuz mahalliy manfaatlar bilan yashardi. Albatta, ular bayroq va madhiyadan faxrlanishar, o‘zbek sportchilariga muxlislik qilishardi. Bunday holatni pragmatik vatanparvarlik deb atash mumkin. Ammo chuqur ildiz otgan milliy o’zlik (masalan, polyaklar yoki fransuzlardagidek) ko‘proq vaqt talab qiladi.

Shunga qaramay, 2000-yillarga kelib maktab, matbuot va marosimlar orqali o‘zbek milliy o’zligi haqiqatan ham mustahkam ildiz otib bo‘ldi. Uning muqobili sifatida diniy o’zlik bo‘lishi mumkin edi. Ayrim yoshlar islomni asosiy yo‘nalish sifatida qabul qila boshlashdi. Ammo diniy harakatlar kuchayganidan keyin (O‘zbekiston Islomiy Harakati faoliyati, 2000-yillar boshidagi terrorchilik hujumlari) davlat nazoratni yanada kuchaytirdi va diniy omil jamoat maydonidan siqib chiqarildi. Hududiy o’zliklar (masalan, samarqandliklar va farg‘onaliklar o‘rtasidagi farqlar) ham millatni bo‘lishi mumkin edi, ammo kuchli markaziy hokimiyat va “kadrlar rotatsiyasi” siyosati regionalizmning kuchayishiga yo‘l qo‘ymadi. Biroq buning o‘rniga klanlik muammosi paydo bo‘ldi: elita ko‘proq mintaqaviy yoki klan guruhlariga bo‘lindi (Karimovning samarqand guruhi, toshkentliklar, farg‘onaliklar), ammo bu ichki kurashlar xalqdan yashirildi va tashqi tomondan yagona milliy yo‘l sifatida namoyon etildi.

Shu tariqa, 1990-yillar milliy qurilish to‘liq kuch bilan olib borilgan o‘n yillik bo‘ldi. Uning asosiy xususiyati shundaki, bu “boshqariladigan milliy uyg‘onish” edi, deyarli teatr ko‘rinishida davlat tomonidan sahnalashtirilgan jarayon. Agar XIX–XX asr inqiloblari millatlarni pastdan, kurash jarayonida tug‘dirgan bo‘lsa, bu yerda avval davlat paydo bo‘ldi, keyin esa u millat ongini “yasash”ga kirishdi. Shu sababli Kurtsmanning fikri tushunarli: “ixtiro qilingan millatda ixtiro qilingan milliyatchilik”. SSSR o‘zbek millatini ma’muriy birlik sifatida “ixtiro qildi”, mustaqil O‘zbekiston esa unga mos milliyatchilikni “ixtiro qildi”, va oxir-oqibat bu ikki konstruksiya bir-biriga mustahkam ulanib ketdi.

Diaspora: milliy davlatdan tashqaridagi o’zlik

Diaspora mavzusiga qisqacha yana qaytish foydali, chunki u o’zlik masalasining yana bir muhim qirrasini ko‘rsatadi. Saudiya Arabistonidagi o‘zbek jamoasi shuni yaqqol isbotlaydiki, davlat tomonidan mustahkamlanmagan milliy o’zlik vaqt o‘tishi bilan xiralashadi. Zamonaviy o‘zbek millati shakllanmasidan oldin vatanni tark etgan odamlar uzoq vaqt o‘zini boshqa toifalar orqali anglagan: mintaqaviy yoki diniy. Ular “biz buxorolikmiz” yoki shunchaki “biz Rossiyadan kelgan musulmonlarmiz” deb aytgan, “o‘zbek” so‘zidan esa ko‘pincha qochgan. Milliy bog‘lanish faqat xalqaro xaritada O‘zbekiston paydo bo‘lgach kuchaydi. Mustaqil vatan mavjudligi diaspora vakillariga o‘zini faxr bilan o‘zbek deb atash imkonini berdi, chunki endi bu atama ortida real davlat turardi. 1990-yillarda ko‘plar o‘zbek xorijiy pasportlarini rasmiylashtirdi.

Ammo assimilyatsiya kuchli jarayon. Begona muhitda diasporaning yangi avlodlari ko‘pincha tilni yo‘qotadi: Saudiya Arabistonida yoshlar orasida o‘zbek tili asta-sekin arab tiliga o‘rin bo‘shatdi, madaniyat esa ko‘pchilik madaniyatiga moslashdi. Sovet davridagi Markaziy Osiyoda ham shunga o‘xshash jarayon bo‘lgan: rus diasporasi qisman “mahalliylashgan”, ayrim eski rus aholi vakillari mahalliy madaniyat unsurlarini qabul qilib, kundalik hayotda qozoqlar yoki o‘zbeklarga yaqinlashgan. Saudiya Arabistonida ham o‘zbek diasporasi qisman boshqa guruhlar orasida erib ketdi, ba’zilar esa keyinchalik Turkiya yoki AQShga ko‘chib ketdi. Shunga qaramay, 1991 yildan keyin teskari jarayon ham kuzatildi — “o’zlikning qayta tiklanishi”. Ayrim oilalar farzandlariga o‘zbek tilini o‘rgata boshladi, imkon bo‘lsa ularni tarixiy vatanga yubordi, ajdodlar madaniyatiga qiziqish kuchaydi. Chunki endi o‘zbek bo‘lish parchalanib ketgan imperiyaga mansublik emas, balki o‘z davlatiga ega zamonaviy millatga tegishli bo‘lish degani edi.

Diaspora assimilyatsiya va “men”ni saqlash o‘rtasida muvozanat qiladi. Buni matn nomining o‘zi ham ko‘rsatadi: assimilyatsiya va o‘zlikni yangilash o‘rtasida. Bundan shunday xulosa chiqadi: milliy o’zlik doimiy ravishda institutsional tayanchga muhtoj. Agar bunday tayanch bo‘lmasa, masalan diasporada bo‘lgani kabi, o’zlik moslashuvchan bo‘lib qoladi. Kimdir uni oilada yoki jamoa ichida saqlaydi, kimdir esa asta-sekin yo‘qotadi. O‘zbekistonda esa o’zlik uchun butun tizim “javobgar”: maktab, armiya, OAV har kuni odamga u qaysi millat fuqarosi ekanini va bu nimani anglatishini eslatib turadi.

Diaspora milliy mifga chetdan qarash imkonini beradi. Masalan, 1918 yilda ketgan o‘zbeklar o‘z vatanini ehtimol Buxoro amirligi deb bilgan. Ularning avlodlari esa endi o‘z tarixini O‘zbekiston haqidagi hikoyaga moslashtirishga majbur, holbuki bu davlat ularning ajdodlari ketganidan keyin paydo bo‘lgan. Ko‘pchilik buni “Turkistonlik” tushunchasi orqali amalga oshiradi, ya’ni kengroq Turkistonga mansublik sifatida. Ammo vaqt o‘tib, ular ham Navro‘zni “o‘zbek bayrami” sifatida nishonlay boshladi va O‘zbekistondan kelgan qoliplarni qabul qildi. Bu milliy davlatning tortish kuchini ko‘rsatadi. Millat — mohiyatan, dunyoda tan olingan “klub”, va odamlar aynan millat-davlat a’zosi bo‘lishni xohlashadi, hatto ajdodlari bu davlatni ko‘rmagan bo‘lsa ham. “Millatsiz diaspora” maqomi, masalan mesxeti turklarida bo‘lgani kabi, doim zaif holatdir. O‘zbek diasporasi bu muammoni O‘zbekistonga “ulanish” orqali hal qildi.

Umuman olganda, diasporani tahlil qilish asosiy tezisni yana bir bor tasdiqlaydi: milliy o’zlik kontekstual va toshga o‘yib qo‘yilgan narsa emas. U boshqa muhitda o‘zgarishi mumkin, ammo vaziyat o‘zgarganda, masalan yangi davlat paydo bo‘lganda, odamlar o‘z identifikatsiyasini qayta ko‘rib chiqishga ham qodir bo‘ladi.

Milliy qurilish va hokimiyat: diskurslar raqobati

Milliy o’zlik konstruksiya qilinganidan keyin uni siyosiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash va himoyalash zarur bo‘ladi. Aks holda, uni boshqa birdamlik modellari shubha ostiga qo‘yadi. Dastlabdan o’zlik va hokimiyat o‘rtasidagi bog‘liqlik haqida gapirdik. Endi, tahlil yakunida, shu masalaga yanada umumlashtirilgan darajada qaytamiz.

Diana Kudaibergenova “Toward Nationalizing Regimes” ishida postsovet davlatlarini “milliylashtiruvchi rejimlar” sifatida ko‘rishni taklif qiladi. Uningcha, hokimiyat elitasi ongli ravishda davlatning aynan milliy xarakterini mustahkamlash siyosatini olib boradi. R. Brubaker terminlari bilan aytganda, bular “nationalizing states”, ya’ni titul millat imtiyozli maqomga ega bo‘lgan va uni har tomonlama qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan davlatlardir. Bu yerda milliyatchilik hokimiyatni ushlab turish vositasiga aylanadi. Kim “millat nima” va “kim o‘zimiz, kim begona” degan savollarga javob berishni nazorat qilsa, u ko‘p jihatdan jamiyat ustidan ham nazoratni qo‘lga kiritadi.

1990-yillardagi O‘zbekistonda Karimov rejimi milliy ritorikani qanday qilib legitimatsiya vositasi sifatida ishlatganini aniq ko‘rdik. U o‘zini millatning bosh vatanparvari va “otasi” sifatida ko‘rsatdi, muxoliflarni esa yo milliy manfaatlarga xiyonat qiluvchi, yo shunchaki marginallar sifatida tasvirladi. Hokimiyat millat haqidagi diskursni monopollashtirdi va muqobil talqinlarga yo‘l qo‘ymadi. Masalan, agar hukumat “o‘zbek millati dunyoviy, bag‘rikeng, falon tilda gapiradi va falon qahramonlarni ulug‘laydi” deb e’lon qilsa, bunga rozi bo‘lmagan har qanday guruh avtomatik tarzda antinatsional deb ko‘rildi. Radikal islomiy guruhlar bilan ham shunday bo‘ldi. Ular aslida muqobil o’zlikni taklif qilgan edi: “biz avvalo musulmonmiz, chegaralar ikkinchi darajali”. Biroq ularga mamlakatda joy qoldirilmadi, ular ekstremist sifatida bostirildi. Xuddi shu mantiq tarixga boshqacha qarashni taklif qilganlarga ham qo‘llanildi. Ilhomov va “Etnik atlas” atrofidagi mojaro bunga misol bo‘la oladi. Hokimiyat tarixni qayta talqin qilishni xavf sifatida qabul qildi, chunki bu mavjud milliy mifning legitimligini yemirardi.

Rejim qo‘lida milliy o’zlik yangilanadigan va ekspluatatsiya qilinadigan resursga aylanadi. Kudaibergenova milliyatchilikni hokimiyat uchun o‘ziga xos “kvazidin” deb ataydi. Uning atrofida muqaddaslikka yaqin diskurs quriladi va bu diskursni aynan elitaning o‘zi boshqaradi. Elitalar o‘zaro “muqaddas” masalalar bo‘yicha kelishib oladi. Masalan, O‘zbekistonda hech bir elita vakili Amir Temur ahamiyatini yoki o‘zbek tilining maqomini inkor etmaydi. Bu masalalar hatto muxolif mansabdorlar uchun ham tabu hisoblanadi. Shu tariqa gegemoniya shakllanadi. Siyosiy bahs-munozaralar faqat milliy g‘oyaning poydevoriga tegmaydigan doirada ruxsat etiladi. Bu hukmron guruh uchun juda qulay, chunki u muqobil o’zlikka tayangan raqiblarning paydo bo‘lishini oldindan bartaraf etadi. Tarjimada aytilganidek, millat haqidagi ustuvor tasavvurlar barqarorlashadi, muqobil variantlarning yuzaga chiqishi esa keskin qiyinlashadi. Ammo bu muhim nuqta: bunday barqarorlik mutlaq ham, abadiy ham emas. U rejim institutlar va jamoat makonini nazorat qilib turgan paytgacha saqlanadi.

Isaacs va Polese ishlari shuni eslatadiki, hatto avtoritar tizimlarda ham jamiyat to‘liq passiv emas. Joylardagi odamlar, ya’ni “real millat”, rasmiy mafkurani turlicha qabul qilishi mumkin. Ba’zi joylarda uni shunchaki imitatsiya qilishadi: bayramlarni “belgi uchun” nishonlashadi, so‘zda sadoqat bildirishadi, ammo ichki hayotda o‘z qoidalari bilan yashashadi. Boshqa joylarda esa rasmiy diskurs mahalliy darajada qayta talqin qilinadi. Masalan, davlat “biz barchamiz bir millatmiz” deydi, ammo amalda mahalla o‘z manfaatlarini ustun qo‘yib, mavhum milliy birdamlikdan ko‘ra mahalliy birdamlikni afzal ko‘rishi mumkin.

Tadqiqotchilar nation-building’ning aniq amaliyotlarini o‘rganishni taklif qiladi. Masalan, arxitektura milliy o’zlik hissiga qanday ta’sir qiladi? Ulkan milliy muzeylar yoki yangi monumental mavzelar qurilishi odamlarning o‘zini qanday his qilishiga ta’sir qiladimi? Yoki kino: ekranda “o‘zimizniki” va “begona” obrazlari qanday yaratiladi? 1990-yillarda O‘zbekistonda tarixiy mavzuda ko‘plab filmlar suratga olindi: Amir Temur, qadimgi qahramonlar haqidagi asarlar milliy narrativning bir qismi bo‘ldi. Ammo tomoshabinlar ularni qanday qabul qildi? Bu yerda farqlar bo‘lishi mumkin: ziyolilar ilhomlangan bo‘lsa, yoshlar e’tibor bermay, Gollivud jangari filmlarini afzal ko‘rgan bo‘lishi ehtimol. Bunday nozik farqlar yuzaki tahlilda ko‘rinmaydi, ammo ular real hayotda mavjud.

Shu bilan birga, postsovet tajribasi shuni ko‘rsatdiki, milliy g‘oya ko‘pincha siyosiy makondagi yagona mumkin bo‘lgan “o‘yin”ga aylangan. Hatto Karimov rejimiga muxolif bo‘lgan siyosiy arboblar ham (mamlakat ichida qolganlari) uni milliyatchilik uchun emas, balki “yetarlicha to‘g‘ri milliyatchilik qilmayapti” deb tanqid qilgan. Masalan, kimdir hokimiyatni korrupsiyada ayblab, “u millat sha’nini yerga uryapti” derdi; boshqalar esa Temurning buyukligi haqida gapiradi-yu, ammo millatning zamonaviy taraqqiyotini ta’minlamaydi, deb e’tiroz bildirardi. Ya’ni tanqid baribir milliy paradigma ichida qolardi. Hech bir ta’sirli aktyor, masalan, SSSRni tiklashni yoki Qozog‘iston bilan bitta davlatga birlashishni taklif qilmagan. Bu fikr maydonidan tashqarida edi. Millat-davlat fikrlashning muqobilsiz ramkasiga aylandi. Bu milliy diskursning g‘alabasi edi: u “o‘yin qoidalari”ni belgilab berdi va, Kudaibergenova yozganidek, hatto hokimiyat muxoliflari ham shu qoidalar bo‘yicha o‘ynashga majbur bo‘ldi.

Albatta, vaqt o‘tishi bilan vaziyat o‘zgaradi. O‘zbekistonda 2016 yildan keyin, yangi prezident Shavkat Mirziyoyev kelishi bilan, milliy mafkuraning ayrim urg‘ulari siljidi: mintaqaviy hamkorlik (Markaziy Osiyo yagona makon sifatida) ko‘proq tilga olinadigan bo‘ldi, o‘zbek yo‘lining mutlaq noyobligi esa biroz kamroq urg‘ulandi. Xalqaro ta’sirlar uchun eshiklar ochildi va ular bilan birga yangi g‘oyalar ham keldi. Masalan, proamerikan va pro-g‘arb madaniy loyihalar faollashdi, ular esa ko‘proq liberal yondashuvni, milliydan ko‘ra universal qadriyatlarga urg‘u berishni taklif qiladi. Bugungi yoshlar internetga kirish imkoniga ega, dunyoni kengroq ko‘radi. Ayrimlarda kosmopolit o’zlik (o‘zini “dunyo fuqarosi” deb his qilish) yoki, masalan, panislomiy o’zlik paydo bo‘layapti (global islomiy harakatlarga qiziqqanlarda). Davlat bularning barchasini kuzatadi va moslashishga urinadi: u endi 1990-yillardagidek, axborot vakuumi sharoitida kun tartibini bir tomonlama belgilay olmaydi. Shunga qaramay, milliy mifning inertsiyasi kuchli. U bilan tarbiyalangan avlodlar qancha bo‘lsa, uning tashuvchilari ham shuncha bo‘ladi.

Shunday qilib, barcha matnlardan chiqadigan asosiy xulosa shuki: millat — bu loyiha. Uni odamlar, ko‘pincha elitalar amalga oshiradi, ammo muvaffaqiyat uchun ommaning ishtiroki ham zarur. Bu loyihaning muvaffaqiyati shunga bog‘liqki, millatni “yaratuvchilar” tarix, madaniyat va siyosatni qanchalik puxta va ishonarli tarzda yagona narrativga birlashtira oladi va bu narrativ aholining qanchalik qabul qilinishiga erishadi. O‘zbekiston misolida milliy qurilish nisbatan muvaffaqiyatli (garchi avtoritar tarzda majburan joriy etilgan bo‘lsa ham) loyiha bo‘lganini aytish mumkin. XXI asr boshida o‘zbeklarning katta qismi o‘zini aynan o‘zbek deb his qiladi. Holbuki, 100 yil avval ularning ajdodlarining aksariyati o‘zini boshqacha atagan. Bu Anderson va Hobsbaum yozgan “tasavvur qilingan” va “ixtiro qilingan” elementlarning qanchalik kuchli ta’sir ko‘rsatganidan dalolat beradi.

Biroq milliy o’zlik qotib qolgan haykal emas. U Brubaker va Cooper (ularni Finke va Zöckefeld keltiradi) tilga olgan “qora quti”ga o‘xshaydi: ichida turli-tuman, ziddiyatli va bir-biriga mos kelmaydigan unsurlar yashiringan. Millat — juda turli odamlarning tasavvur qilingan birligi bo‘lgani uchun, uning ichida har doim yangi o’zliklar va nizolar uchun potensial mavjud. Bugungi konsensus ertaga avlodlar almashinuvi, globalizatsiya yoki siyosiy burilish ta’sirida o‘zgarishi mumkin. Shu sababli Polese va Isaacs “tasavvur qilingan va real nation-building” haqida gapiradi: darslik muqovalarida chizilgan monolit millat obrazi real hayotda ancha rang-barang va qarama-qarshiliklarga boy ekanini ta’kidlab.

O‘zbekiston misolida “real” nation-building faqat paradlar va nutqlardan iborat bo‘lmagan. U iqtisodiy islohotlarni, ijtimoiy amaliyotlarni va aholining migratsiyasini ham o‘z ichiga olgan. Masalan, 2000-yillarda millionlab o‘zbek ishchilarining Rossiyaga mehnat migratsiyasi ham muhim omil bo‘ldi. Ular u yerda begonalik tajribasiga duch keldi va bu holat, aksincha, o‘z millatiga mansublik tuyg‘usini kuchaytirgan bo‘lishi mumkin. Bularning barchasi ko‘rib chiqilgan matnlar doirasidan tashqarida, ammo umumiy manzaraning bir qismi sifatida tushuniladi.

Xulosa qilib aytganda, o‘n besh matn, fokuslari turlicha bo‘lsa-da — sof nazariyadan tortib aniq tadqiqotlargacha — birgalikda yaxlit tasvirni chizadi. Milliy o’zlik ongga oldindan o‘rnatilgan “chip” emas, balki tarix, madaniyat va siyosat mahsulidir. U odamlar tomonidan va odamlar uchun yaratiladi, ko‘pincha muayyan guruhlar (elitalar) manfaatida xizmat qiladi, shu sababli u bahsga ochiq va o‘zgaruvchan. Ammo milliy qurilish loyihasi yetuklik bosqichiga yetgach, uning mahsuli — millat — tabiiydek ko‘rina boshlaydi (“go‘yo har doim shunday bo‘lgandek”). Bugungi O‘zbekiston SSSR “laboratoriyasi”dan o‘tib va mustaqillikning tezlashtirilgan kursini bosib o‘tib, o‘zini ham fuqarolari, ham xalqaro maydon uchun reallik sifatida mustahkamlab oldi. Ushbu matnlarda taklif etilgan antropologik va tarixiy nigoh bu “tabiiylik” pardasini ko‘taradi va yashirin mexanizmlarni ko‘rsatadi: “o‘zimiz” va “begona” o‘rtasidagi chiziqlar qayerdan o‘tkazilgan; qaysi “an’analar” ixtiro qilingan; qaysi “qahramonlar” tanlangan va nega; hokimiyat millat g‘oyasidan qanday maqsadlarda foydalanadi. Bunday tahlil faqat akademiklar uchun emas. U har birimizga o‘z milliy mansublik tuyg‘usiga tanqidiyroq qarash, uning qayerdan kelganini va qayerga olib borishi mumkinligini tushunishga yordam beradi.